Πηγή φωτογραφίας gallerybyzantium

Μερικές Συγκριτικές Σημειώσεις

TURKIC ELITES IN CONSTANTINOPLE AND TREBIZOND IN 1261-1453

Some Comparative Notes[i]

Συγγραφέας: Rustam Shukurov[ii]

(Austrian Academy of Sciences / Moscow State University) 

Επιμέλεια- Απόδοση: Ιωάννης Γ. Βιδάκης^[iii]

ΠΡΟΟΙΜΙΟ

[Το φαινόμενο της εθνοτικής «μεταστροφής» των Τούρκων σε Βυζαντινούς είναι ένα φαινόμενο συγκεκριμένης περιόδου, λόγω ανυπαρξίας εθνικών διαχωριστικών γραμμών. Η Ελισάβετ Ζαχαριάδου αναφέρει πολλές τέτοιες «μεταστροφές» με τη μελέτη των επιθέτων Βυζαντινών προσώπων στο έργο του Παχυμέρη καθώς και με την δράση του σώματος των Τουρκόπουλων. Αυτοί αποτελούν σώμα του βυζαντινού στρατού με τουρκική προέλευση, όταν όμως αντιμετωπίζουν τους Καταλανούς, οι οποίοι συμμαχούν με τους Τούρκους, αυτομολούν. Πιθανόν αισθάνονται μια συγγένεια με τους Τούρκους, γι΄ αυτό και ενώνονται και ακολουθούν «ενιαία γραμμή» έναντι των συμμάχων τους, των Καταλανών. Κάποιοι φυγαδεύονται με την αποχώρηση των Καταλανών από τη Μακεδονία, αποθέτουν τα όπλα τους και γίνονται αγρότες. Οι υπόλοιποι φθάνουν στη Στερεά Ελλάδα, έχοντας προκαλέσει καταστροφές και όταν επιστρέφουν μέσω Καλλίπολης στην Ασία, πλανώνται από τους Βυζαντινούς και τους Γενουάτες, και σφαγιάζονται].

Πηγές: Zachariadou Elisabeth, The Ottoman emirate (1300- 1389), Ρέθυμνο: Crete University Press, 1993, 161- 169,

Σαρόγλου Παναγιώτης, (2017). «Βυζάντιο και Τούρκοι κατά το Α΄ μισό του 14^ου αιώνα», Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας,  Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών: Κρίση και Ιστορική Αλλαγή, Επιβλέπων Καθηγητής: Λέκτορας Ιωάννης Σμαρνάκης, Μυτιληνη, σελ. 7,8,

https://hellanicus.lib.aegean.gr/bitstream/handle/11610/20626/Βυζάντιο%20και%20Τούρκοι.pdf?sequence=4&isAllowed=y

Χάρτης 1: Ανατολική Μεσόγειος (περί το 1263)

Πηγή: https://thereaderwiki.com/en/Byzantine_Empire_under_the_Palaiologos_dynasty

ΠΕΡΙΛΗΨΗ[iv]

Οι ύστερες βυζαντινές πηγές δείχνουν ξεκάθαρα την φυσική παρουσία των Τούρκων στον Βυζαντινό κόσμο, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν σ΄ αυτόν ως υπήκοοι των Βυζαντινών αυτοκρατόρων και των ηγεμόνων, των Λασκαρίδων, των Παλαιολόγων και των Μεγάλων Κομνηνών. Αυτοί οι «πολιτογραφημένοι» Τούρκοι μπορούν να οριστούν ως μια συγκεκριμένη κατηγορία του Βυζαντινού πληθυσμού, δηλαδή ως «Βυζαντινοί Τούρκοι». Οι Βυζαντινοί Τούρκοι υιοθέτησαν τον Χριστιανισμό και, κατά κανόνα, νυμφεύθηκαν εγχώριες Ελληνίδες, Σλάβες, κ.λπ. Ωστόσο, τα δυτικά Βυζαντινά και τα Ποντιακά παραδείγματα της τουρκικής παρουσίας, παρουσιάζουν ορισμένες σημαντικές διαφορές, όσον αφορά στην θέση και τον ρόλο του αριστοκρατικού στρώματος των Βυζαντινών Τούρκων. Στο παρόν κείμενο, θα προσπαθήσουμε να περιγράψουμε αυτές τις διαφορές. Χρονολογικά θα περιοριστούμε στην Ύστερη Βυζαντινή περίοδο, από το 1204 έως το 1461.

Χάρτης 2: Ανατολική Μεσόγειος (αρχή βασιλείας Ανδρόνικου Γ΄)[5]

Πηγή: https://thereaderwiki.com/en/Byzantine_Empire_under_the_Palaiologos_dynasty

ΜΕΘΟΔΟΣ

Η βάση της μελέτης είναι μια ανάλυση των επωνύμων των προσώπων (anthroponymic analysis). Στο πρώτο στάδιο του έργου, από 30.000 ονόματα προσώπων, που καταγράφηκαν για την ύστερη Βυζαντινή περίοδο, ως αποτέλεσμα μιας ετυμολογικής μελέτης αυτών των ονομάτων, επιλέχθηκαν περίπου 400 ονόματα της Ανατολίας, δηλαδή Αραβικής, Περσικής, Τουρκικής και Μογγολικής καταγωγής. Όλα αυτά τα άτομα ζούσαν σε βυζαντινά εδάφη, δηλαδή στις αυτοκρατορίες των Λασκαρίδων, των Παλαιολόγων ή των Μεγάλων Κομνηνών. Αυτά τα ονόματα οργανώθηκαν/τακτοποιήθηκαν σε μια ηλεκτρονική βάση δεδομένων. Περίπου 350 κομιστές ανατολίτικων ονομάτων ανήκουν στις δυτικές βυζαντινές περιοχές και ειδικά στα Βαλκάνια, (από 28.000 συνολικά). Στα Βαλκάνια αυτοί συγκεντρώθηκαν στη Μακεδονία, όπου υπήρχαν αρκετές περιοχές πυρήνα: Καλαμαριά, Βέρροια, Σέρρες, Στρυμόνας, κ.α., [Kalamaria, Berrhoia, Serres, Strymon, etc]. Αριθμητικά οι κάτοχοι ανατολίτικων ονομάτων αποτελούσαν περίπου το 1,5% του συνολικού πληθυσμού των δυτικών βυζαντινών εδαφών. Στις ελληνικές πηγές του Πόντου, υπάρχουν 65 ονόματα ανατολίτικης προέλευσης, (επί συνόλου 1.600) οι κάτοχοι των οποίων αποτελούν το 5,8% του συνολικού πληθυσμού του Πόντου, δηλαδή τέσσερις φορές υψηλότερος από ότι στα δυτικά βυζαντινά εδάφη[6].

Στη συνέχεια, ασχοληθήκαμε να θέσουμε αυτά τα άτομα στο ευρύτερο κοινωνιολογικό και ιστορικό πλαίσιο της εποχής. Για παράδειγμα, μας ενδιέφερε η κοινωνική τους κατάσταση και ο οικονομικός τους ρόλος, το επίπεδο εκπαίδευσης, η θρησκευτική τους ταυτότητα, η θέση τους στην κοινωνική ιεραρχία, η κοινωνική τους λειτουργία και τα υπόλοιπα στοιχεία. Εν συντομία, τα αποτελέσματα της ανάλυσής μας μπορούν να συνοψιστούν ως εξής[7]:

η υιοθέτηση του χριστιανισμού και η επανεγκατάσταση σε βυζαντινό έδαφος υπήγαγαν τους Βυζαντινούς Τούρκους υπό την δικαιοδοσία του Ρωμαϊκού δικαίου και τους έδιναν τα ίδια δικαιώματα και υποχρεώσεις με τους ντόπιους Βυζαντινούς. Ανάλογα με τις περιστάσεις, ως αποτέλεσμα της πολιτογράφησής τους, θα μπορούσε να τους δοθεί γη, άλλη περιουσία και να καταταχθούν στην κρατική ιεραρχία. Οι περισσότεροι Βυζαντινοί Τούρκοι ήταν εν ενεργεία ή πρώην στρατιωτικοί. Η δεύτερη γενιά των Τούρκων βαρβάρων, έστω και αν πολιτισμικά (όχι με οποιονδήποτε τρόπο νόμιμα), διακρινόταν κατά καιρούς από τους ντόπιους, από τους γηγενείς Βυζαντινούς, στις περισσότερες περιπτώσεις ενσωματώθηκε πλήρως στον τοπικό πολιτισμό και μιλούσε την ελληνική γλώσσα[8].

Οι προαναφερθείσες πτυχές ήταν κοινές στη Μέση και  στην Ύστερη Βυζαντινή περίοδο, που αντικατοπτρίζουν τα βασικά μοντέλα πολιτογράφησης των βαρβάρων, (είτε ΔυτικοΕυρωπαίων Χριστιανών, είτε Ανατολιτών, Μουσουλμάνων ή ειδωλολατρών) στον Βυζαντινό κόσμο. Από αυτήν την έποψη, τα Δυτικά Βυζαντινά εδάφη και ο Πόντος διέφεραν λίγο μεταξύ τους. Ωστόσο, εάν κάποιος εξετάσει συγκριτικά την κοινωνική δομή των νεοφερμένων Τούρκων στα Βαλκάνια και τον Πόντο, μπορεί επίσης να παρατηρήσει σημαντικές διαφορές. Ας ξεκινήσουμε με τα δυτικά Βυζαντινά μοντέλα.

ΑΡΙΣΤΟΚΡΑΤΙΚΕΣ ΤΑΞΕΙΣ ΣΤΙΣ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΙΕΣ ΤΩΝ ΛΑΣΚΑΡΙΔΩΝ ΚΑΙ ΤΩΝ ΠΑΛΑΙΟΛΟΓΩΝ

Όπως μαρτυρεί η ονομαστική [anthroponymic] βάση δεδομένων, οι περισσότεροι Τούρκοι μετανάστες εισήλθαν, είτε στις προνομιούχες τάξεις αριστοκρατών και προνοιαρίων (pronoiars), είτε στην λιγότερο προνομιακή κατηγορία των παροίκων (paroikoi), όπως φαίνεται στον Πίνακα 1.

Πίνακας 1: Ασιάτες σε δυτικά Βυζαντινά εδάφη

Κατάσταση / Status	Ποσοστό %
Αριστοκρατία και Προνοιάριοι	34%
Κληρικοί, Μοναχοί και Διανοούμενοι	7%
Έμποροι	2%
Μικρο-ιδιοκτήτες και Πάροικοι	51%
Λοιποί	6%
Σύνολο	100%

Αρκετά συμπτωματικό είναι το χαμηλό ποσοστό της μεσαίας τάξης, ελεύθερων κατόχων γης στις αγροτικές περιοχές και στον αστικό πληθυσμό, καθώς και μεταξύ των εμπόρων. Προφανώς, οι Τούρκοι μετανάστες που εγκαθίστανται στο Βυζάντιο των Παλαιολόγων, είτε εισήλθαν στις ανώτερες τάξεις της κοινωνίας, είτε στα κατώτερα στρώματα. Φυσικά, δεν μπορούν να χαρακτηριστούν όλοι οι προνοιάριοι [pronoiars], ως μέλη της αριστοκρατίας. Πολλοί από αυτούς ήταν στρατιωτικοί αξιωματούχοι, μεσαίων και κατώτερων βαθμών. Μερικοί από τους προνοιάριους ήταν μέλη στρατιωτικών ομάδων που κατείχαν συλλογικά μια «πρόνοια».[9] Για παράδειγμα, αυτή ήταν η περίπτωση των προνοιάριων στρατιωτών Barbarenoi από το 1327 περίπου, έως το τέλος της δεκαετίας του 1340 στην Καλαμαριά[10], οι Τούρκοι της Τζύμπης (βόρεια της Καλλίπολης – Tzypme, Gallipoli) το 1352–54[11], ο προνοιάριος στρατιώτης Πέτρος Φαχρατίνης (Fakhr al-Dīn)[12] κ.α.

Ωστόσο, σε κάθε περίπτωση, ο αριθμός των Τούρκων που εισέρχονται στην Βυζαντινή αριστοκρατία ήταν εκπληκτικά υψηλός σε σύγκριση με τον ενδέκατο και δωδέκατο αιώνα, την εποχή των Κομνηνών και των Αγγέλων. Στον ονομαστικό μας [anthroponymical] κατάλογο, οι ευγενείς και οι αριστοκράτες αποτελούν τουλάχιστον το 17% του συνολικού αριθμού των Βυζαντινών Τούρκων, το οποίο από μόνο του είναι εξαιρετικά υψηλό: σημαίνει ότι κάθε έκτο πρόσωπο ασιατικής καταγωγής, ανήκε στην αριστοκρατία.

Η Ασιατική αριστοκρατία μπορεί να χωριστεί σε δύο κύριες υποομάδες: αριστοκρατικές τάξεις και ευγενείς που κατέχουν υψηλά αξιώματα στη στρατιωτική και πολιτική διοίκηση. Η πρώτη ομάδα περιλαμβάνει οικογένειες που εντάχθηκαν στην υψηλή αριστοκρατία της αυτοκρατορίας. Αρκετές από αυτές τις οικογένειες είχαν οικογενειακές συνδέσεις [matrimonial links] με τον κυβερνώντα οίκο των Παλαιολόγων, όπως, για παράδειγμα, η αριστοκρατική τάξη των Μελίκων [Melikai] (Κωνσταντινούπολη και περιοχή της Βέρροιας/Berrhoia)[13] και δύο οικογένειες των Σουλτάνων (Κωνσταντινούπολη και περιφέρεια της Βερροίας)[14]. Αυτές οι αριστοκρατικές γενεές αναφέρονταν σε διαφορετικούς κλάδους του σουλτανικού οίκου των Σελτζούκων της Ανατολίας και, λόγω του βασιλικού τους αίματος, προφανώς επιτράπηκε να εισέλθουν στο στενό κύκλο της Βυζαντινής αριστοκρατίας. Εκτός από τους αιματολογικούς δεσμούς τους με τους Παλαιολόγους, συνδέθηκαν με επιγαμίες με άλλους αριστοκρατικούς οίκους της αυτοκρατορίας, όπως οι Δούκες, Ράλληδες,  Άγγελους [Doukai, Raoul, Angeloi] και άλλους[15].

Η δεύτερη ομάδα αποτελούνταν από Τούρκους ευγενείς σε μια πιο μέτρια κατάσταση. Αυτές ήταν, για παράδειγμα, η Ανατουλάι [Anataulai] στην Καλαμαριά [Kalamaria] και στην Θεσσαλονίκη [Thessalonike][16], δύο οικογένειες των Μασγιδαδών [Masgidades] στις περιοχές των Σερρών (I)[17] και της Θεσσαλονίκης (II)[18], των Iagoupoi στην Κωνσταντινούπολη και την Θεσσαλονίκη[19], των Apelmene στη Σμύρνη, την Θράκη, την Θεσσαλονίκη και την Κωνσταντινούπολη[20], δύο οικογένειες των Γκαζάδων [Gazades] στην περιοχή της Θεσσαλονίκης (I)[21] και στην Κωνσταντινούπολη (II)[22], και η οικογένεια των Συργιάνων [Syrgiannes] στην Κωνσταντινούπολη[23]. Αυτές οι οικογένειες ήταν αναμφίβολα ευγενείς, καθώς διατήρησαν τα ονόματά τους από γενιά σε γενιά. Επιπλέον, όλα τα μέλη αυτών των οικογενειών κατείχαν θέσεις στα μεσαία και ανώτερα τμήματα της αυτοκρατορικής γραφειοκρατικής ιεραρχίας. Παρόλα αυτά, αυτές οι οικογένειες δεν είχαν δεσμούς με τις ευγενέστερες αριστοκρατικές τάξεις  της αυτοκρατορίας, όπως οι Παλαιολόγοι, οι Δούκες, οι Ασενίδες [Asenides] και άλλοι.

Είναι ενδιαφέρον να σημειωθεί ότι αυτές οι αριστοκρατικές και ευγενείς οικογένειες ήταν ανατολικής τουρκικής καταγωγής, με μόνη εξαίρεση την οικογένεια των Συργιάνων, η οποία προήλθε από τους Κουμάνους [Cumans] της Χρυσής Ορδής. Η ισχύς της ανατολίτικης αριστοκρατίας συνδέθηκε στενά με την πολιτιστική ποιότητα, προερχομένη από την Ανατολή και τον Βορρά. Το υπόστρωμα της Ανατολίας ήταν πολύ πιο αστικοποιημένο και εκλεπτυσμένο σε σύγκριση με αυτό που προερχόταν από τις ερημικές περιοχές των Κουμάνων και των Μογγόλων. Ήταν ευκολότερο γι΄ αυτούς να εγκατασταθούν στο Βυζάντιο και να προσαρμοστούν στα πρότυπα που αναμένονταν από τους  Έλληνες.

Εκτός από τις προαναφερθείσες οικογένειες υπήρχαν άτομα ασιατικής καταγωγής που ανήκαν σε βυζαντινούς στρατιωτικούς και πολιτικούς ευγενείς, που πιθανότατα δεν είχαν ευγενική καταγωγή από το Βυζάντιο όπως: Μιχαήλ Ἀβραμπάκης[24], Κλεόπας[25], Κουτζίμπαξις[26], Μαχράμης[27], Παχατοὺρ[28], ῾Ριμψᾶς[29], (στην ελληνική γλώσσα από τον συγγραφέα) και πολλά άλλα.

Χάρτης 3: Ανατολική Μεσόγειος (περί το 1389)

Πηγή: https://thereaderwiki.com/en/Byzantine_Empire_under_the_Palaiologos_dynasty

ΑΣΙΑΤΕΣ ΕΥΓΕΝΕΙΣ ΣΤΟΝ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΠΟΝΤΟ

Όπως έχει σημειωθεί, οι Ασιάτες μετανάστες ήταν πολύ περισσότεροι στον Πόντο, αποτελώντας περίπου το 5,8% του συνολικού πληθυσμού. Ωστόσο, η κατανομή τους στην κοινωνική δομή της Βυζαντινής Ποντιακής κοινωνίας ήταν εντελώς διαφορετική.

Πίνακας 2: Ασιάτες στον Βυζαντινό Πόντο

Κατάσταση / Status	Ποσοστό %
Ανώτατοι Αξιωματούχοι & Ευγενείς	8%
Μεγάλοι Γαιοκτήμονες	3%
Κληρικοί & Μοναχοί	9%
Γαιοκτήμονες μεσαίας τάξης	50%
Πάροικοι	11%
Λοιποί	19%
Σύνολο	100%

 

Όπως προκύπτει από τον παραπάνω πίνακα, η πιο πολυάριθμη κατηγορία Ασιατικών μεταναστών στον Πόντο εκπροσωπήθηκε από τη μεσαία τάξη, δηλαδή τους ελεύθερους αγρότες. Οι ευγενείς και οι προνοιάριοι ήταν λίγοι σε σύγκριση με την Βυζαντινή Δύση: στην Αυτοκρατορία των Παλαιολόγων υπήρχαν πέντε φορές περισσότεροι πάροικοι και έξι φορές περισσότεροι ευγενείς Ασιατικού αίματος.

Η καταγεγραμμένη γενική εικόνα της κοινωνικής σχέσης των Ασιατών στον Πόντο επιβεβαιώνεται από ένα άλλο περίεργο χαρακτηριστικό σχετικά με τους μεσαίους Ασιάτες μετανάστες που ήταν αρκετά ασυνήθιστο για τα δυτικά Βυζαντινά εδάφη: ο Πόντος παρέχει παραδείγματα «δυναστειών αγροτών» Ασιατών μεταναστών και των απογόνων τους που ήταν εξέχοντα πρόσωπα στην αγροτική διοίκηση και διατήρησαν τα οικογενειακά τους ονόματα από γενιά σε γενιά. Για παράδειγμα, στην αγροτική Ματσούκα [Matzouka] υπήρχε η πλούσια αγροτική οικογένεια των Σούτων [Soutoi]. Το όνομα Σούτος [Soutos] ανήκε σε έξι άτομα από το 1260 περίπου, έως τα τέλη του 15^ου αιώνα.

Το 1260 περίπου, ένας συγκεκριμένος Σούτος, του οποίου το βαπτιστικό όνομα δεν είναι γνωστό, πούλησε ένα ακίνητο που βρισκόταν στη Ματσούκα, πιθανότατα στην περιοχή της μονής του Αγίου Θεοδώρου στο Γενακαντόν [Genakanton][30]. Την περίοδο 1260-1270, περίπου στην ίδια περιοχή, ένας (συγκεκριμένος) Κώνστας Σούτος αναφέρθηκε ως μάρτυρας σε μια προσφορά δωρεάς γης στο μοναστήρι του Αγίου Ιωάννου Προδρόμου [Vazelon] που βρίσκεται στην Παλαιομάτσουκα [Palaiomatzouka], στη νότια Ματσούκα[31]. Αυτοί οι δύο ήταν πιθανώς συγγενείς που ανήκαν σε δύο διαφορετικές γενιές: εάν ο Σούτος από το Γενακαντόν, κρίνοντας από τη λειτουργία του ως «πρεσβύτερος», ήταν ηλικιωμένος περίπου το 1260, θα μπορούσε να ήταν ο πατέρας ή ο θείος του Κώνστα Σούτου.

Αυτοί οι Σούτοι θα μπορούσαν να είχαν συγγενικές  σχέσεις με τους τέσσερεις Σούτους του 14^ου αιώνα, Θεόδωρο, Μιχαήλ, Γεώργιο και Παύλο, οι οποίοι ήταν κάτοικοι του συγκροτήματος της Ματσούκα και εξέχοντες στην τοπική διοίκηση. Ο Θεόδωρος Σούτος (1382)[32] ήταν ένας «σεβάσμιος πρεσβύτερος» (ἀξιοτίμων γερότον) που πιθανότατα αποτελούσε κριτή/διαιτητή στις τοπικές αγροτικές κοινωνίες[33]. Ο Μιχαήλ Σούτος (1384-1388)[34]αναφέρεται ως άρχων, πιθανώς αξιωματούχος της τοπικής διοίκησης. Επειδή ο ρόλος των τοπικών αρχόντων στις αγροτικές κοινωνίες του Πόντου παραμένει αμετάβλητος, είναι δύσκολο να προσδιοριστούν οι ακριβείς λειτουργίες του Μιχαήλ Σούτου. Τέλος, ο Γεώργιος Σούτος (δεύτερο μισό του 14^ου αιώνα)[35] και ο Παύλος Σοῦτος (δεύτερο μισό του 14^ου αιώνα έως το 1415)[36] αναφέρονται ως κριτές/δικαστές του συγκροτήματος (κριτής τῆς ὑποθέσεως)[37]. Ήταν σύγχρονοι και γνώριζαν ο ένας τον άλλον: υπέγραψαν ένα έγγραφο μαζί ως μάρτυρες. Είναι αδύνατο να γνωρίζουμε τον βαθμό συγγένειας τους. Ωστόσο, είναι εύλογο ότι ανήκαν στην ίδια οικογένεια, καθώς όλοι τους ήταν πρόσωπα εξέχοντα. Οι Σούτοι ανήκαν στην ανώτερη αγροτική τάξη, αλλά δεν ήταν στους κύκλους των ευγενών αρχόντων του Πόντου ή της κληρονομικής αριστοκρατίας που είχε επιρροή στην πολιτική της αυτοκρατορίας[38].

Στον Πόντο, σε αντίθεση με την Βυζαντινή Δύση, ακόμη και οι αγρότες μπορεί να διατηρούσαν τα επώνυμά τους για γενιές.

Όσον αφορά στην Ασιατική αριστοκρατία στην αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, γνωρίζουμε μόνο επτά ονόματα που μπορούν να ταυτοποιηθούν ότι ανήκουν σε ευγενείς: πρωτοβεστιάριος και μέγας λογοθέτης [protobestiaios και mega logothetes] Γεώργιος Ἀμιρούτζης[39], Ἀζατίνης (Aziathim)[40], Ἀλταμούριο[41], Ἀσθλαμπέκης[42], Κασσιμπούρης[43], Τουραλῆς, and Πακτιάρης[44]. Από αυτά τα επτά ονόματα μόνο το φημισμένο Αμιρούτζης [Amiroutzai] αποτελεί με βεβαιότητα μια οικογένεια ευγενών, η οποία συνέχισε να υπάρχει μετά την πτώση της Τραπεζούντας στους Τούρκους το 1461[45]. Κανένα από αυτά τα άτομα δεν είναι γνωστό ότι είχαν σχέσεις αίματος με τους Μεγάλους Κομνηνούς ή με άλλες αριστοκρατικές τάξεις της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας.

Συγκριτικά, πρέπει να τονιστεί ότι οι Ιταλοί στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας ήταν πολύ πιο επιτυχημένοι από τους Ασιάτες. Αν και οι Ιταλοί μετανάστες δεν ήταν τόσο πολυάριθμοι, πολλοί από αυτούς ήταν πρόσωπα εξέχοντα και κατείχαν υψηλές θέσεις στην κρατική ιεραρχία[46].

Χάρτης 4: Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1265

Πηγή: https://thereaderwiki.com/en/Byzantine_Empire_under_the_Palaiologos_dynasty

ΔΥΟ ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ

Η Δυτική Βυζαντινή κοινωνία ήταν «ανοικτή» σε ευγενείς Τούρκους, (μέλη των κυβερνώντων οίκων, ευγενείς αυλικούς, Τούρκους διοικητές που είχαν ηττηθεί), σε μεγαλύτερο βαθμό από τον Πόντο. Αυτό οφείλεται ίσως στο γεγονός ότι οι Παλαιολόγοι χρησιμοποίησαν Τούρκους μισθοφόρους πάρα πολύ περισσότερο απ΄ ότι οι Μεγάλοι Κομνηνοί. Η συνεχής εισροή των Τούρκων στην Βυζαντινή στρατιωτική μηχανή ως αποτέλεσμα της εξάρτησης των δυτικών Βυζαντινών αρχών στο τουρκικό δυναμικό, οδήγησε στο σχηματισμό ενός στρώματος ευγενών και ανώτερων στρατιωτικών διοικητών τουρκικής καταγωγής[47]. Ως αποτέλεσμα, αρκετές τουρκικές οικογένειες εμφανίστηκαν στο υψηλότερο επίπεδο της κοινωνικής ιεραρχίας, [οι Σουλτάνοι, οι Μελίκες -Soultanoi, Malikai], και ακόμη περισσότεροι Τούρκοι εντάχθηκαν στο μεσαίο στρώμα της αριστοκρατίας, [οι Γκαζέδες, οι Ιαγούπες, οι Μασγιδάδες, οι Αναταουλάι, κ.α. – (Gazedes, Iagoupai, Masgidades, Anataulai, etc.).

Στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, δεν υπήρχαν πραγματικά οικογένειες ευγενών μεταξύ των Τούρκων μεταναστών σε σύγκριση με την επιρροή των ισχυρών φατριών Ελλήνων και Λαζών: των Σχολάριων, Δορανιτών, Καμπατζιτών, Τζανιχιτών, κ.α. – [Scholarioi, Doranitai, Kabatzitai, Tzanichitai, etc]. Φαίνεται η Τραπεζούντα να εξαρτάται λιγότερο από τις υπηρεσίες Τούρκων μισθοφόρων, βασιζόμενη κυρίως σε αυτόχθονο ανθρώπινο δυναμικό. Μόνο οι μονάδες φρουράς των ανακτόρων στην Τραπεζούντα (ἀμυρτζανταράνται και χουρτιριώται) είχαν γενετική σχέση με Τούρκους μισθοφόρους. Οι διοικητές αυτών των μονάδων, ωστόσο, ήταν Έλληνες ή Λαζοί[48].

Η κοινωνία της Τραπεζούντας ήταν πολύ πιο εταιρική και ταξική από την δυτική Βυζαντινή. Οι αριστοκρατικές τάξεις του Πόντου διατήρησαν την ενότητά τους για πολλές γενιές και ενήργησαν ως ενοποιημένη δύναμη στους πολιτικούς αγώνες. Αυτές οι τάξεις μερικές φορές συμμάχησαν ενάντια στην αυτοκρατορική δύναμη, όμως μερικές φορές πολέμησαν και μεταξύ τους, για περισσότερη επιρροή. Ήταν ένα είδος συστήματος φεουδαρχικής φατρίας. Οι Μεγάλοι Κομνηνοί ακολούθησαν ένα παρόμοιο μοντέλο, ενεργώντας ως αριστοκρατική οικογένεια μεταξύ άλλων αριστοκρατικών φατριών, με την διαφορά του αυτοκρατορικού τους προνομίου. Λόγω της πιο έντονης δομής των φατριών στην ελίτ του Πόντου, η κάθετη κινητικότητα στο υψηλότερο στρώμα της κοινωνίας ήταν περιορισμένη στον Πόντο, ενώ στα δυτικά Βυζαντινά εδάφη επικράτησε ένα μοντέλο τύπου «κοινωνίας των πολιτών», το οποίο μπορεί να εξηγήσει τη σχετική ευκολία με την οποία οι Τούρκοι μετανάστες διείσδυσαν στην αριστοκρατία των Παλαιολόγων.

Η διαφορά/ασυμφωνία στον αριθμό των Ασιατών της μεσαίας και της κατώτερης τάξης μπορεί να εξηγηθεί από το γεγονός ότι γενικά η δυτική Βυζαντινή κοινωνία ήταν κάπως πιο κλειστή στους Τούρκους πολίτες/λαϊκούς και σε σκλάβους, σε σύγκριση με τον Βυζαντινό Πόντο. Τούρκοι που εγκαταστάθηκαν στα δυτικά Βυζαντινά εδάφη κατέλαβαν χαμηλότερες θέσεις από τον γηγενή πληθυσμό. Συχνά ήταν πάροικοι [paroikoi], με χρήση μεθόδων λιγότερο προσιτή σε αυτούς και τους απογόνους τους, ώστε να επιτύχουν την εξέλιξη και την είσοδό τους στην κατηγορία των «διανοουμένων», (κληρικοί, μοναχοί, γραμματείς). Φαίνεται ότι τα πρότυπα εξελληνισμού [Hellenization standards] για τους Τούρκους νεοεισερχόμενους ήταν υψηλότερα και αυστηρότερα στις Αυτοκρατορίες των Λασκαρίδων και των Παλαιολόγων απ΄ ότι στον Πόντο των Μεγάλων Κομνηνών. Η δυτική Βυζαντινή κοινωνία, πιθανότατα, ανέμενε μια βαθύτερη πολιτιστική αφομοίωση από τους Τούρκους νεοεισερχόμενους, με τον κυρίαρχο πληθυσμό. Ως εκ τούτου, ήταν πιο δύσκολο γι΄ έναν Τούρκο μετανάστη που ήταν κοινός λαϊκός,  να αποκτήσει κοινωνική επιτυχία και να ενταχθεί στον αγροτικό ή  αστικό πληθυσμό της μεσαίας τάξης.

Αντίθετα όπως είδαμε, οι Ασιάτες έποικοι του Πόντου, σπάνια βρέθηκαν στα κατώτερα στρώματα της κοινωνίας. Αυτοί ή τουλάχιστον οι απόγονοί τους, μπόρεσαν να εισέλθουν στην γραφειοκρατία και τον κλήρο της μεσαίας τάξης. Υπό αυτήν την έννοια, οι Μεγάλοι Κομνηνοί στον Πόντο πιθανότατα ήταν πιο ανεκτικοί στην πολιτιστική και ψυχική ετερότητα των Τούρκων νεοφερμένων. Ένα άλλο χαρακτηριστικό της εμπειρίας της μεσαίας τάξης Ασιατών μεταναστών στον Πόντο (Ματσούκα), μια άτυπη κατάσταση στα δυτικά βυζαντινά εδάφη, ήταν ότι αρκετοί Ασιάτες μετανάστες, «δυναστείες αγροτών» και οι απόγονοί τους διατήρησαν τις ανατολίτικες ονομασίες τους, από γενιά σε γενιά. Οι Ασιάτες μετανάστες στον Πόντο ήταν γενικά πιο πολυάριθμοι και πιο επιτυχημένοι κοινωνικά, ενώ οι μετανάστες χαμηλότερης και μεσαίας τάξης στις δυτικές Βυζαντινές περιοχές πιθανότατα έπρεπε να αγωνιστούν για να [συγ]καλύψουν την ασιατική τους καταγωγή.

Συνοψίζοντας, παράδοξα η δυτική Βυζαντινή κοινωνία, που γενικά ήταν πιο κλειστή στους ξένους, καταδεικνύει εξαιρετικό άνοιγμα στην είσοδο ευγενών Τούρκων νεοεισερχόμενων, ενώ, στην κοινωνία του Πόντου, η οποία ήταν γενικά πιο ανεκτική, ο μικρός κύκλος της κληρονομικής αριστοκρατίας ήταν σχεδόν απρόσιτος στους αλλοδαπούς.

Χάρτης 5: Η Βυζαντινή Αυτοκρατορία το 1435

Πηγή: https://thereaderwiki.com/en/Byzantine_Empire_under_the_Palaiologos_dynasty

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

[i] SHUKUROV Rustam, «Turkic Elites in Constantinople and Trebizond in 1261-1453.

Some Comparative Notes», Élites chrétiennes et formes du pouvoir. (XIIIe-XVe siècle), p. 193-204 DOI : 10.15122/isbn.978-2-406-06458-9. 2017,  Classiques Garnier, Paris

[ii] Ο Rustam Shukurov αποφοίτησε το 1984 από το Τμήμα Ιστορίας, στο Κρατικό Πανεπιστήμιο της Μόσχας, όπου εργάζεται από το 1990, ως Καθηγητής Βυζαντινών σπουδών. Το 2012, παρουσίασε την διατριβή του στην Ιστορία.

Ο Rustam Shukurov έχει δημοσιεύσει μονογραφίες, μεταφράσεις και πολλά άρθρα για τους Βυζαντινούς, Ιρανικούς και Τουρκικούς κόσμους, συμπεριλαμβανομένων των βιβλίων:

–     “The Byzantine Turks. 1204–1461” (Leiden, 2016) ,

–     “The Grand Komnenoi and the Orient (1204–1461)” (Moscow, 2001),

–     Peuples d’Asie Centrale (Paris, 1994).

Ο συγγραφέας υπήρξε προσκεκλημένος ερευνητής του γαλλικού προγράμματος κινητικότητας επιστημόνων (2017) στο αντικείμενο (project): «Οι Έλληνες στη Μουσουλμανική Ανατολία την περίοδο 1100-1400/ Greeks in Muslim Anatolia, ca. 1100-ca. 1400». Το γαλλικό πρόγραμμα DEA (Directeurs d’Études Associés/Associate Research Director) δημιουργήθηκε το 1975 με πρωτοβουλία του Fernand Braudel, σε συνεργασία με τον Γάλλο υφυπουργό πανεπιστημίων, Τμήμα Ανώτατης Εκπαίδευσης και Έρευνας και είναι το παλαιότερο διεθνές πρόγραμμα κινητικότητας.

Οι λέξεις – κλειδιά [Keywords] του εν λόγω γνωστικού αντικειμένου ήταν: Μεσαιωνική Ιστορία, Ιστορία της Θρησκείας, Μέση Ανατολή και Ισλαμικές Σπουδές, Κοινωνική Ιστορία, Βυζάντιο, Σελτζούκοι και Βυζαντινή Ανατολία, Ιράν, Τουρκία, [Medieval History, History of Religion, Middle East and Islamic Studies, Social History, Byzantium, Saljuq and Byzantine Anatolia, Iran, Turkey].

Επιστημονικές του δραστηριότητες κατά την διάρκεια της παραμονής του στο Fondation Maison Sciences de l’Homme (FMSH): προσκεκλημένος του σεμιναρίου «Ιστορία της Παλαιολογικής Περιόδου, (1261-1453) – Βυζάντιο, Λατινική Ανατολή, Σλαβικός κόσμος στις 16 Νοεμβρίου 2017 στη Σορβόννη, με τίτλο ομιλίας: «Οι Βυζαντινοί Τούρκοι: οι Ευγενείς Γενεαλογίες, [“The Byzantine Turks: the Noble Lineages”], βλ. https://www.fmsh.fr/en/chercheur/rustam-shukurov

Επιλεγμένη αρθρογραφία του συγγραφέα:

-“Churches in the citadels of Ispir and Bayburt: an evidence of ‘harem christianity’?” in Polidoro. Studi offerti ad Antonio Carile, ed. G. Vespignani, vol. 2 (Spoleto, 2013) pp. 713–723. (article)

-“Harem Christianity: The Byzantine identity of Seljuk princes,” in The Seljuks of Anatolia: Court and Society in the Medieval Middle East, ed. Andrew C.S. Peacock, Sara Nur Yildiz (London, 2012), pp. 115-50. (article)

-“Foreigners in the Empire of Trebizond (the Case of Orientals and Latins),” in At the crossroads of empires: 14th – 15th century Eastern Anatolia, ed. Deniz Beyazit with the contribution of Simon Rettig (Paris, 2012), pp. 71-84. (article)

-“The Oriental margins of the Byzantine World: a prosopographical perspective,” in Identities and Allegiances in the Eastern Mediterranean after 1204, ed. Judith Herrin and Guillaume Saint-Guillain (Aldershot, 2011), pp. 167-96. (article)

-“On some Oriental Borrowings in Middle Greek (11th-15th Centuries)”, Change in the Byzantine World in the 12th-13th Centuries. First International Sevgi Gönül Byzantine Studies Symposium (Istanbul, 2010), pp. 151-156. (article)

-“Trebizond and the Seljuks (1204-1299),” Mésogeios. Revue trimestrielle d’études méditerranéennes 25(26) (2005), pp.73–138. (article)

-“Christian Elements in the Identity of the Anatolian Turkmens (12th-13th Centuries),” in Cristianità d’occidente e cristianità d’oriente (secoli VI-XI) (Spoleto, 2004), pp. 707-64. (article)

-“Turkmen and Byzantine self-identity. Some reflections on the logic of the title-making in twelfth- and thirteenth-century Anatolia,” in Eastern Approaches to Byzantium, ed. Antony Eastmond (Aldershot, 2001), pp. 255-72. (article)

-“AIMA: the blood of the Grand Komnenoi,” Byzantine and Modern Greek Studies 19 (1995), pp. 161-81 (article)

-“Between Peace and Hostility: Trebizond and the Pontic Turkish Periphery in the Fourteenth Century,” Mediterranean Historical Revue 9/1 (1994), pp. 20-72. (article).

[iii] O Ιωάννης Βιδάκης (αξωματικός οικονομικού σώματος ΠΝ ε.α.), κατέχει διδακτορικό τίτλο σπουδών, από το Τμήμα Ναυτιλίας & Επιχειρηματικών Υπηρεσιών, της Σχολής Επιστημών της Διοίκησης του Πανεπιστημίου Αιγαίου στην Χίο.

Ευχαριστούμε τον Καθηγητή Βυζαντινών σπουδών, Δρ. Rustam Shukurov, για την ευγενική του ανταπόκριση, στο αίτημα για απόδοση στην ελληνική γλώσσα και την δημοσίευση του κειμένου, καθώς και τον εκδοτικό οίκο για τη συναφή άδεια.

Το έργο του επιμελητή στο παρόν κείμενο εκτός της απόδοσής του στην ελληνική, αφορά στο προίμιο, την εισαγωγή πρόσθετων σημειώσεων και επεξηγηματικών χαρτών, για την βοήθεια του αναγνώστη.  

[iv] ABSTRACT – The article compares Turkic Elites in Constantinople and Trebizond during late Byzantine period. The Byzantine Balkan society was more open towards the noble Turkic immigrants comparing to the Byzantine Pontos. On the contrary, the Pontic Asian settlers were rarely found in the higher strata of society, they or their descendants mostly joined the middle class bureaucracy and clergy.

RÉSUMÉ – L’article compare les élites turques à Constantinople et à Trébizonde pendant la période tardo-byzantine. La société des Balkans byzantins était plus ouverte à l’ égard des nobles turcs immigrants que celle du Pont byzantin. Au contraire, on ne trouve que rarement des colons du Pont asiatique dans les hautes strates de la société, eux ou leurs descendants rejoignirent principalement les classes moyennes de l’  administration et du clergé.

[5] [σ.τ.ε]: [Ο Ανδρόνικος Γ΄ Παλαιολόγος ήταν Βυζαντινός αυτοκράτορας (1328–1341). Βασικό στοιχείο ισχύος της διακυβέρνησής του, ήταν η παρουσία στο πλευρό του στενού φίλου του, ικανότατου στρατηγού και Μεγάλου Δομέστικου Ιωάννη Καντακουζηνού, που συνέβαλλε δραστικά στις επιτυχίες του Ανδρόνικου. Η βασιλεία του Καντακουζηνού είναι μεγάλης σημασίας, διότι είναι μακράς διάρκειας (ουσιαστικά από 1321 έως 1354) και σηματοδοτεί το επίσημο πέρασμα των Τούρκων στην Ευρωπαϊκή ήπειρο μέσω της Προποντίδας, η οποία για τον λαό και την βυζαντινή αυλή αποτελούσε το νοητό όριο των τουρκικών εδαφών. Ο Καντακουζηνός εφάρμοσε μια πολυεπίπεδη εξωτερική πολιτική, συνεργαζόμενος, αλλά και προσπαθώντας να θέσει υπό τον έλεγχο του, Βούλγαρους, Σέρβους και Τούρκους εμίρηδες. Ακόμη, σε αυτό το πλαίσιο δημιουργεί φιλίες με τους εχθρούς των εχθρών του: με τους εμίρηδες εναντίον των Οθωμανών. Η αποτυχία αυτών των συμμαχιών τον οδηγεί να συνάψει γάμο (της κόρης του) με τον Ορχάν, η οποία ήταν συνηθισμένη πρακτική της βυζαντινής διπλωματίας.

Στα τέλη του 1340, ο Καντακουζηνός αντιλαμβάνεται ότι αυτή η παραδοσιακή πολιτική ήταν καταδικασμένη σε αποτυχία και επιθυμεί μια ρεαλιστική, εκσυγχρονισμένη πολιτική έναντι των γειτόνων του, αλλά δεν μπορεί να αντιδράσει τώρα πια, οπότε γίνεται έρμαιο των εξελίξεων, στις οποίες προσπαθεί να αντιδράσει με σπασμωδικές κινήσεις και αυτοσχεδιασμούς. Το χρονικό τέλος γράφεται με το δίπτυχο «πόλεμος ή συνεργασία», μέσω μιας μορφής συνομοσπονδίας, όπως μας το παραθέτει ο ίδιος στα απομνημονεύματα του. Η απόφαση της πλειοψηφίας των μελών του Συμβουλίου μαζί με τον Ιωάννη Ε΄ ήταν πόλεμος, η οποία ήταν μια πράξη εντελώς ακατανόητη για τις οικονομικές, πολιτικές και στρατιωτικές συνθήκες που επικρατούσαν στο Βυζάντιο, αλλά απολύτως κατανοητή λόγω του τρόμου των Κωνσταντινουπολιτών από την κατάληψη της Καλλίπολης, της διάσχισης από τους Τούρκους του νοητού ορίου της Προποντίδας, όταν θεωρούσαν ότι τους είχαν αποκλείσει στη Μικρά Ασία, και του φόβου της δημιουργίας μιας νέας μεθοριακής γραμμής, δηλαδή αυτής της Ρούμελης, η οποία εν ευθέτω χρόνο θα υπαγόταν, όπως οι πρότερες, στην εξουσία των Οθωμανών. Η παραπάνω αντίληψη αποκρυσταλλώνεται σε ομιλία του Καντακουζηνού στο Συμβούλιο το 1354, ο οποίος τονίζει την έλλειψη ναυτικού, στρατού και χρημάτων, γεγονός που καθιστούσε αναγκαία την διπλωματία για την αντιμετώπιση του Ορχάν].

Πηγές: Necipoğlu Nevra, Byzantium between the Ottoman and the Latins, Cambridge: Cambridge University Press, 2009, 21- 28.

Σαρόγλου Παναγιώτης, (2017). «Βυζάντιο και Τούρκοι κατά το Α΄ μισό του 14ου αιώνα», Μεταπτυχιακή Διπλωματική Εργασία, Πανεπιστήμιο Αιγαίου, Σχολή Κοινωνικών Επιστημών, Τμήμα Κοινωνικής Ανθρωπολογίας και Ιστορίας,  Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών: Κρίση και Ιστορική Αλλαγή, Επιβλέπων Καθηγητής: Λέκτορας Ιωάννης Σμαρνάκης, Μυτιληνη, σελ. 10, 17,18,

https://hellanicus.lib.aegean.gr/bitstream/handle/11610/20626/Βυζάντιο%20και%20Τούρκοι.pdf?sequence=4&isAllowed=y 

[6] Για περισσότερες λεπτομέρειες σχετικά με την βάση δεδομένων, βλ.:

Rustam Shukurov, «Οι Βυζαντινοί Τούρκοι: Μια προσέγγιση στη μελέτη της υστεροβυζαντινής δημογραφίας»,

“The Byzantine Turks: An Approach to the Study of Late Byzantine Demography”, L’Europa dopo la caduta di Costantinopoli: 29 maggio 1453, Spoleto, Centro italiano di Studi sull’alto medioevo, 2008, σελ. 73-89.

[7] Ibid., σελ. 90–108.

[8] Περισσότερες λεπτομέρειες για την ενσωμάτωση των αλλοδαπών στην Βυζαντική κοινωνία βλ.

Speros Vryonis, “Byzantine and Turkish Societies and their Sources of Manpower”, Studies on Byzantium, Seljuks, and Ottomans: Reprinted Studies, Βυζαντινά και Μεταβυζαντινά, 2, Malibu, Undena Publications, 1981, no. 3, p. 125-140,

Angeliki E. Laiou, “The Foreigner and the Stranger in 12th Century Byzantium: Means of Propitiation and Acculturation”, Fremde der Gesellschaft. Historische und sozialwissenschaftliche Untersuchungen zur Differenzierung von Normalität und Fremdheit, ed. Marie Theres Fögen, Frankfurt am Main, V. Klostermann, 1991, p. 71-97,

Elizabeth Zachariadou, Alexander Kazhdan, “Turks in Byzantine Service”, The Oxford Dictionary of Byzantium, ed. Alexander Kazhdan, Alice-Mary Talbot et al., 3 vol., New York–Oxford, Oxford University Press, 1991, p. 2129-2130.

[9] Βλ. χαρακτηριστικά: https://cognoscoteam.gr/η-κατοχή-γης-ως-παράγων-άμυνας-στο-βυζ/

[10] Nicolas Oikonomides, “À propos des armées des premiers Paléologues et des compagnies de soldats”, Travaux et mémoires 8, 1981, p. 361,

Jacques Lefort, Villages de Macédoine: notices historiques et topographiques sur la Macédoine orientale au Moyen Âge. 1: La Chalcidique occidentale, Paris, De Boccard, 1982, p. 92, 116, 139, 146.

[11] John Kantakouzenos, Ioannis Cantacuzeni eximperatoris historiarum libri iv, ed. Ludwig Schopen, 3 vol., Bonn, Impensis E. Weberi, 1828-1832, vol. 3, p. 242-244.

Για μια ανάλυση της περίπτωσης της Τζύμπης και των Τούρκων που εγκαταστάθηκαν εκεί το 1352, βλ. Nicolas Oikonomides, “From Soldiers of Fortune to Gazi Warriors: The Tzympe Affair”, Studies in Ottoman History in Honour of Professor V.L. Ménage, ed. Colin Heywood and Colin Imber, Istanbul, Isis Press, 1994, p. 239-247.

[12] Sophronios Eustratiades, Γρηγορίου του Κυπρίου Επιστολαί, Εκκλησιαστικός Φάρος 4, 1909, Παράρτημα, p. 119, no. 159.

Η ανάλυση της υπόθεσης παρέχεται στο: Mark Bartusis, The Late Byzantine Army: Arms and Society, 1204-1453, Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 1992, p. 374-375, and Id., Land and Privilege in Byzantium: The Institution of Pronoia, Cambridge, Cambridge University Press, 2012, p. 343-346.

Δείτε επίσης: Mikhail V. Bibikov, “Сведения о пронии в письмах Григория Кипрского и ‘Истории’ Георгия Пахимера” [Information on Pronoia in the Letters of George of Cyprus and in George Pachymeres ‘History’], Зборник радова Византолошког института 17, 1976, p. 95,

Les regestes des actes du patriarcat de Constantinople, ed. Venance Grumel, Vitalien Laurent, and Jean Darrouzès, 2 vol., 8 pts, Paris, Institut français d’études byzantines, 1932-1989, 1/4:326, no. 1536.

Cf. Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, ed. Erich Trapp et al., 12 vol., Vienna, Verlag der österreichischen Akademie der Wissenschaften, 1976-1996, no. 29669  (με πολλά πραγματικά λάθη στην καταχώριση).

[13] Μέλη της οικογένειας έχουν ως εξής (Prosopographisches…, op. cit., nos 17762, 1597, 17791, 17788, 17790).

Επιπλέον, οι ακόλουθοι Melikai μπορεί να ανήκαν στην ίδια οικογένεια (Prosopographisches…, op. cit., nos 17787, 17784).

βλ. σχετικά και (σ.τ.ε):

https://dkmelikis.files.wordpress.com/2014/12/karagiozopoulos_istoria-melikis-com.pdf

[14] Μέλη του οίκου των Σουλτάνων [Soultanoi I], συμπεριλαμβανομένων των συζύγων που ανήκουν σε διαφορετικές γενεαλογίες, έχουν ως εξής: (Prosopographisches…, op. cit. nos 26337, 151, 24906).

Στην οικογένεια των Σουλτάνων [Soultanoi ΙI], συμπεριλαμβανομένων των συζύγων που προέρχονται από διαφορετικές ευγενείς γενεαλογίες, ανήκαν τα ακόλουθα άτομα: Prosopographisches…, op. cit. nos 26333, 26339, 21386, 26338 (πιθανώς πανομοιότυπο με τον αριθμό 26341), 26336, 26340, 26335, 19304.

[15] Για τους Melikai και τους Σουλτάνους [Soultanoi], βλ. επίσης:

Elizabeth Zachariadou, “Οι χριστιανοί απόγονοι του Ιζζεδίν Καικαούς Β´  στη  Βέροια”, Μακεδονικά  6, 1964-1965,  p. 62-74 (on the Soultanoi),

Vitalien Laurent, “Une famille turque au service de Byzance. Les Mélikès”, Byzantinische Zeitschrift 49, 1956, p. 349-368 (on the Melikai),

Petr I.     Zhavoronkov, “Тюрки в Византии (XIII–середина XIV в.). Часть первая: тюркская аристократия” [The Turks in Byzantium (13th–mid-14th c.). Part One: the Turkic Aristocracy], Византийский временник 65, 2006, p. 169-170 (on the Melikai), p. 171- 172, 174 (on the Soultanoi).

[16] Rustam Shukurov, “Анатавлы: тюркская фамилия на византийской службе” [Anataulai: a Turkic Family in Byzantine Service], Византийский временник 66 (91), 2007, p. 193-207.

[17] Για τους Masgidades I, δείτε: Prosopographisches…, op. cit., nos 93106 and 94097, 17216, 17219, 17221, 17222, 17224,

Actes d’Iviron, ed. Jacques Lefort, Nicolas Oikonomides, Denise Papachryssanthou, and Hélène Métrévéli, 4 vol., Paris, Lethielleux, 1985-1995, vol. 3, no. 61.21, p. 112 and p. 110,

Silvio G. Mercati, “Sull’epitafio di Atanasio Masgidas nel monastero del Prodromo presso Serres”, Orientalia Christiana Periodica 13, 1947, p. 239-244.

[18] Prosopographisches…, op. cit., nos 17217, 17218, 17220, 17223, 94096, Actes de Lavra, ed. Paul Lemerle, André Guillou, Nicolas Svoronos, Denise Papachryssanthou, and Sima Ćirković, 4 vol., Paris, Lethielleux, 1970-1982, vol. 3, p. 98,

Konstantinos Mertzios, Μνημεία μακεδονικής ιστορίας, Thessalonike, Εταιρεία Μακεδονικών Σπουδών, 1947, p. 51 and fig. 3a.

[19] Rustam Shukurov, “Иагупы: тюркская фамилия на византийской службе” [Iagoupai: a Turkic Family in Byzantine Service], Византийские очерки [Essays on Byzantium], ed. Gennadij Litavrin, St. Petersburg, Aleteia, 2006, p. 205-229.

[20] Prosopographisches…, op. cit., nos 151-158, 91262.

[21] Prosopographisches…, op. cit., nos 3444, 91580,

Vladimir Mošin, “Акти из светогорских архива”, Споменик Српске Краљевске Академjе, 91/1939, p. 208.

[22] Prosopographisches…, nos 3446-3448 and 3450.

[23] Ibid., nos 27233, 27167, 27168.

[24] Prosopographisches…, op. cit., no. 60.

[25] Ibid., no. 11787.

[26] Ibid., no. 13622.

[27] Ibid., no. 17544.

[28] Ibid., no. 22168.

[29] Ibid., no. 24292.

[30] Fiodor I. Uspenskij, Vladimir N. Beneševič (ed.), Вазелонские акты. Материалы для истории крестьянского и монастырского землевладения в Византии XIII–XV вв. [The Acts of Vazelon. Materials for the History of Peasant and Monastic Landownership in Byzantium of the 13th–14th c.], Leningrad, Gos. Publichnaia biblioteka, 1927,  no. 37.1-2; Prosopographisches…, op. cit., no. 26380. For Genakanton, see: Anthony A. M. Bryer, David Winfield, The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos, 2 vol., Washington, DC, Dumbarton Oaks Trustees for Harvard University, 1985, vol. 1, p. 261-262, 295.

[31] Вазелонские…, op. cit., no. 54.12, Prosopographisches…, op. cit., no. 26382.

[32] Вазелонские…,op. cit., no. 125.12-13, Prosopographisches…, op. cit., no. 26381.

[33] Anthony A. M. Bryer, “Rural Society in Matzouka,” Continuity and Change in Late Byzantine and Early Ottoman Society, Birmingham and Washington, DC, The University of Birmingham, Centre for Byzantine Studies, 1986, p. 77, Anthony A. M. Bryer, “Greeks and Türkmens: The Pontic Exception”, Dumbarton Oaks Papers 29, 1975, p. 121,

Sergueï P. Karpov, История Трапезундской империи [The History of the Empire of Trebizond], St. Petersburg, Aleteia, 2007, p. 165.

[34] Вазелонские…, op. cit., nos 127.13 (called archon), 129.10, 132.20, Prosopographisches…, op. cit., no. 26383.

[35] Вазелонские…, op. cit., no. 131.9, Prosopographisches…, op. cit. no. 26385.

[36] Вазелонские…, op. cit., nos 109.1-2, 126.11, 131.9-10, Prosopographisches…, op. cit., no. 26384.

[37] The judicial system of the Empire of Trebizond still awaits its proper exploration: S. Karpov, История…, op. cit., p. 165; A. Bryer, “Rural Society…”, art. cit., p. 75-78.

[38] Για την ευγενή τάξη των αρχόντων στην Αυτοκρατορία της Τραπεζούντας, βλ.:  

Anthony A. M. Bryer, “The Estates of the Empire of Trebizond: Evidence for their Resources, Products, Agriculture, Ownership and Location”, Αρχείον Πόντου, 35/1979, p. 414-416,

161. Karpov, История…, op. cit., p. 161. For the role of patrimonial aristocracy in Trebizond, see: Maria S. Men’shikova, “Понтийская знать” [The Pontic Nobility], Византия и Запад (950-летие схизмы христианской церкви, 800-летие захвата Константинополя крестоносцами). Тезисы докладов XVII Всероссийской научной сессии византинистов [Byzantium and the Occident. The 950th Anniversary of the Schism in Christian Church, the 800th Anniversary of the Seizure of Constantinople by the Latins. Proceedings of the 17th All-Russian Byzantine Symposium], Мoscow, IVI RAN, 2004, p. 124-126,
162. Karpov, История…, op. cit., p. 165, 184-185,

Anthony A. M. Bryer, “The Faithless Kabazitai and Scholarioi”, Maistor: Classical, Byzantine, Renaissance Studies for R. Browning, dir. Ann Moffatt, Canberra, Australian Association for Byzantine Studies, 1984, p. 309-327.

[39] Prosopographisches…, op. cit., nos 782-788 (before 1437, fifteenth c.).

[40] Senato, Misti, Venice, Archivio di Stato di Venezia, 15-60 (1332-1440), XLVII, fol. 127r (24 June 1407).

[41] Marios Philippides, Emperors, Patriarchs, and Sultans of Constantinople, 1373-1513: An Anonymous Greek Chronicle of the Sixteenth Century, Brookline, MA, Hellenic College Press, 1990, p. 70.7 (1461); Prosopographisches…, op. cit., no. 704.

[42] Prosopographisches…, op. cit., no. 1543.

[43] Prosopographisches…, op. cit., no. 11369.

[44] John Lazaropoulos, “Synopsis miraculorum sancti Eugenii”, The Hagiographic Dossier of St. Eugenios of Trebizond: A Critical Edition with Introduction, Translation, Commentary and Indexes, ed. Jan O. Rosenqvist, Uppsala, Almqvist & Wiksell, 1996, lines 1162f. (τοῦ Πακτιάρη) and 1178.

[45] Για την οικογένεια των Αμιρούτζων βλ.: S. Karpov, История …, op. cit., p. 155, 299-301, 429- 439, 463-472.

[46] Για περισσότερες λεπτομέρειες βλ.: Rustam Shukurov, “Foreigners in the Empire of Trebizond (the Case of Orientals and Latins)”, At the Crossroads of Empires: 14th-15th Century Eastern Anatolia. Proceedings of the International Symposium Held in Istanbul, 4th-6th May 2007, ed. Deniz Beyazit with Simon Rettig, Paris, De Boccard, 2012, p. 71-84; Id. “Латиняне в сельской Мацуке (13-15 вв.)” [The Latins in Rural Matzouka], Mare et litora: Essays Presented to Sergei Karpov for his 60th Birthday, ed. Rustam Shukurov, Moscow, Indrik, 2009, p. 627-642.

[47] Nicolas Oikonomides, “À propos des armées…”, art. cit., p. 101-135.

[48] Rustam Shukurov, Великие Комнины и Восток (1204-1461) [The Grand Komnenoi and the Orient. 1204–1461], St. Petersburg, Aleteia, 2001, p. 58–59,

Id. “The Byzantine Turks of the Pontos”, Mésogeios. Revue trimestrielle d’études méditerranéennes, 6/1999, p. 33-34.