Αναλύσεις
Ξεσκεπάζεται η «Φαμίλια Ερντογάν»
Η κλεψύδρα γύρισε πλέον ανάποδα και η αντίστροφη μέτρηση άρχισε…
Του Λεωνίδα Κουμάκη*
Από την εποχή ακόμα της ανάδειξης του Ρ. Τ. Ερντογάν σε δημόσιο αξίωμα (1994, Δήμαρχος Κωνσταντινούπολης), άρχισε να δημιουργείται η «Φαμίλια Ερντογάν» η οποία στις δεκαετίες που ακολούθησαν, πρώτα εδραιώθηκε και στην συνέχεια απλώθηκε σε όλες τις δομές του κρατικού μηχανισμού και της τουρκικής οικονομίας, θέτοντας υπό τον έλεγχό της τόσο το Βαθύ Κράτος, όσο και το σύνολο της τουρκικής μαφίας, με την συνεργασία των φασιστών – Γκρίζων Λύκων, οι οποίοι ανέκαθεν διατηρούσαν ισχυρούς δεσμούς με τον τουρκικό υπόκοσμο.
Στις μέρες μας, ολόκληρη η Τουρκία έχει μετατραπεί σε ένα απέραντο κράτος – μαφία με απίστευτη διαφθορά, η οποία σχεδόν πάντα οδηγεί στο ίδιο σημείο: Στο παλάτι, δηλαδή την έδρα της«Φαμίλιας Ερντογάν».
Οι πρώτες ρωγμές που άρχισαν να φωτίζουν τις διάφορες «δράσεις» της Φαμίλιας εμφανίστηκαν το έτος 2014 όταν ένα καταγεγραμμένο τηλεφώνημα του Ρ. Τ. Ερντογάν με τον μικρότερο γιό του Μπιλάλ Ερντογάν («αστέρι» σε σκάνδαλα διαφθοράς, κατάχρησης δημόσιου χρήματος, αθέμιτες παρεμβάσεις στο περιεχόμενο των ΜΜΕ κ.α.π), αφορούσε πεντακάθαρα την «κοστολόγηση» μιας βρώμικης «συναλλαγής» με το ποσό των 10 εκατομμυρίων δολαρίων. Το σκάνδαλο αποδόθηκε σε «εχθρούς της Τουρκίας» και κουκουλώθηκε αμέσως, παρά τις δικαστικές περιπέτειες του Μπιλάλ Ερντογάν μέσα και έξω από την Τουρκία.
Από τότε μέχρι σήμερα, έρχονται συνεχώς στο φως της δημοσιότητας γεγονότα και καταστάσεις που ξεσκεπάζουν, αργά και βασανιστικά, την πολυεπίπεδη «δράση» της Φαμίλιας, συμπληρώνοντας λίγο-λίγο την εικόνα ενός τεράστιου πάζλ παρανομίας, εγκλήματος και διαφθοράς.
«Η καλή μέρα απ΄ το πρωί φαίνεται» και το 1994, αμέσως μετά την εκλογή του Ρ. Τ. Ερντογάν στην θέση του Δημάρχου Κωνσταντινούπολης, ο πτωχός πλην όμως πιστός φίλος του Μπιναλί Γιλντιρίμ διορίστηκε Γενικός Διευθυντής του Οργανισμού Λεωφορείων της Κωνσταντινούπολης. Το 2002, μόλις ο Ερντογάν κατάφερε να γίνει πρωθυπουργός, ο φίλος του έγινε αμέσως ένας πανίσχυρος Υπουργός Μεταφορών, Ναυτιλίας και Επικοινωνιών, για 11 ολόκληρα χρόνια (2002-2013) καθώς και την διετία 2015-2016.
Όταν τον Μάιο του 2016 «εκπαραθυρώθηκε» ο Αχμέτ Νταβούτογλου από την θέση του Τούρκου πρωθυπουργού, ο Ερντογάν «επέλεξε» αμέσως τον έμπιστο Μπιναλί Γιλντιρίμ, ο οποίος εξελέγη (χωρίς αντίπαλο) στο συνέδριο του κόμματος σαν αρχηγός του ΑΚΡ και δύο 24ωρα αργότερα ορκίστηκε πρωθυπουργός της Τουρκίας (24 Μαΐου 2016).
Όλα αυτά, μόλις λίγες βδομάδες πριν από το (δήθεν) πραξικόπημα που οδήγησε στην παντοδυναμία του Ερντογάν και στο νοθευμένο “δημοψήφισμα” που κατάργησε την θέση του Τούρκου πρωθυπουργού (2017). Το 2018 ο Μπιναλί Γιλντιρίμ oρίστηκε πρόεδρος της Τουρκικής εθνοσυνέλευσης και το 2019 επιλέχθηκε από τον Ερντογάν σαν υποψήφιος Δήμαρχος Κωνσταντινούπολης αλλά έχασε δύο εκλογικές αναμετρήσεις (Μάιος, Ιούνιος 2019) από τον σημερινό Δήμαρχο Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου.
Ο πτωχός πλην πιστός φίλος του Ερντογάν, μέσα σε δεκατρία περίπου χρόνια κυβερνητικής ευθύνης, κατάφερε να αποκτήσει μια αμύθητη περιουσία η οποία σήμερα, σύμφωνα με τον Τούρκο δημοσιογράφο Erkam Tufan, εκτιμάται σε 26 δις δολάρια, με 17 ανά τον κόσμο ναυτιλιακές εταιρείες, 27 εμπορικά πλοία και δύο υπερπολυτελή γιοτ.
Βέβαια οι καταγγελίες που ακολούθησαν για λαθρεμπόριο κοκαΐνης από την οικογένεια Γιλντιρίμ, για μετατροπή της κατεχόμενης Κύπρου σε παράδεισο παράνομου τζόγου, αποθήκη ναρκωτικών και κέντρο «ξεπλύματος» μαύρου χρήματος, «κουκουλώθηκαν» εσπευσμένα, με κανένα διορισμένο από το καθεστώς εισαγγελέα να μην αναρωτιέται πως ένας πτωχός πολίτης που υπηρέτησε σε δημόσιες θέσεις, μετατράπηκε μέσα σε λίγα χρόνια σε ζάμπλουτο, ούτε εάν αυτός ο πλούτος είναι όλος δικός του ή εάν τον μοιράζεται με αυτόν που τον διόριζε σε διάφορα πόστα και τον προστάτευε από τις διάφορες καταγγελίες.
Ο Χαλίλ Φαλγιαλί, πολύτιμος συνεργάτης της οικογένειας Γιλντιρίμ στην κατεχόμενη Κύπρο, (με φωτογραφίες-αποδείξεις «παρέα» με τον Εκρέμ Γιλντιρίμ, γιό του Μπιναλί) δολοφονήθηκε άγρια για την φίμωση και την «τιμωρία» του, διότι παρέδωσε στον Σεντάτ Πεκέρ αντίγραφα των πολύτιμων κασετών που δημιουργούσε σχετικά με τις παράνομες δραστηριότητες του.
Ο Σεντάτ Πεκέρ, κάποτε «ευυπόληπτος επιχειρηματίας» (γιατί τότε απειλούσε τους αντιπάλους του Ερντογάν ότι «θα πνιγούν στο αίμα τους») και σήμερα «καταζητούμενος αρχηγός εγκληματικής οργάνωσης» (γιατί από την ασφάλεια των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων «κελαηδάει» συνεχώς, φέρνοντας σε δύσκολη θέση το τουρκικό καθεστώς).
Ο Πεκέρ, γνωρίζοντας από μέσα πρόσωπα και πράγματα, περιγράφει κατά καιρούς με αφοπλιστικές λεπτομέρειες τις διάφορες «δραστηριότητες» της «Φαμίλιας Ερντογάν», με ιδιαίτερο θυμό για το «πρωτοπαλίκαρο» της Φαμίλιας και πολιτικό προϊστάμενο του τουρκικού υπόκοσμου, Υπουργό Εσωτερικών Σουλεϊμάν Σοϊλού.
Ανάμεσα στις πολλές αποκαλύψεις του Σ. Πεκέρ για τον Σ. Σοϊλού ξεχώρισαν η καταγγελία για παροχή «προστασίας» σε μαφιόζο έναντι μηνιαίας «αποζημίωσης» 10.000 δολαρίων καθώς και η δίωρη συνάντηση του με τον διαβόητο Σεζγκίν Μπαράν Κορκμάζ (ένα «επιχειρηματία» γνωστό για τους ιδιαίτερους δεσμούς του με την «Φαμίλια») στις 5 Δεκεμβρίου 2020 στο τουρκικό Υπουργείο Εσωτερικών στην Άγκυρα. Κατά την διάρκεια της δίωρης συνάντησης τους ο Σοϊλού ειδοποίησε τον Κορκμάζ πως είχε ξεκινήσει σε βάρος του δικαστική έρευνα. Ο Κορκμάζ την επόμενη μέρα εγκατέλειψε την Τουρκία, πριν εκδοθεί εναντίον του ένταλμα σύλληψης, στο πλαίσιο της έρευνας για νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, ύψους 132 εκατομμυρίων δολαρίων.
Ο Σ. Μ. Κορκμάζ, ο οποίος ζούσε μέσα στη χλιδή με ιδιωτικά τζετ, σκάφη αναψυχής, πολυτελείς βίλες κ.α. τον Ιούνιο του 2021 συνελήφθη στην Αυστρία και τον επόμενο μήνα εκδόθηκε στην Αμερική όπου κατηγορείται για πλήθος αδικημάτων μεταξύ των οποίων συνωμοσία, διακίνηση ναρκωτικών, νομιμοποίηση εσόδων από παράνομες δραστηριότητες, απάτη καπ.
Από τις πολλές και σημαντικές αποκαλύψεις του Σεντάτ Πεκέρ αξίζει τον κόπο να αναφερθεί και μία ακόμα:
Στις 17 Δεκεμβρίου 2013 δόθηκε στην δημοσιότητα έρευνα Τούρκου εισαγγελέα, η οποία αφορούσε τον Ρεζά Ζαράμπ, τότε ταμία της οικογένειας Ερντογάν. Στην έρευνα καταγράφονταν η «βοήθεια» τριών Τούρκων υπουργών προκειμένου να παρακαμφθούν οι Αμερικανικές κυρώσεις εναντίον της Περσίας. Ο Ρεζά Ζαράμπ μετέφερε κεφάλαια από το Ιράν μέσω τουρκικών κρατικών τραπεζών (κυρίως της Halkbank) με αντάλλαγμα δωροδοκίες πολλών εκατομμυρίων δολαρίων. Το σχέδιο, υπό την υψηλή εποπτεία του Ρ. Τ. Ερντογάν, «ξέπλυνε» δισεκατομμύρια δολάρια κατά παράβαση της τουρκικής και της αμερικανικής νομοθεσίας. Ο Ρεζά Ζαράμπ συνελήφθη στην Τουρκία με την κατηγορία της διαφθοράς, αλλά σύντομα «απαλλάχθηκε» από όλες τις κατηγορίες.
Τον Μάρτιο του 2016 ο Ρεζά Ζαράμπ επισκέφθηκε οικογενειακώς τις ΗΠΑ, αλλά συνελήφθη στο Μαϊάμι κατηγορούμενος για πλήθος σοβαρών αδικημάτων. Ο Ρεζά Ζαράμπ χωρίς μεγάλη καθυστέρηση, άλλαξε στρατόπεδο, ομολόγησε την ενοχή του για τις δραστηριότητες παράκαμψης των Αμερικανικών κυρώσεων σε συνεργασία με την τουρκική κρατική τράπεζα Halkbank, εμπλέκοντας το 2017 στην σχετική δίκη, αρκετούς Τούρκους υπουργούς αλλά και τον πρόεδρο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Σύμφωνα με το κατηγορητήριο (έγινε γνωστό το 2019) διακινήθηκαν 20 περίπουδισεκατομμύρια δολάρια από έσοδα ιρανικού πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω της τράπεζας Halkbank. Οι Ερντογάν και Τσαβούσογλου, κυριολεκτικά στα κάγκελα (θυμίζοντας την κλασική θεατρική παράσταση «Φωνάζει ο κλέφτης» που μεταφέρθηκε και στον κινηματογράφο) απαιτούσαν από τους Αμερικανούς την έκδοση του Ρεζά Ζαράμπ στην Τουρκία. Αυτός βέβαια σήμερα ζει μια πολυτελέστατη ζωή στο Μαϊάμι της Φλόριντα, με ψεύτικη ταυτότητα, σαν «ανταμοιβή» για τις πολλαπλές πληροφορίες που έδωσε στις Αμερικανικές αρχές.
Είναι βέβαια ευρύτερα γνωστός και ένας πληθωρικός κατάλογοςδιάφορων επιχειρηματιών ή αρχηγών του τουρκικού υπόκοσμου που «συνεργάστηκαν» ή «συνεργάζονται» φανερά και επίσημα με την «Φαμίλια» και την τουρκική πολιτική εξουσία.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Όμιλος Demirören ο οποίος, σύμφωνα με το Reuters (Οκτώβριος 2021) δεν έλαβε μόνο 750 εκατ. δολάρια «δάνειο» για να αγοράσει την «Χουριέτ» και ολόκληρο τον Όμιλο Dogan (Posta, Kanal D, CNN Turk κ.α.) τον Ιούνιο του 2018, αλλά αναδιάρθρωσε και όλα τα δανικά (και αγύριστα;) ύψους 2 δις δολαρίων – χωρίς τόκους!
Από τις διάφορες ρωγμές που φωτίζουν ολοένα και περισσότερο την δράση της «Φαμίλιας» ξεχωρίζει μια άλλη, εκείνη του Αμπντουλατίφ Σενέρ, συνιδρυτή του κυβερνώντος κόμματος ΑΚΡ και αναπληρωτή πρωθυπουργού μέχρι το 2007 όταν εγκατέλειψε το κόμμα. Ο Σενέρ στις 7 Νοεμβρίου 2021 κυριολεκτικά «εξερράγη», μιλώντας θαρραλέα για ρουσφέτια που πήραν υπουργοί, για τεράστια θησαυροφυλάκια σε διάφορα σπίτια «υπευθύνων», για μηχανήματα μετρήματος χρημάτων που έχουν παιδιά υπουργών, για τα εκατομμύρια δολάρια που βρέθηκαν σε κουτιά παπουτσιών στο σπίτι Γενικού Διευθυντή Τράπεζας, για τις 500.000 δολάρια που δόθηκαν σε υπουργό μέσα σε κουτί με σοκολάτες, για ρολόι αξίας εκατοντάδων χιλιάδων λιρών που δόθηκε σε άλλο υπουργό, για εμπορία ανθρώπων οι οποίοι στέλνονται επίσημα στο εξωτερικό από τουρκικούς δήμους σαν εργάτες και πολλά, πολλά άλλα με ονόματα, διευθύνσεις και αποδείξεις. Τίποτα από όλα αυτά όμως δεν κίνησε το ενδιαφέρον κάποιου εισαγγελέα για την άσκηση ποινικής δίωξης. Αντίθετα, διώξεις ασκήθηκαν εναντίον δημοσιογράφων που τα μετέδωσαν!
Οι διάφορες «εκπομπές» του Σεντάτ Πεκέρ με πολλά εκατομμύρια θεατών και ακροατών που άρχισαν τους τελευταίους μήνες του 2020, συνεχίστηκαν μέχρι τον Αύγουστο του 2021, όταν διακόπηκαν απότομα κατόπιν συμφωνίας Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων – Τουρκίας.
Ξαφνικά ένα περίπου χρόνο αργότερα, για λόγους που δεν είναι ακόμα γνωστοί, ο Σεντάτ Πεκέρ εμφανίστηκε πάλι δίδοντας διάφορες πληροφορίες – αυτή τη φορά μέσω του twitter.
Η τελευταία εμφάνιση του Σεντάτ Πεκέρ έγινε την Παρασκευή 13 Αυγούστου 2022 με την μορφή εκατό tweets από ένα λογαριασμό με το ψευδώνυμο DeliÇavuş. Τα tweets του Πεκέρ αναφέρουν «τρείς σκοτεινές δομές» οι οποίες δεν είναι ευρύτερα γνωστές στον κόσμο και οι οποίες, όπως ισχυρίζεται, είναι ισχυρότερες ακόμα και από υπουργούς της τουρκικής κυβέρνησης.
Η μια από τις «δομές» αυτές αφορούν τον ιδιοκτήτη του Türk Medya grubuHasan Yeşildağ και τα αδέλφια του Metin, Zeki και Ali Yeşildağ. Σύμφωνα με τους ισχυρισμούς του Σεντάτ Πεκέρ, ο Hasan Yeşildağ (στον οποίο καταλογίζονται -μεταξύ άλλων- απαγωγή, δολοφονία και βομβιστική επίθεση στη Σουηδία), μόλις το έτος 1998 είχε γίνει γνωστό πως ο Ρ. Τ. Ερντογάν πρόκειται να εκτίσει την ποινή 10 μηνών που του επιβλήθηκε στις φυλακές Pınarhisar, αμέσως προέβη σε «στοχευμένη» αξιόποινη πράξη, προκειμένου να βρεθεί στις ίδιες φυλακές πριν από αυτόν.
Έτσι όταν το 1998 ο Ρ. Τ. Ερντογάν εξωθήθηκε σε παραίτηση από το δημαρχιακό αξίωμα, του αφαιρέθηκαν τα πολιτικά δικαιώματα για τους 10 μήνες της ποινής που του επιβλήθηκε και τον Απρίλιο του 1998 βρέθηκε στις φυλακές Pınarhisar, ο Hasan Yeşildağ ανέλαβε την προστασία του σαν σωματοφύλακας. Η σχέση που δημιουργήθηκε μεταξύ τους όχι μόνο διατηρήθηκε αλλά ισχυροποιήθηκε με την πάροδο των χρόνων.
Υπενθυμίζεται ότι η ποινή της δεκάμηνης φυλάκισης που είχε επιβληθεί στον Ερντογάν, αφορούσε μια ομιλία του στην Σύρτη, όπου είχε απαγγείλει ένα ποίημα του Τούρκου εθνικιστή ποιητή του 3ου αιώνα Ζιγιά Γκιοκάλπ το οποίο υποδαύλιζε θρησκευτικό και πολιτικό μίσος («Τα τζαμιά είναι οι στρατώνες μας / οι θόλοι είναι τα κράνη μας / οι μιναρέδες οι ξιφολόγχες μας / και οι πιστοί είναι οι στρατιώτες μας»).
Ο Σεντάτ Πεκέρ αναφέρεται στο «δώρο» που έκανε ο Ρ. Τ. Ερντογάν πολλά χρόνια αργότερα, στον Hasan Yeşildağ χαρίζοντας εκτός διαγωνισμού, την εκμετάλλευση του Πύργου Çamlıca (το 50% ανήκε στον Δήμο και μεταφέρθηκε σε ΑΕ και το 50% ανήκει στα τουρκικά ταχυδρομεία (PTT) που με την σειρά τους ανήκουν στο Wealth Fund, με πρόεδρο τον Ρ. Τ. Ερντογάν).
Ο Hasan Yeşildağ με τα αδέλφια του επεκτάθηκε θεαματικά, μετά το (δήθεν) πραξικόπημα του 2016, αρχικά σε πολλά καταστήματα καφέ στο Kuruçeşme και αμέσως μετά στον ενεργειακό τομέα αγοράζοντας την Kased Enerji AŞ καθώς και στα ΜΜΕ αγοράζοντας από τον Ethem Sancak ολόκληρο τον όμιλο ΜΜΕπου είχε (ημερήσιες εφημερίδες Star, Akşam, Güneş και τους τηλεοπτικούς σταθμούς Kanal 24 and 360 television). Βέβαια ιδιοκτήτης του ομίλου εμφανίζεται ο αδελφός του Hasan Yeşildağ, ο Zeki Yeşildağ, πιθανότατα λόγω του βεβαρημένου ποινικού μητρώου του εκλεκτού φίλου του Ερντογάν.
Η «εξέλιξη» όμως της οικογένειας Yeşildağ δεν σταματάει εδώ. Σύμφωνα με τον Πεκέρ, οι αδελφοί Yeşildağ είναι πλέον μέτοχοι σε ποσοστό 25% της Yapı Yapı – μιας μεγάλης και ευυπόληπτης επιχείρησης κατασκευών που ιδρύθηκε από το 1974. Σαν αποτέλεσμα της «συμμετοχής» των αδελφών Yeşildağ στην εταιρία Yapı Yapı, αυτή «κέρδισε» κρατικούς διαγωνισμούς συνολικού ύψους… 25 δισεκατομμυρίων τουρκικών λιρών!
Σ υ μ π ε ρ ά σ μ α τ α: Πιθανότατα θα χρειαζόταν ένας συγγραφέας με το ταλέντο του Mario Francis Puzo προκειμένου να περιγράψει την ιστορία της «Φαμίλιας Ερντογάν» η οποία, σύμφωνα με τους περισσότερους τούρκους αναλυτές, βρίσκεται πλέον στην δύση της.
Το μεγάλο ζητούμενο είναι ο τρόπος με τον οποίο θα έρθει το τέλος της «Φαμίλιας» και του καθεστώτος που εγκαθίδρυσε στην Τουρκία.
Τα διάφορα «συστατικά» του καθεστώτος (ισχυροί οικονομικοί παράγοντες, διάφοροι ύποπτοι «επιχειρηματίες», Βαθύ Κράτος, υπόκοσμος και πολλοί άλλοι) ήδη άρχισαν να αναζητούν καταφύγιο μέσα στα κόμματα της αντιπολίτευσης προκειμένου να εξασφαλίσουν την απρόσκοπτη συνέχειατων δραστηριοτήτων τους, αλλά και την ποινική ασυλία για τα ποικιλόμορφα εγκλήματα που έκαναν.
Στα μέχρι τώρα δύο επικρατέστερα σενάρια, σύμφωνα με τα οποία ο Ρ. Τ. Ερντογάν θα προσπαθήσει να κρατηθεί στην εξουσία, φημολογείται ένα τρίτο, η επεξεργασία του οποίου ίσως και να αποτελεί μια «λύση απελπισίας» για την «Φαμίλια».
Σύμφωνα με το τρίτο αυτό σενάριο και δεδομένου ότι παγιώνεται πλέον η βεβαιότητα της ήττας του συνασπισμού ισλαμιστών και φασιστών μέσα στην Τουρκία, εξετάζεται το ενδεχόμενο ανατροπής των δεδομένων υπέρ του ΑΚΡ με την απόσυρση της υποψηφιότητας Ερντογάν στις επερχόμενες εκλογές και την υποστήριξη ενός άλλου προσώπου από το ΑΚΡ ευρύτατης αποδοχής, ικανού να συνεχίσει την κυριαρχία των ισλαμιστών, να εγγυηθεί την πολιτική και ποινική ασυλία του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και να πείσειτις λαϊκές μάζες ότι θα αντιμετωπίσει με επιτυχία όλα τα λάθη του παρελθόντος.
Ένα τέτοιο πρόσωπο θα μπορούσε να είναι ο Αμπτουλάχ Γκιούλ, συνιδρυτής του ΑΚΡ, ο οποίος συγκεντρώνει σε ικανοποιητικό βαθμό τα παραπάνω χαρακτηριστικά ή κάποιο άλλο πρόσωπο που δεν διακρίνεται ακόμα στον ορίζοντα.
Ένα πάντως φαίνεται βέβαιο: Ο Ρ. Τ. Ερντογάν θα δώσει μάχη μέχρι και το τελευταίο δευτερόλεπτο της απεριόριστης εξουσίας του. Αγωνίζεται για το κεφάλι του, ολόκληρη την «Φαμίλια» και για ένα τεράστιο «σύστημα» μέσα στο οποίο ο πολύς πλούτος των λίγων, η λεηλασία της Τουρκίας και η ανεξέλεγκτη εξάπλωση της παρανομίας και των ναρκωτικών, στηρίζεται στην φτώχεια και στην δυστυχία ευρύτατων λαϊκών στρωμάτων.
Η κλεψύδρα γύρισε πλέον ανάποδα και η αντίστροφη μέτρηση άρχισε…
(*)Νομικός, Συγγραφέας, Αρθρογράφος-Αναλυτής, μέλος του International Hellenic Association. Το αυτοβιογραφικό, διαχρονικό βιβλίο του «Το Θαύμα-Μια πραγματική ιστορία», το οποίο αναφέρεται στην μεθοδική εξολόθρευση του Ελληνισμού της Κωνσταντινούπολης από το τουρκικό κράτος, υπάρχει εντελώς δωρεάν στην ηλεκτρονική βιβλιοθήκη του ΙΗΑ, τόσο στην Ελληνική όσο και στην Αγγλική γλώσσα.
Αναλύσεις
FT: Πώς υπνοβατούμε προς τον Γ΄ Παγκόσμιο Πόλεμο!
Το αεροδρόμιο του Ριάντ κλείνει έπειτα από φονικές πυραυλικές επιθέσεις. Ρωσία – Ουκρανία ανταλλάσσουν πολύνεκρα πλήγματα. Η Πολωνία προειδοποιεί για τον κίνδυνο επιθέσεων εντός της ΕΕ. Η Κίνα αρχίζει εξαήμερες στρατιωτικές ασκήσεις με πραγματικά πυρά κατά μήκος των ακτών της.
Το αεροδρόμιο του Ριάντ κλείνει έπειτα από φονικές πυραυλικές επιθέσεις. Ρωσία – Ουκρανία ανταλλάσσουν πολύνεκρα πλήγματα. Η Πολωνία προειδοποιεί για τον κίνδυνο επιθέσεων εντός της ΕΕ. Η Κίνα αρχίζει εξαήμερες στρατιωτικές ασκήσεις με πραγματικά πυρά κατά μήκος των ακτών της.
Όλα αυτά μέσα σε μία εβδομάδα. Για τον Γκίντεον Ράχμαν, επικεφαλής σχολιαστή διεθνών υποθέσεων των Financial Times, η παράθεσή τους αποτυπώνει μια βαθύτερη αλλαγή: περιοχές που επί δεκαετίες θεωρούσαν την ειρήνη δεδομένη βρίσκονται πλέον αντιμέτωπες με την προοπτική ή την πραγματικότητα του πολέμου.
Το ερώτημα που θέτει στην ανάλυσή του είναι ευθύ: Υπνοβατεί ο κόσμος προς έναν Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο;
Η απάντηση ανησυχητική: Οι μηχανισμοί που θα μπορούσαν να την αποτρέψουν αποδυναμώνονται, ενώ ενισχύονται επικίνδυνα οι πιθανότητες ενός καταστροφικού λάθους υπολογισμού.
Όταν το αδιανόητο γίνεται πραγματικότητα
Ο Ράχμαν επιστρέφει στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου τον Φεβρουάριο του 2022, λίγες ημέρες πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία.
Οι αμερικανικές και βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών ήταν κατηγορηματικές: ο Βλαντίμιρ Πούτιν επρόκειτο να επιτεθεί. Κι όμως, ορισμένοι Ευρωπαίοι και Ουκρανοί συνομιλητές εξακολουθούσαν να ελπίζουν ότι επρόκειτο για μπλόφα ή για λανθασμένη εκτίμηση.
Αυτή η συνύπαρξη γνώσης και δυσπιστίας είναι κρίσιμη για την επιχειρηματολογία του. Οι προειδοποιήσεις μπορεί να είναι σαφείς, αλλά η πεποίθηση ότι «αυτά δεν συμβαίνουν πια» να παραμένει ισχυρότερη.
Περισσότερα από τέσσερα χρόνια αργότερα, η διεθνής ατμόσφαιρα έχει μεταμορφωθεί. Η αναφορά σε έναν παγκόσμιο πόλεμο έχει περάσει στο καθημερινό λεξιλόγιο των ηγετών, οι οποίοι, ωστόσο, διαφωνούν ριζικά για το πώς μπορεί να αποτραπεί.
Τραμπ και Ζελένσκι φοβούνται διαφορετικό δρόμο προς τον ίδιο πόλεμο
Στη σύγκρουσή τους στο Οβάλ Γραφείο τον Φεβρουάριο του 2025, ο Ντόναλντ Τραμπ κατηγόρησε τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι ότι διακινδυνεύει έναν Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο.
Στη λογική του Αμερικανού προέδρου, η δυτική υποστήριξη προς την Ουκρανία μπορεί να παρασύρει τις ΗΠΑ σε άμεση αναμέτρηση με τη Ρωσία.
Ο Ζελένσκι βλέπει τον κίνδυνο από την αντίθετη κατεύθυνση: η αποτυχία αναχαίτισης της ρωσικής επιθετικότητας θα ενθαρρύνει νέες επιθέσεις και θα φέρει πιο κοντά μια γενικευμένη σύρραξη.
Η ανησυχία δεν περιορίζεται στο Κίεβο. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, έχει προειδοποιήσει τους Ευρωπαίους ότι πρέπει να προετοιμαστούν για πόλεμο στην κλίμακα που γνώρισαν προηγούμενες γενιές.
Στην Ασία, ο Σι Τζινπίνγκ επικαλείται την «παγίδα του Θουκυδίδη»: τον κίνδυνο σύγκρουσης ανάμεσα σε μια κυρίαρχη και μια ανερχόμενη δύναμη. Ταυτόχρονα, όμως, σημειώνει ο Ράχμαν, η στρατιωτική ενίσχυση της Κίνας και η αυξανόμενη πίεση στην Ταϊβάν τροφοδοτούν την ένταση για την οποία προειδοποιεί.

Τα δύο όρια που δεν έχουν ακόμη ξεπεραστεί
Τι θα συνιστούσε, όμως, παγκόσμιο πόλεμο; Ο αρθρογράφος των FT θέτει δύο βασικές προϋποθέσεις: οι ισχυρότερες χώρες του κόσμου να συγκρουστούν άμεσα και η αναμέτρηση να εκτείνεται σε περισσότερες ηπείρους.
Κατά την εκτίμησή του, αυτά τα όρια δεν έχουν ακόμη ξεπεραστεί. Οι υφιστάμενοι πόλεμοι, ωστόσο, συνδέονται όλο και περισσότερο.
Η συμμετοχή Βορειοκορεατών στρατιωτών στο πλευρό της Ρωσίας έχει ήδη προσδώσει μια νέα διεθνή διάσταση στον πόλεμο της Ουκρανίας. Παράλληλα, ο πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν διασταυρώνεται με την ουκρανική σύγκρουση: η Τεχεράνη θεωρείται ότι έχει λάβει ρωσική βοήθεια για τον εντοπισμό αμερικανικών στόχων, ενώ η Ουκρανία έχει προσφέρει τεχνογνωσία αντιμετώπισης drones στις χώρες του Κόλπου.
Στην Ευρώπη, οι δολιοφθορές, οι εμπρησμοί και οι άλλες μορφές υβριδικών επιχειρήσεων που αποδίδονται στη Ρωσία αυξάνουν τον κίνδυνο ακούσιας κλιμάκωσης.
Το όριο ανάμεσα στην ειρήνη και στον πόλεμο γίνεται έτσι ολοένα πιο δυσδιάκριτο.
Ο «άξονας» των αντιπάλων της Δύσης
Ρωσία, Κίνα, Ιράν και Βόρεια Κορέα δεν αποτελούν έναν απολύτως ενιαίο συνασπισμό. Οι δεσμοί τους, όμως, είναι πραγματικοί και ενισχύονται.
Η Μόσχα και η Πιονγιάνγκ υπέγραψαν το 2024 συνθήκη αμοιβαίας άμυνας. Βλαντίμιρ Πούτιν και Σι Τζινπίνγκ έχουν διακηρύξει μια εταιρική σχέση «χωρίς όρια» ανάμεσα σε Ρωσία και Κίνα, ενώ η κινεζική οικονομική και τεχνολογική υποστήριξη έχει βοηθήσει τη Μόσχα να αντέξει τις δυτικές κυρώσεις.
Κοινό τους στοιχείο, κατά τον Ράχμαν, είναι η αμφισβήτηση της διεθνούς τάξης ασφαλείας υπό αμερικανική ηγεσία.
Η Ρωσία θέλει να περιορίσει το ΝΑΤΟ. Η Κίνα επιδιώκει να ανατρέψει την αμερικανική πρωτοκαθεδρία στον Ειρηνικό. Το Ιράν έχει επιτεθεί σε αμερικανικές βάσεις στη Μέση Ανατολή. Η Βόρεια Κορέα απειλεί τη Νότια Κορέα, η οποία στηρίζεται στην αμερικανική προστασία.
Η πιθανότητα συντονισμένων κρίσεων στην Ευρώπη και στην Ασία περιπλέκει ακόμη περισσότερο τους σχεδιασμούς της Δύσης.

Η ανάλυση των FT συνδέει την αύξηση της πολεμικής βίας με τη μετατόπιση της παγκόσμιας ισορροπίας ισχύος.
Το 1989, οι χώρες της G7 αντιπροσώπευαν περίπου τα δύο τρίτα της παγκόσμιας οικονομικής παραγωγής. Το 2022, το μερίδιό τους είχε υποχωρήσει περίπου στο 43%. Αντίστοιχη ήταν η σχετική υποχώρησή τους στις παγκόσμιες στρατιωτικές δαπάνες.
Η μεταβολή αυτή έχει διευρύνει τα περιθώρια δράσης δυνάμεων που επιθυμούν να αναθεωρήσουν την υφιστάμενη τάξη. Παράλληλα, η απογοήτευση των Αμερικανών από τους πολέμους στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν ενίσχυσε την πολιτική πίεση για περιορισμό των διεθνών στρατιωτικών δεσμεύσεων.
Το αποτέλεσμα είναι ένα περιβάλλον στο οποίο περισσότεροι ηγέτες εμφανίζονται διατεθειμένοι να δοκιμάσουν τα όρια των αντιπάλων τους. Σύμφωνα με την καταμέτρηση του International Crisis Group που επικαλείται το άρθρο, στον κόσμο βρίσκονται σε εξέλιξη 65 συγκρούσεις, οι περισσότερες από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Οι «σφαίρες επιρροής»
Ένας ακόμη παράγοντας είναι η επιστροφή της αντίληψης ότι η ισχύς νομιμοποιεί τις διεκδικήσεις.
Ο Ράχμαν εντάσσει σε αυτό το πλαίσιο τόσο τις εδαφικές φιλοδοξίες της Ρωσίας και της Κίνας όσο και τις δηλώσεις Τραμπ για τη Γροιλανδία και τον Καναδά.
Πίσω από αυτή την προσέγγιση βρίσκεται μια θεωρία: αν οι μεγάλες δυνάμεις αναγνωρίσουν η μία τη σφαίρα επιρροής της άλλης, μπορούν να αποφύγουν τη μεταξύ τους σύγκρουση.
Ο σχολιαστής των FT απορρίπτει αυτή τη λογική ως επισφαλή. Πρώτον, επειδή αγνοεί τη βούληση των μικρότερων χωρών. Η Ουκρανία έχει ήδη αποδείξει ότι μια χώρα μπορεί να αντισταθεί στρατιωτικά στην υποταγή της σε έναν ισχυρότερο γείτονα.
Δεύτερον, επειδή τα συμφέροντα των μεγάλων δυνάμεων δεν χωρίζονται σε καθαρές γεωγραφικές ζώνες. Η Ταϊβάν έχει κρίσιμη σημασία για την παγκόσμια βιομηχανία προηγμένων ημιαγωγών. Και η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν μπορεί να αποδεχθεί την επιστροφή κρατών-μελών της στη ρωσική σφαίρα επιρροής.

Το πιο επικίνδυνο ερώτημα
Στον πυρήνα της ανάλυσης βρίσκεται η αξιοπιστία της αποτροπής.
Επί δεκαετίες, η αμερικανική στρατιωτική ισχύς, οι συμμαχικές δεσμεύσεις και ο φόβος πυρηνικής αναμέτρησης περιόριζαν τον κίνδυνο άμεσης σύγκρουσης μεταξύ μεγάλων δυνάμεων.
Σήμερα, όμως, ο Ράχμαν θέτει ένα ερώτημα που δεν έχει αυτονόητη απάντηση: θα πολεμούσαν οι ΗΠΑ του Τραμπ για να υπερασπιστούν τις χώρες της Βαλτικής, την Πολωνία, την Ιαπωνία ή τη Βρετανία;
Η αβεβαιότητα μπορεί να ενθαρρύνει έναν αντίπαλο να αναλάβει ένα ρίσκο που διαφορετικά θα απέφευγε.
Εδώ βρίσκεται και η ιστορική προειδοποίηση. Το 1914, η Γερμανία υποτίμησε την πιθανότητα βρετανικής επέμβασης για το Βέλγιο. Το 1939, ο Χίτλερ πίστεψε ότι η Βρετανία και η Γαλλία θα υποχωρούσαν ξανά, παρά την εγγύηση ασφαλείας προς την Πολωνία. Και στις δύο περιπτώσεις, ο υπολογισμός αποδείχθηκε λανθασμένος.
Σήμερα, ο Πούτιν πρέπει να σταθμίσει την αξιοπιστία του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ και ο Σι την πιθανότητα αμερικανικής αντίδρασης σε επίθεση στην Ταϊβάν.
Ο κίνδυνος, καταλήγει ο Ράχμαν, είναι κάποιος να θεωρήσει μια εγγύηση ασφαλείας κενή περιεχομένου — και να ανακαλύψει το λάθος του αφού έχει αρχίσει ο πόλεμος.
Αναλύσεις
350 Δισ. Δολάρια στην Αμερική: Η Νότια Κορέα ενεργοποιεί τη μεγαλύτερη στρατηγική επένδυση της συμμαχίας τους
Καθώς στη Σεούλ διατυπώνονται επικρίσεις σχετικά με τους κινδύνους και την εποπτεία των επενδύσεων αυτών, ενώ οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ πλησιάζουν, ο τρόπος με τον οποίο θα δομηθούν αυτές οι επενδύσεις ενδέχεται να αποτελέσει πρότυπο για όσα θα ακολουθήσουν και να καταδείξει κατά πόσο μπορεί να λειτουργήσει αυτό το νέο μοντέλο συμμαχικών σχέσεων.
Τον Νοέμβριο του περασμένου έτους, η Νότια Κορέα συμφώνησε να μεταφέρει 350 δισεκατομμύρια δολάρια στρατηγικών επενδύσεων στις Ηνωμένες Πολιτείες με αντάλλαγμα χαμηλότερους δασμούς. Για μήνες, η δέσμευση αυτή δεν ήταν τίποτε περισσότερο από ένας εντυπωσιακός αριθμός στους τίτλους των ειδήσεων. Τώρα, όμως, τα κεφάλαια αρχίζουν να μεταφέρονται.
Η Σεούλ έχει ήδη αποστείλει τα πρώτα 2,4 δισεκατομμύρια δολάρια και έχει κατονομάσει τα έργα που θα χρηματοδοτήσει: μια μονάδα ηλεκτροπαραγωγής με φυσικό αέριο, σχεδιασμένη να τροφοδοτεί κέντρα δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης στο Τέξας, καθώς και οκτώ μεγάλους πυρηνικούς αντιδραστήρες που θα εγκαταστήσουν για πρώτη φορά κορεατικό σχέδιο αντιδραστήρα σε αμερικανικό έδαφος.
Καθώς στη Σεούλ διατυπώνονται επικρίσεις σχετικά με τους κινδύνους και την εποπτεία των επενδύσεων αυτών, ενώ οι ενδιάμεσες εκλογές στις ΗΠΑ πλησιάζουν, ο τρόπος με τον οποίο θα δομηθούν αυτές οι επενδύσεις ενδέχεται να αποτελέσει πρότυπο για όσα θα ακολουθήσουν και να καταδείξει κατά πόσο μπορεί να λειτουργήσει αυτό το νέο μοντέλο συμμαχικών σχέσεων.
Αυτή η ανάλυση εξετάζει τι χρηματοδοτείται, πώς η Νότια Κορέα επιχειρεί να περιορίσει τους κινδύνους και ποια ζητήματα παραμένουν ακόμη ανοιχτά.
Οι πολυαναμενόμενες λεπτομέρειες σχετικά με το πρώτο κύμα επενδύσεων που συνδέεται με τη συμφωνία που επιτεύχθηκε μεταξύ της Νότιας Κορέας και των Ηνωμένων Πολιτειών τον περασμένο Νοέμβριο δημοσιοποιήθηκαν επιτέλους.
Η επίσημη ανακοίνωση του Υπουργείου Εμπορίου, Βιομηχανίας και Πόρων της Νότιας Κορέας (MOTIR) δείχνει ότι το πρώτο πακέτο επενδύσεων θα κατευθυνθεί:
- στην κατασκευή ενός σταθμού ηλεκτροπαραγωγής συνδυασμένου κύκλου με φυσικό αέριο (Project Star),
- στην κατασκευή οκτώ μεγάλων πυρηνικών αντιδραστήρων (Project Power),
ενώ το έργο ανάπτυξης αγωγού και εγκαταστάσεων υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) στην Αλάσκα (Project North) θα υποβληθεί σε περαιτέρω αξιολόγηση.
Οι τελευταίες πληροφορίες δείχνουν ότι η πρώτη μεταφορά ύψους 2,4 δισεκατομμυρίων δολαρίων έχει ήδη πραγματοποιηθεί για το έργο του σταθμού ηλεκτροπαραγωγής φυσικού αερίου.
Παρότι επικριτές στη Νότια Κορέα αμφισβητούν:
- την εμπορική βιωσιμότητα των έργων,
- την οικονομική τους αποδοτικότητα,
- και την επάρκεια των μηχανισμών εποπτείας,
η επιλογή των έργων και η δομή της χρηματοδότησής τους υποδεικνύουν ότι η Σεούλ κατέβαλε σημαντική προσπάθεια ώστε να διαχειριστεί τους σχετικούς κινδύνους και παράλληλα να τηρήσει τις δεσμεύσεις που ανέλαβε τον Νοέμβριο του 2025.
Τα Έργα
Είναι σημαντικό να γίνει κατανοητό το ευρύτερο πλαίσιο που περιβάλλει την πρόσφατη ανακοίνωση αυτών των έργων ώστε να γίνει αντιληπτή η κριτική που ασκείται προς τη νοτιοκορεατική κυβέρνηση.
Λίγες εβδομάδες πριν από την ανακοίνωση, ο Πρόεδρος Τραμπ προχώρησε σε μια σειρά δημοσίων δηλώσεων σχετικά με:
- τις κοινές στρατιωτικές ασκήσεις,
- τη Βόρεια Κορέα,
- και τα Στενά του Ορμούζ,
οι οποίες έμοιαζαν να συνδέονται με την επενδυτική δέσμευση που είχε αναλάβει η Σεούλ τον προηγούμενο Νοέμβριο.
Μάλιστα, τουλάχιστον μία δημοσιογραφική αναφορά υποστήριζε ότι η αμερικανική πλευρά άρχιζε να χάνει την υπομονή της με τον αργό ρυθμό υλοποίησης των νοτιοκορεατικών επενδύσεων και ότι οι δηλώσεις αυτές στόχευαν στην εξασφάλιση συγκεκριμένων αποτελεσμάτων.
Παρότι η κριτική προς την κορεατική κυβέρνηση μπορεί να θεωρηθεί εύλογη, η επιλογή των έργων και οι δεσμεύσεις που αναλήφθηκαν δείχνουν ότι προηγήθηκε σημαντική επεξεργασία πριν γίνουν οι ανακοινώσεις.
Project Star (Μονάδα Ηλεκτροπαραγωγής Συνδυασμένου Κύκλου με Φυσικό Αέριο)
Τοποθεσία: Encinal, Τέξας
Συνολικό κόστος: 22,3 δισ. δολάρια
Το Project Star προβλέπει την κατασκευή και λειτουργία μονάδας παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας ισχύος 6.472 MW για την τροφοδοσία κέντρων δεδομένων τεχνητής νοημοσύνης στην περιοχή Encinal του Τέξας.
Η μονάδα αξίας 22,3 δισ. δολαρίων θα ξεκινήσει να παρέχει ηλεκτρική ενέργεια το 2029 και θα φτάσει σε πλήρη επιχειρησιακή ικανότητα έως το 2032.
Στο έργο θα συμμετέχουν αρκετές μεγάλες διεθνείς εταιρείες, μεταξύ των οποίων:
- Related Companies,
- NextEra Energy,
- Lewis Energy Group,
καθώς και ακόμη μη κατονομαζόμενες «ανταγωνιστικές κορεατικές εταιρείες», οι οποίες θα συμβάλουν σε όλα τα στάδια του έργου μέσω παροχής εξοπλισμού, μηχανολογικού σχεδιασμού, κατασκευών, τεχνικής υποστήριξης και συντήρησης.
Project Power (8 Μεγάλοι Πυρηνικοί Αντιδραστήρες)
Το Project Power αφορά επένδυση ύψους 120 δισεκατομμυρίων δολαρίων για:
- δύο αντιδραστήρες APR1400 κορεατικού σχεδιασμού,
- έξι αντιδραστήρες AP1000 σχεδιασμένους από τη Westinghouse.
Η ανακοίνωση αναφέρει ότι η κατασκευή θα πραγματοποιηθεί σε φάσεις.
Πρώτη φάση
Κατασκευή δύο αντιδραστήρων AP1000.
Δεύτερη φάση
- Δύο αντιδραστήρες APR1400.
- Δύο επιπλέον AP1000.
Το διάστημα μεταξύ των δύο φάσεων δεν θα υπερβεί τους έξι μήνες.
Τρίτη φάση
Κατασκευή των δύο τελευταίων AP1000.
Η συγκεκριμένη δομή επιτρέπει στη Νότια Κορέα να εγκαταστήσει τον δικό της σχεδιασμό πυρηνικού αντιδραστήρα (APR1400) στις Ηνωμένες Πολιτείες, ενώ παράλληλα μοιράζεται τα οφέλη από την ανάπτυξη των αντιδραστήρων AP1000 της Westinghouse.
Οι δύο χώρες ελπίζουν ότι το Project Power θα δώσει νέα ώθηση στο προεδρικό εκτελεστικό διάταγμα για την πυρηνική ενέργεια, το οποίο στοχεύει στην έναρξη κατασκευής δέκα νέων μεγάλων πυρηνικών αντιδραστήρων έως το 2030.
Από το συνολικό ποσό:
- 100 δισ. δολάρια θα καλύψουν το κόστος κατασκευής,
- 20 δισ. δολάρια θα παραμείνουν ως αποθεματικό απρόβλεπτων δαπανών.
Επιπλέον, οι δύο πλευρές συμφώνησαν να επιτρέψουν προκαταβολικές πληρωμές έως 10 δισ. δολαρίων μέχρι το τέλος του έτους για εξοπλισμό μακράς προμήθειας.
Project North (Αγωγός και Τερματικός Σταθμός LNG στην Αλάσκα)
Το Project North είναι το πιο αμφιλεγόμενο από τα τρία έργα, καθώς η κατασκευή ενός αγωγού LNG μήκους 800 μιλίων (περίπου 1.287 χιλιομέτρων) και εγκαταστάσεων υγροποίησης σε ένα αφιλόξενο περιβάλλον όπως η Αλάσκα καθιστά το έργο ιδιαίτερα απαιτητικό. Αυτό σημαίνει ότι το τελικό κόστος μπορεί να αποδειχθεί σημαντικά υψηλότερο από τις σημερινές εκτιμήσεις.
Υπάρχει επίσης ο κίνδυνος το έργο να μην ολοκληρωθεί εντός του προβλεπόμενου χρονικού ορίζοντα των 20 ετών για την έναρξη παραδόσεων LNG, γεγονός που θα απαιτούσε αναδιάρθρωση του χρηματοδοτικού σχήματος ώστε η νοτιοκορεατική κυβέρνηση να μπορέσει να ανακτήσει την επένδυσή της.
Η ζήτηση για LNG ενδέχεται επίσης να μεταβληθεί σημαντικά με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι μακροπρόθεσμες συνθήκες της αγοράς παραμένουν αβέβαιες.
Ενδεικτικά, κατά τη δεκαετία του 2010, μεγάλες ενεργειακές εταιρείες που συμμετείχαν αρχικά στο έργο, όπως οι ExxonMobil, BP και ConocoPhillips, αποφάσισαν τελικά να μην συμμετάσχουν, επικαλούμενες οικονομικούς λόγους.
Η ανακοίνωση του Προέδρου Τραμπ σχετικά με τη συμμετοχή της Νότιας Κορέας στο έργο, η οποία αργότερα αμφισβητήθηκε από τον Πρόεδρο Λι Τζε-Μιούνγκ, φαίνεται να υποδηλώνει ότι το αναμενόμενο ύψος της νοτιοκορεατικής επένδυσης ανέρχεται σε 54 δισεκατομμύρια δολάρια.
Μέχρι στιγμής, η επίσημη ανακοίνωση της νοτιοκορεατικής πλευράς αναφέρει απλώς ότι οι δύο χώρες θα εξετάσουν το έργο πριν λάβουν οριστική απόφαση.
Η επιλογή και η κατάσταση των τριών αυτών έργων φαίνεται να επιβεβαιώνουν ότι η νοτιοκορεατική κυβέρνηση έχει προετοιμαστεί επαρκώς ώστε να εκπληρώσει τη συμφωνία που συνήφθη τον περασμένο Νοέμβριο, διασφαλίζοντας παράλληλα ότι μόνο τα πλέον υποσχόμενα έργα θα προχωρήσουν.
Ένα ενδιαφέρον χαρακτηριστικό του επενδυτικού πακέτου είναι ότι μεγάλο μέρος των επενδύσεων επικεντρώνεται στις ενεργειακές υποδομές. Αυτό είναι μάλλον αναμενόμενο δεδομένης της τεράστιας ανάγκης για παραγωγή ενέργειας ώστε να καλυφθούν οι διαρκώς αυξανόμενες απαιτήσεις υπολογιστικής ισχύος της τεχνητής νοημοσύνης.
Απουσιάζουν από το παρόν πακέτο επενδύσεις που σχετίζονται με:
- τη ναυπηγική βιομηχανία,
- τους ημιαγωγούς,
- τα φαρμακευτικά προϊόντα,
- τα κρίσιμα ορυκτά,
- την κβαντική πληροφορική,
- και την τεχνητή νοημοσύνη.
Θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι σε ορισμένους από αυτούς τους τομείς οι επενδύσεις έχουν ήδη πραγματοποιηθεί από τον ιδιωτικό τομέα, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των ημιαγωγών, ή ότι η Νότια Κορέα δεν διαθέτει ακόμη επαρκές συγκριτικό πλεονέκτημα κλίμακας, όπως στους τομείς της τεχνητής νοημοσύνης και της κβαντικής υπολογιστικής.
Οι επενδύσεις στη ναυπηγική φαίνεται να αποτελούν ξεχωριστό σκέλος του πρόσθετου επενδυτικού πακέτου των 150 δισεκατομμυρίων δολαρίων, γεγονός που σημαίνει ότι αναμένονται περισσότερες ανακοινώσεις τις επόμενες ημέρες.
Τέλος, είναι σημαντικό να ληφθούν υπόψη και οι πολιτικές προεκτάσεις αυτής της ανακοίνωσης από την οπτική των Νοτιοκορεατών φορολογουμένων.
Η διοχέτευση κρατικά χρηματοδοτούμενων επενδύσεων για τη δημιουργία θέσεων εργασίας στις Ηνωμένες Πολιτείες είναι δύσκολο να δικαιολογηθεί πολιτικά όταν τα ίδια κεφάλαια θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για ανάγκες στο εσωτερικό της χώρας.
Με απλά λόγια, η επιχειρηματολογία υπέρ αυτών των επενδύσεων γίνεται πιο πειστική όσο πιο άμεσα και ορατά είναι τα οφέλη για τους Νοτιοκορεάτες φορολογουμένους.
Αυτό ενδέχεται να αποτελεί έναν από τους λόγους για τους οποίους η παρούσα δέσμη ανακοινώσεων επικεντρώθηκε κυρίως στις ενεργειακές υποδομές, δεδομένου ότι κρατικές εταιρείες όπως:
- η Korea Electric Power Company (KEPCO),
- και η Korea Hydro & Nuclear Power (KHNP),
κατέχουν δεσπόζουσα θέση στον συγκεκριμένο τομέα.
Χρηματοδότηση
Όπως προβλεπόταν στο Μνημόνιο Κατανόησης του Νοεμβρίου, οι επενδύσεις διοχετεύονται μέσω δύο οχημάτων ειδικού σκοπού (Special Purpose Vehicles – SPV):
- του Investment Special Purpose Vehicle (I-SPV),
- και του Project Special Purpose Vehicle (P-SPV).
Το πρώτο διαχειρίζεται η Korea-U.S. Strategic Investment Corporation σε συνεργασία με την αμερικανική κυβέρνηση και είναι υπεύθυνο για τη συγκέντρωση, κατανομή και αναδιανομή των κεφαλαίων προς και από τα επιμέρους P-SPV.
Η ετήσια συνεισφορά της νοτιοκορεατικής κυβέρνησης έχει οριστεί στα 20 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, με ανώτατο συνολικό όριο τα 200 δισεκατομμύρια δολάρια.
Το σημαντικό στοιχείο αυτής της συμφωνίας είναι ότι τα κεφάλαια που παρέχει η κορεατική κυβέρνηση αποτελούν ανακτήσιμη επένδυση διάρκειας 20 ετών.
Συγκεκριμένα, οι αποδόσεις που προκύπτουν από τα P-SPV μεταφέρονται κάθε χρόνο στο I-SPV και στη συνέχεια κατανέμονται ισόποσα μεταξύ των κυβερνήσεων της Νότιας Κορέας και των ΗΠΑ μέχρι να ανακτηθεί συνολικά το ποσό που αντιστοιχεί στη λεγόμενη «Τεκμαρτή Κατανομή» (Deemed Allocation).
Μετά την ανάκτηση αυτού του ποσού, η νοτιοκορεατική κυβέρνηση δικαιούται εγγυημένη απόδοση 10% επί της επένδυσης.
Σε περίπτωση που η Νότια Κορέα δεν καταφέρει να ανακτήσει το πλήρες ποσό της Τεκμαρτής Κατανομής εντός 20 ετών, οι δύο κυβερνήσεις μπορούν να διαπραγματευθούν τροποποιήσεις στον τρόπο κατανομής των αποδόσεων.
Με λίγα λόγια, το χρηματοδοτικό μοντέλο έχει σχεδιαστεί έτσι ώστε η Νότια Κορέα να μπορεί να ανακτήσει ολόκληρο το επενδυμένο κεφάλαιο καθώς και τους σχετικούς τόκους.
Οι τόκοι θα υπολογίζονται με βάση την απόδοση των αμερικανικών κρατικών ομολόγων 20ετούς διάρκειας, προσαυξημένη κατά ένα επιπλέον περιθώριο (spread), το οποίο θα συμφωνείται ξεχωριστά για κάθε έργο.
Η συμφωνία περιλαμβάνει επίσης πρόβλεψη που απαιτεί από τις δύο πλευρές να παρέχουν προνομιακή μεταχείριση σε κορεατές προμηθευτές και αναδόχους έναντι αντίστοιχων ξένων προμηθευτών κατά την υλοποίηση των έργων.
Σύμφωνα με αρχικές πληροφορίες, το Υπουργείο Οικονομίας και Οικονομικών και η Τράπεζα της Κορέας σχεδίαζαν να συγκεντρώνουν έως και 20 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως μέσω:
- των εσόδων από τόκους,
- των μερισμάτων που προέρχονται από τα συναλλαγματικά αποθέματα της χώρας,
- και των ομολόγων εκφρασμένων σε δολάρια.
Πρόσφατα δημοσιεύματα φαίνεται να επιβεβαιώνουν τη συγκεκριμένη προσέγγιση.
Εάν αυτό ισχύει, η κυβέρνηση θα μπορέσει να διατηρήσει τη δημοσιονομική πειθαρχία χωρίς να επηρεάσει σημαντικά την αγορά συναλλάγματος.
Μέχρι τον Αύγουστο, τα συναλλαγματικά αποθέματα της Νότιας Κορέας ανέρχονταν σε περισσότερα από 442 δισεκατομμύρια δολάρια, αν και νεότερα στοιχεία δείχνουν μικρή μείωση κατά τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου.
Οι τοποθετήσεις της χώρας σε ξένα χρεόγραφα, συμπεριλαμβανομένων των αμερικανικών κρατικών ομολόγων, παρέμειναν σχετικά σταθερές στα περίπου 387 δισεκατομμύρια δολάρια.
Οι ετήσιες αποδόσεις αυτών των τοποθετήσεων θα κατευθύνονται στο στρατηγικό επενδυτικό ταμείο.
Εάν τα έσοδα από τόκους δεν επαρκούν για την κάλυψη του ετήσιου ορίου επένδυσης των 20 δισεκατομμυρίων δολαρίων, η κυβέρνηση θα έχει τη δυνατότητα να εκδώσει επιπλέον ομόλογα για να καλύψει τη διαφορά.
Σχεδόν έναν χρόνο μετά το Κοινό Ενημερωτικό Δελτίο του 2025, η Νότια Κορέα έχει περάσει από τις γενικές δεσμεύσεις σε συγκεκριμένες πρωτοβουλίες, ανακοινώνοντας το πρώτο σύνολο έργων που θα χρηματοδοτήσει και πραγματοποιώντας ήδη την πρώτη μεταφορά κεφαλαίων.
Μια αρχική αξιολόγηση της επιλογής των έργων και της χρηματοδοτικής δομής δείχνει ότι η Σεούλ προχώρησε σε ενδελεχή προετοιμασία.
Επέλεξε έργα με έμπειρους εταίρους και σαφή ζήτηση, διασφαλίζοντας παράλληλα μηχανισμούς προστασίας όπως:
- η επιμερισμένη διαχείριση κινδύνου μεταξύ των έργων,
- και ένα νομικά δεσμευτικό ετήσιο ανώτατο όριο δαπανών.
Οι κινήσεις αυτές αποδεικνύουν τόσο τη σοβαρότητα των προθέσεων της Νότιας Κορέας όσο και την επιθυμία της να εξασφαλίσει την επιτυχή ολοκλήρωση των έργων.
Αυτό είναι απολύτως λογικό, καθώς η δυνατότητα της χώρας να ανακτήσει τα επενδυμένα κεφάλαιά της και να αποκομίσει ενδεχομένως κέρδος εξαρτάται από την επιτυχία των συγκεκριμένων έργων.
Παρ’ όλα αυτά, πολλά ζητήματα παραμένουν ανοιχτά, μεταξύ των οποίων:
- ο τρόπος κατανομής των υπόλοιπων κεφαλαίων,
- η μορφή και η έκταση της συμμετοχής της Νότιας Κορέας στο έργο LNG της Αλάσκας,
- καθώς και οι επενδύσεις στη ναυπηγική βιομηχανία.
Ωστόσο, η συμφωνία φαίνεται να διαθέτει πραγματική δυναμική σε μια περίοδο κατά την οποία οι Ηνωμένες Πολιτείες εισέρχονται σε μια κρίσιμη φάση, καθώς οι ενδιάμεσες εκλογές βρίσκονται πλέον πολύ κοντά.
stimson.org
Αναλύσεις
«Εδώ αρμόδιος είμαι εγώ»: Η τουρκική υστερία για τις NAVTEX και το ευρωπαϊκό πλέγμα προστασίας του GSI
Ως νέα αναμέτρηση για τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου παρουσιάζει ο τουρκικός Τύπος την αντιπαράθεση Ελλάδας και Τουρκίας με αφορμή την πολυεθνική άσκηση «Ευνομία» και τη διαδρομή του ηλεκτρικού καλωδίου Great Sea Interconnector (GSI). Οι τουρκικές εφημερίδες συνδέουν ευθέως τη στρατιωτική άσκηση με τις ενεργειακές επιδιώξεις της Αθήνας, αποδίδοντάς της πολιτική και γεωστρατηγική σκοπιμότητα.
Τουρκικός Τύπος για NAVTEX: «Πόλεμος στη Γαλάζια Πατρίδα» και «δοκιμασία ορίων» από την Αθήνα
Ως νέα αναμέτρηση για τον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου παρουσιάζει ο τουρκικός Τύπος την αντιπαράθεση Ελλάδας και Τουρκίας με αφορμή την πολυεθνική άσκηση «Ευνομία» και τη διαδρομή του ηλεκτρικού καλωδίου Great Sea Interconnector (GSI). Οι τουρκικές εφημερίδες συνδέουν ευθέως τη στρατιωτική άσκηση με τις ενεργειακές επιδιώξεις της Αθήνας, αποδίδοντάς της πολιτική και γεωστρατηγική σκοπιμότητα. Από τον «πόλεμο των NAVTEX στη Γαλάζια Πατρίδα» μέχρι τις καταγγελίες περί «πρόκλησης» και «γεωπολιτικής δοκιμασίας ορίων», κυριαρχεί η εκτίμηση ότι η Ελλάδα επιχειρεί, με τη συμμετοχή της Γαλλίας, της Ιταλίας και της Κυπριακής Δημοκρατίας, να διαμορφώσει ένα ευρωπαϊκό πλέγμα προστασίας γύρω από το καλώδιο. Παράλληλα, επανέρχεται η πάγια τουρκική θέση περί προηγούμενου συντονισμού με την Άγκυρα για δραστηριότητες σε θαλάσσιες περιοχές που η ίδια διεκδικεί ως τμήμα της υφαλοκρηπίδας της.
Χουριέτ: «Προειδοποίηση της Άγκυρας στην Αθήνα: Εκείνη η περιοχή είναι δική μου»
Η αντιπαράθεση για τις NAVTEX αναδεικνύει, σύμφωνα με τη Χουριέτ, τη βαθύτερη διαφωνία Αθήνας και Άγκυρας για τη δικαιοδοσία στην Ανατολική Μεσόγειο, με το ηλεκτρικό καλώδιο να αποτελεί το πραγματικό επίκεντρο της έντασης.
Στο δημοσίευμα της Ντουϊγκού Λέλογλου, με τίτλο «Προειδοποίηση της Άγκυρας στην Αθήνα: Εκείνη η περιοχή είναι δική μου», η εφημερίδα επισημαίνει ότι η πραγματοποίηση της «Ευνομίας» σε θαλάσσια περιοχή που συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με τη σχεδιαζόμενη διαδρομή του GSI επαναφέρει στο προσκήνιο τη διαμάχη για τις θαλάσσιες δικαιοδοσίες.
Ιδιαίτερη σημασία αποδίδει η Χουριέτ στη χρονική συγκυρία και στη σύνθεση της άσκησης, υπογραμμίζοντας ότι οι τέσσερις συμμετέχουσες χώρες εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα στο έργο της ηλεκτρικής διασύνδεσης. Μεταφέρει, επίσης, την εκτίμηση του ελληνικού Τύπου ότι η άσκηση συνιστά μήνυμα προς την Τουρκία.
Το ουσιαστικότερο σημείο της ανάλυσής της αφορά, ωστόσο, τη διάκριση ανάμεσα στην άδεια και στον προηγούμενο συντονισμό, όπως την αντιλαμβάνεται η Άγκυρα.
Η εφημερίδα διευκρινίζει ότι «η προσδοκία της Άγκυρας δεν είναι να ζητήσει άδεια η ανάδοχος εταιρεία, αλλά η Γαλλία, ως κράτος σημαίας, να διασφαλίσει τον συντονισμό μέσω διπλωματικών διαύλων, πριν αρχίσουν οι έρευνες στη διαδρομή που επικαλύπτει την τουρκική υφαλοκρηπίδα».
Με αυτή τη διατύπωση, η Χουριέτ επιχειρεί να μετατοπίσει τη συζήτηση από το ζήτημα της τουρκικής άδειας, την οποία απορρίπτει κατηγορηματικά η Αθήνα, στο ζήτημα της προηγούμενης διπλωματικής συνεννόησης με την Άγκυρα.
Παράλληλα, η εφημερίδα εντάσσει τη συμμετοχή της γαλλικής εταιρείας Meridiam και την πολυεθνική άσκηση στην προσπάθεια της Ελλάδας να εξασφαλίσει την προστασία των ενεργειακών υποδομών της, υποστηρίζοντας ότι αποτελούν μέρος των μέτρων ασφαλείας που λαμβάνει η Αθήνα.
Νεφές: «Πόλεμος NAVTEX στη Γαλάζια Πατρίδα»
Σε σαφώς πιο συγκρουσιακό τόνο, η Νεφές παρουσιάζει την αντιπαράθεση ως αναμέτρηση για το ποιος έχει τον έλεγχο της επίμαχης θαλάσσιας περιοχής, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση στο πολιτικό μήνυμα της τουρκικής αντίδρασης.
Με τον χαρακτηριστικό τίτλο «Πόλεμος NAVTEX στη Γαλάζια Πατρίδα», η εφημερίδα ερμηνεύει την τουρκική αντι-NAVTEX ως μήνυμα προς την Αθήνα ότι «μόνο εγώ μπορώ να δώσω άδεια για αυτή την περιοχή».
Σύμφωνα με τη Νεφές, η Άγκυρα, κηρύσσοντας άκυρη την ελληνική NAVTEX και επαναλαμβάνοντας τη δική της ναυτική οδηγία από τον σταθμό της Αττάλειας, επιδιώκει να καταστήσει σαφές ότι «εδώ αρμόδιος είμαι εγώ».
Το ενδιαφέρον του δημοσιεύματος βρίσκεται κυρίως στην ερμηνεία του σκοπού της άσκησης. Κάτω από τον χαρακτηριστικό μεσότιτλο «Ο πραγματικός σκοπός της άσκησης είναι το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης», η εφημερίδα συνδέει την «Ευνομία» με τη σχεδιαζόμενη διαδρομή του καλωδίου Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ.
Η Νεφές υιοθετεί έτσι την αντίληψη ότι η στρατιωτική δραστηριότητα δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από το ενεργειακό έργο και τις ευρύτερες γεωπολιτικές επιδιώξεις στην περιοχή.
Επικαλείται, μάλιστα, την ελληνική εφημερίδα Τα Νέα, μεταφέροντας την εκτίμηση ότι «πρόκειται για μια απλή άσκηση, η οποία όμως αποκτά γεωπολιτική σημασία εξαιτίας της διαδρομής της».
Μιλιέτ: «Η απάντηση της Τουρκίας στο παιχνίδι των NAVTEX»
Ως προσπάθεια της Ελλάδας και της Κυπριακής Δημοκρατίας να κατοχυρώσουν μέσω ναυτικών οδηγιών διεκδικήσεις που η Άγκυρα θεωρεί παράνομες παρουσιάζει την υπόθεση η Μιλιέτ, υιοθετώντας τη ρητορική περί «Γαλάζιας Πατρίδας».
Με τίτλο «Η απάντηση της Τουρκίας στο παιχνίδι των NAVTEX», η εφημερίδα χαρακτηρίζει την ελληνική και κυπριακή δραστηριότητα ως μέρος ενός ευρύτερου παιχνιδιού αμφισβήτησης των τουρκικών θαλάσσιων διεκδικήσεων.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνει στην αναφορά της τουρκικής NAVTEX για την ονομασία «Κύπρος», την οποία χρησιμοποιεί η Κυπριακή Δημοκρατία στις ναυτικές της αναγγελίες.
Η Μιλιέτ αναπαράγει τη θέση της Άγκυρας ότι η συγκεκριμένη ονομασία δεν ταυτίζεται με το κράτος που ιδρύθηκε το 1960, προβάλλοντας παράλληλα την τουρκική προειδοποίηση πως «οι προσπάθειες νομιμοποίησης παράνομων διεκδικήσεων μέσω αναγγελιών NAVTEX είναι άκυρες και δεν έχουν γίνει ούτε πρόκειται να γίνουν αποδεκτές από την Τουρκία».
Η προσέγγιση της εφημερίδας διευρύνει έτσι την αντιπαράθεση πέρα από το GSI, συνδέοντάς την και με το Κυπριακό, καθώς η Άγκυρα αμφισβητεί τη δυνατότητα της Κυπριακής Δημοκρατίας να εκπροσωπεί ολόκληρο το νησί.
Ακσάμ: «Προκλητική κίνηση από την Ελλάδα – Κοινή πρόκληση της Αθήνας με τρεις χώρες»
Την άσκηση «Ευνομία» ως συντονισμένη πολιτική και στρατιωτική κίνηση με γεωπολιτικές προεκτάσεις παρουσιάζει η Ακσάμ, η οποία επιλέγει έναν ιδιαίτερα επιθετικό τίτλο, χαρακτηρίζοντας τη συνεργασία των τεσσάρων χωρών «κοινή πρόκληση».
Στο δημοσίευμα, που βασίζεται σε πληροφορίες του τουρκικού πρακτορείου Ανατολή και της ελληνικής εφημερίδας Τα Νέα, προβάλλεται η εκτίμηση ότι η χρονική επιλογή της άσκησης δεν είναι τυχαία.
Η Ακσάμ αναπαράγει ειδικότερα την άποψη ότι «η επιλογή πλοίου υπό γαλλική σημαία, η συμμετοχή της γαλλικής εταιρείας Meridiam στο έργο και η πραγματοποίηση της άσκησης Ευνομία δημιουργούν ένα πλέγμα προστασίας σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο».
Η συγκεκριμένη αναφορά αποτελεί το βασικό ερμηνευτικό στοιχείο του δημοσιεύματος: η στρατιωτική συνεργασία, η παρουσία της Γαλλίας και η συμμετοχή ευρωπαϊκών εταιρειών εμφανίζονται ως αλληλοσυμπληρούμενα μέσα για την προώθηση του GSI.
Χαμπέρ 7: «Γεωπολιτική δοκιμασία ορίων από την Αθήνα; Επικίνδυνη πρόκληση στη Μεσόγειο»
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και το Χαμπέρ 7, το οποίο προσεγγίζει την πολυεθνική άσκηση ως ενδεχόμενη δοκιμασία των γεωπολιτικών ορίων στην Ανατολική Μεσόγειο.
Με τίτλο «Γεωπολιτική δοκιμασία ορίων από την Αθήνα; Επικίνδυνη πρόκληση στη Μεσόγειο», το δημοσίευμα του Φατίχ Γιοντζαλίκ, που επικαλείται το πρακτορείο Ανατολή, δίνει έμφαση στη χωροθέτηση της άσκησης πάνω στη διαδρομή του σχεδιαζόμενου ηλεκτρικού καλωδίου.
Ο χαρακτηρισμός «γεωπολιτική δοκιμασία ορίων» υποδηλώνει την ερμηνεία ότι η Αθήνα επιχειρεί να δοκιμάσει στην πράξη τα περιθώρια αντίδρασης της Άγκυρας, αξιοποιώντας τη συμμετοχή άλλων ευρωπαϊκών χωρών.
-
Αναλύσεις1 μήνα πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας
