Από τον Αγησίλαο Χρ. Κανελλόπουλο, αριστούχο Ιστορικό του ΕΚΠΑ

Το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων: Ιστορικά γεγονότα, εκδηλώσεις μνήμης και συμβολισμοί.

________________________________________

Ως συλλογική μνήμη χαρακτηρίζουμε την μνημονική επικοινωνιακή διαδικασία, η οποία αναφέρεται σε κοινωνικό σύνολο που ενεργά συντηρεί το παρελθόν και το επανερμηνεύει υπό το φως του εκάστοτε παρόντος. Η συλλογική μνήμη, η οποία συνδέεται αναπόδραστα με την ατομική μνήμη, εξαρτάται καθαρά από το κοινωνικό πλαίσιο εντός του οποίου συντελείται και διαμορφώνεται (Halbwachs 2013). Άρα, η συλλογική μνήμη συνιστά ένα όλο ενθυμήσεων που αποδέχεται η συγκεκριμένη κοινότητα ως πραγματικές προδήλως και επωφελείς (Τσιάρα 2004). Ήδη από το 1978 ο Nora, λημματογραφώντας για τη συλλογική μνήμη στην εγκυκλοπαίδεια La Nouvelle Histoire, σημείωνε πως «η ιστορία γράφεται πλέον υπό την πίεση των συλλογικών αναμνήσεων». Εν προκειμένω προσαριθμούμε και την ιστορική μνήμη, η οποία συμπεριλαμβάνει όσα ενθυμούνται οι άνθρωποι στο πλαίσιο συγκρότησης της κοινωνίας τους, ανεξαρτήτως αν τα έχουν γνωρίσει μέσα από τη συλλογική μνήμη της κοινωνικής ομάδας ή τα έχουν βιώσει (Λιάκος 2017).

Σε ολόκληρο τον σύγχρονο κόσμο είναι γνωστό κατά το μάλλον ή ήττον τι συνέβη την Δευτέρα της 13^ης Δεκεμβρίου 1943. Τα χιτλερικά κατοχικά στρατεύματα στον ελλαδικό χώρο διέπραξαν ένα από τα ειδεχθέστερα εγκλήματα της ανθρωπότητας. Εκτέλεσαν εν ψυχρώ στην αχαϊκή πόλη των Καλαβρύτων σχεδόν πεντακόσιους αθώους ανθρώπους. Εκεί, στον τόπο θυσίας, ο υπερμεγέθης Σταυρός του Μαρτυρίου, η αποφράδα ημερομηνία 13 12 43, οι επί του εδάφους γραφές ΟΧΙ ΠΙΑ ΠΟΛΕΜΟΙ και ΕΙΡΗΝΗ, και η σμιλευμένη στη πέτρα δραματική μορφή της Μάνας κομμούν την αιματοβαμμένη ράχη¹⁺². Το 1980 τοποθετήθηκαν και εγχάρακτες επιτύμβιες στήλες με τα ονόματα εξακοσίων ενός θυμάτων (και ονόματα δηλ. σφαγιασθέντων αθώων από τα κατοχικά στρατεύματα σε άλλες περιοχές)³⁺⁴. Ο χώρος ιερό τοπόσημο ολόκληρης της ελληνικής γης.

Στις 16/17 Οκτωβρίου 1943 γερμανικό απόσπασμα κατανικάται από τους αντάρτες του ΕΛΑΣ στην περιοχή Κερπινής – Ρωγών. Αιχμαλωτίζονται ογδόντα ένας Γερμανοί (οι τρεις τραυματίες). Όταν αντάρτες και αιχμάλωτοι πέρασαν από τα Καλάβρυτα, οι κάτοικοι φέρθηκαν στους αιχμαλώτους καλόψυχα⁵. «Τους» τρωθέντες οι Καλαβρυτινοί «μεταχειρίσθηκαν σαν […] τραυματίες» (Καλδίρης 1989). Την επομένη οι τραυματίες βρέθηκαν νεκροί έξω από τα Καλάβρυτα. Εικάζεται ότι η εντολή της εξόντωσης ήρθε από υψηλά κλιμάκια (Ροδάκης 1999). Μετά από αυτό οι Καλαβρυτινοί αισθάνθηκαν πως βρίσκονται απροστάτευτοι απέναντι στους Γερμανούς. Η πομπή με τους αιχμαλώτους εν τέλει κατήλθε στα Μαζέικα (Κλειτορία)⁶. Παράλληλα, οι Γερμανοί στο Αίγιο πιέζουν/απειλούν τους εκεί ταγούς. Επιτροπή από επιφανείς Αιγιώτες διαπραγματεύεται με τον αρχηγό των ανταρτών του ΕΛΑΣ Δημήτριο Μίχο (ευρίσκετο στο Αρχηγείο του στην Βυσωκά [Σκεπαστό]). Η θέση των ανταρτών: είναι εις βάρος του αγώνα η απελευθέρωση των αιχμαλώτων έστω και εάν επρόκειτο να καταστραφεί ολόκληρο το Αίγιο⁷, και πρότειναν να ανταλλαγούν με Έλληνες κρατούμενους. Η απάντηση των Γερμανών στην πρόταση ήταν αρνητική. Στις 29 Νοεμβρίου 1943 οι Γερμανοί βομβαρδίζουν την Βυσωκά⁸.

Η “Unternehmen Kalavryta” είχε αποφασισθεί στις 25 Νοεμβρίου 1943 και ξεκίνησε στις 4 Δεκεμβρίου. Συμμετείχαν περίπου 3000 άνδρες επιμερισμένοι σε τρεις φάλαγγες μάχης. Οι διαταγές της διοικήσεως των Πατρών ήσαν σαφείς: «τα χωριά από τα οποία θα πέσουν πυροβολισμοί … θα πυρπολούνται και οι άντρες θα εκτελούνται» (Stouras 2012).

Οι αντάρτες ενημερώνουν πως οι Γερμανοί κινούνται προς τα Καλάβρυτα. Οι κάτοικοι των Καλαβρύτων συζητούν με την βρετανική αποστολή στα Δεμέστιχα -χωρίς να πετυχαίνουν κάτι, ενώ παρακαλούν τον Μίχο να μην επιτεθεί κατά των Γερμανών, όπως τον προέτρεπαν οι Βρετανοί. Κατά τον Ροδάκη (1999) πάντως οι Βρετανοί γνώριζαν ήδη την απόφαση των Γερμανών για τα αντίποινα. Εν τέλει, εκδίδονται από τον ΕΛΑΣ δύο μη συνδεόμενες λογικά διαταγές: η πρώτη διέταζε τα ένοπλα τμήματα να μην παρενοχλήσουν τους εχθρούς και η δεύτερη διέταζε την εκτέλεση των γερμανικής εθνικότητος αιχμαλώτων (ήσαν και άλλων εθνικοτήτων οι στρατιώτες)⁹. Υπήρξε ζήτημα¹⁰.

Από τον όρθρο της 8^ης Δεκεμβρίου μέχρι το βράδυ ομάδες της γερμανικής φάλαγγας ελεηλάτουν, επυρπόλουν και εκτελούσαν. Στους Ρωγούς λεηλάτησαν τα σπίτια, παρέδωσαν την κώμη στις φλόγες και εκτέλεσαν εξήντα τρεις άνδρες¹¹∙ στην Κερπινή εκτέλεσαν τριάντα πέντε άνδρες και πυρπόλησαν τις οικίες∙ σε Άνω και Κάτω Ζαχλωρού κατέστρεψαν, λεηλάτησαν, πυρπόλησαν τα δύο χωριά και εκτέλεσαν εννέα άνδρες στην Κάτω Ζαχλωρού και έξι στην Άνω∙ στην ιστορική Ιερά Μονή του Μεγάλου Σπηλαίου, μολονότι οι μοναχοί τούς φιλοξένησαν και τους φέρθηκαν με αγαθοσύνη, εντούτοις οι Γερμανοί τους μέμφθηκαν για διευκολύνσεις δήθεν προς τους αντάρτες, τους συνέλαβαν, καθώς και κάποιους πολίτες, τους κρήμνισαν όλους (δεκαέξι στο σύνολο) σε χαράδρα και πυρπόλησαν την Μονή. Την μεθεπομένη εισέβαλαν σε Σούβαρδο και Βραχνί και εκτέλεσαν έξι άνδρες στο Σούβαρδο και τέσσερις στο Βραχνί.

Τελικά οι αιχμάλωτοι Γερμανοί της Κερπινής θανατώθηκαν το βράδυ της 8^ης Δεκεμβρίου 1943. Τους κρήμνισαν στο πλάτωμα του Μαγέρου ανατολικά της κώμης Μάζι. Ένας αιχμάλωτος εσώθη και ενημέρωσε τους Γερμανούς. Γερμανικό απόσπασμα ξεκίνησε για τον βράχο του Μαγέρου. Στο διάβα τους οι Γερμανοί επυρπόλουν, ελεηλάτουν και εκτελούσαν όποιον έβλεπαν μπροστά τους. Όταν το μεσημέρι της 13^ης Δεκεμβρίου 1943 έφτασαν στην περιοχή, βρήκαν εβδομήντα πτώματα σε μια χαράδρα. Στη θέα των νεκρών οι Γερμανοί εκτέλεσαν επί τόπου όλους τους Έλληνες οδηγούς τους.

Οι Καλαβρυτινοί έχοντες πληροφορηθεί τις σφαγές των Γερμανών στα κοντινά χωριά και το Μέγα Σπήλαιο, υπεδέχθησαν τους Γερμανούς με ομιλία στην Γερμανική και διακηρύξεις περί φιλικών και ειρηνικών προθέσεων των κατοίκων απέναντί τους. Παράλληλα, επιτροπή Καλαβρυτινών με υψηλά ιστάμενους του ΕΛΑΣ εκλιπαρούν τους Βρετανούς για άμεση ρίψη πυρομαχικών, χωρίς ανταπόκριση όμως. Οι Καλαβρυτινοί βρίσκονται πλέον στο έλεος του αιμοδιψούς εχθρού¹².

Στις 9 Δεκεμβρίου 1943 το πρωί οι Γερμανοί εισήλθαν στα Καλάβρυτα¹³. Ο διοικητής ανακοίνωσε στους κατοίκους ότι ήταν ελεύθεροι να μετακινούνται, και ζήτησε να του παραδοθεί τυχόν οπλισμός των πολιτών και κατάλογος με Καλαβρυτινούς αντάρτες. Διαβεβαίωσε τον λαό ότι δεν έχουν να φοβηθούν τίποτε και διέταξε/όρισε την επικοινωνία των κατοίκων μέχρι τις 16.00. Τέσσερις άνδρες που αγνόησαν την διαταγή, εκτελέστησαν στον Αυχένα Πριολίθου, αφού προηγουμένως τους υποχρέωσαν να ανοίξουν τους τάφους τους. Στις 11 Δεκεμβρίου διετάχθη απαγόρευση εξόδου. Επίσης διετάχθησαν οι κάτοικοι να παραδώσουν άλευρο, έλαιο και οίνο, ενώ παράλληλα οι στρατιώτες λεηλατούσαν καταστήματα και οικήματα, και συνέλεγαν όλα τα ζώα. Το βράδυ της 12^ης Δεκεμβρίου οι αξιωματικοί του στρατεύματος ενημερώνονται από τον διοικητή για τις δράσεις της επομένης: εφαρμογή αντιποίνων¹⁴.

Την ζοφώδη ημέρα (Δευτέρα 13 Δεκεμβρίου 1943) οι Καλαβρυτινοί ξυπνούν από τις καμπάνες των Ιερών Ναών και τρομοκρατημένοι προσπαθούν να μάθουν τι συμβαίνει. Είχε διαταχθεί συνάθροιση πάντων στο δημοτικό σχολείο. Ο φόβος κυριαρχούσε πανταχού¹⁵. Στην είσοδο του σχολείου οι Γερμανοί διαχωρίζουν τους άνδρες από τις γυναίκες, τα ανήλικα άρρενα παιδιά (κάτω των δεκατριών/δεκατεσσάρων ετών) και τους ηλικιωμένους άρρενες¹⁶. Εκτός από τους άνδρες, όλους τους άλλους τους (στοι)βάζουν στην αίθουσα του σχολείου. Ο συνωστισμός του πλήθους των ανθρώπων στην αίθουσα δημιουργεί ατμόσφαιρα αποπνικτική¹⁷. «“Τα παράθυρα του σχολείου είναι ψηλά και δε βλέπουμε τι γίνεται έξω. Κάπου – κάπου σηκώνουν καμία γυναίκα στα χέρια, για να δει, και να μάθουμε. Σε λίγο μας είπαν πως τους άνδρες τους βγάζουν από την αυλόπορτα του σχολείου και προχωρούν προς τον σταθμό. Φανταστήκαμε πως θα τους πάνε με το τρενάκι, να τους κλείσουν σε κανένα στρατόπεδο”»¹⁸ (Νίκα 2004). Τελικά τους σταμάτησαν ελάχιστα έξω από την κυρίως πόλη, στον αμφιθεατρικό χώρο ενός λόφου (ιδιοκτησίας του δημοδιδάσκαλου Καπή). Εκεί διεπράχθη ένα από τα πλέον αποτρόπαια εγκλήματα: οι Γερμανοί εκτέλεσαν εν ψυχρώ σχεδόν πεντακοσίους αθώους ανθρώπους.

Εν τω μεταξύ, μια φωτιά στην πόλη πλησίαζε και στο σχολείο. Οι γυναίκες αλλόφρονες βγαίνουν από το σχολείο και τρέχουν τήδε κακείσε. Η Μαριγώ Φερλελή, τρέχοντας προς το σπίτι της να σβήσει την φωτιά, καταλαβαίνει ότι κάτι συμβαίνει στο χωράφι του Καπή: «“Άκουσα πυροβολισμούς”, λέγει η Μαριγώ. “Ολόκληρη η περιοχή έμοιαζε να έχει βαφτεί κόκκινη. Η πρώτη μου σκέψη ήταν ότι αυτοί [οι Γερμανοί] είχαν συγκεντρώσει εκεί τα ρούχα από τα σπίτια. Και τώρα πυροβολούσαν μέσα στη στοίβα για να της βάλουν φωτιά. […] είδα τους Γερμανούς να τραβούν κάποιον από τα πόδια και να τον πυροβολούν. […] Όταν συνήλθα, η φρουρά είχε φύγει […]”»¹⁹ (Μάγερ 2006)²⁰.

Την επομένη του Ολοκαυτώματος οι Γερμανοί κατευθύνθηκαν προς την Ιερά και Ιστορική Μονή της Αγίας Λαύρας. Οι περισσότεροι μοναχοί είχαν φύγει. Οι εγκληματίες, αφού εκτέλεσαν τους τέσσερις μοναχούς και τον φύλακα που δεν είχαν προλάβει να φύγουν, προχώρησαν και σε λεηλασία και πυρπόληση της Μονής. Κάηκε και η περίφημη βιβλιοθήκη με τους σπάνιους κώδικες, χειρόγραφα και βιβλία. Αυθημερόν οι βάρβαροι λεηλάτησαν και πυρπόλησαν τα Μαζέικα.

Και αρχίζει η δεύτερη φάση του δράματος. Με τι δύναμη οι γυναίκες να εκτελέσουν το οδυνηρότερο των καθηκόντων τους: να θάψουν τα παιδιά τους; Να θάψουν τους άντρες τους, τα αδέρφια τους, τους πατεράδες τους;²¹

Το σκοτεινό είδωλο της τραυματικής εμπειρίας συντρόφευσε και συντροφεύει τον βίο των εκγόνων, αφού το τραύμα διαρρηγνύει την ψυχή και του συλλογικού υποκειμένου. Η βίωση της οδύνης συνιστά το ενδεχόμενο να ανακύψει η τραυματική και απωθημένη μνήμη και μετά την παρέλευση πολλών ετών. Και το πρόσωπο να μη συναινεί για την όποια αναφορά στο τραυματικό παρελθόν, να αποκρούει κάθε συζήτηση γι’ αυτό, να σιωπά²². Έχει ενσωματώσει εκόν άκον την τραυματική εμπειρία στην πορεία του βίου του, αδυνατεί να υποφέρει το τραύμα, δεν είναι σε θέση να εκτονώσει την δημιουργηθείσα κατάσταση. Εντούτοις, κατά τους Gutman, Brown και Sodaro (2010) η συλλογική μνήμη περιβάλλεται και από ένα ευφρόσυνο αίσθημα ελπίδας. Αυτή η ελπίδα ανάστησε τις πονεμένες Μάνες.

Οι εκδηλώσεις μνήμης για το Ολοκαύτωμα, οι τελετές από τους θεσμούς, οι επίσημοι λόγοι, τα μνημεία (γλυπτά κ.ά.), οι ονοματοδοσίες σε οδούς και πλατείες έχουν δημιουργήσει δημόσια μνήμη. Η δημόσια μνήμη επικουρεί την κοινότητα στην κατανόηση του παρελθόντος, την βοηθεί «να δει το παρελθόν ως πηγή δράσης για το παρόν» (Γκαζή 2010). Χωρίς εξάρσεις μνήμης η κοινότητα εκτελεί ενιαυσίως την ηθική-κοινωνική επιταγή του μνημονικού καθήκοντός της. Κατά την περίοδο που το 1943 πραγματοποιήθηκαν οι σφαγές από τους κακούργους, διεξάγονται εθνικοθρησκευτικού, πολιτικού και πολιτιστικού χαρακτήρα εκδηλώσεις και εθιμοτυπικές διαδικασίες αναμνηστικών τελετών, ενώ οι επίγονοι των μεταστάντων αθώων στις αιώνιες μονές «λαμβάνουν πρωταγωνιστική θέση ως ζώσα απόδειξη της βαρβαρότητας των αντιπάλων» (Τσιάρα 2004). Οι πολιτικές και στρατιωτικές Αρχές της Επικράτειας, και κατεξοχήν οι Αρχές του τόπου του μαρτυρίου (και των τόπων των μαρτυρίων), το Έθνος σύσσωμο αποτίουν φόρο τιμής στους αδικοχαμένους συμπατριώτες μας. Οι εκδηλώσεις μνήμης λαμβάνουν χώρα στον τόπο του Ολοκαυτώματος (και στους άλλους μαρτυρικούς τόπους), σε τμήμα του καλλικρατικού δήμου Καλαβρύτων, στην ίδια την μαρτυρική πόλη των Καλαβρύτων και στην πρωτεύουσα της Ελλάδας.

Η μορφή του μνημειακού χώρου ζωοποιεί την ασφυκτική στεφάνη, την παγίδα για τους αθώους της 13^ης/12^ου/1943. Στο κινηματογραφικό πανί του περιβάλλοντος προβάλλεται το πένθος, ο ανυπόφορος πόνος, η οδύνη και ο καημός. Και το λοφικό τοπίο συμπληρώνουν ο μεγαλοπαρασκευιάτικος ουρανός, τα βουρκωμένα γύρω όρη, τα άλαλα πουλιά αλλά και το είδωλο εκείνης της απρόβλεπτης Ειμαρμένης (πβ. και Καλδίρης 1989). Ο σιωπηλός τόπος ενσαρκώνει μια πραγματικότητα πέρα από λόγια.

Η γλύπτρια Άννα Βαφία, με την χαρακτηριστική τεχνοτροπική ιδιοτυπία της, λάξευσε στη λίθινη στήλη την παράσταση των ζοφωδών εκείνων σκηνών: την τραγική, την σοφόκλεια μορφή της Μάνας. Το αφόρητο ψυχικό άλγος της Μητέρας συνδηλώνουν η γερμένη εμπρός κεφαλή της με την κυρτωμένη πλάτη της, τα στεγνωμένα από το μητρικό κλάμα μάτια της και τα αποστεωμένα από την θλίψη και την αγνωσία για το μέλλον χέρια της. Δεν αντέχει στην απαίσια όψη του ψυχοπομπού Ερμή και γέρνει την κεφαλή της. Δεν έχει σκοπό ο βίος της πλέον, και ο τόπος που εστήθη η σμιλευμένη μορφή της, θα ευχόταν να είναι ο τύμβος της. Οι οδυρμοί κι ο σπαραγμός της φαντάζουν ανάγλυφα στην έμπνοη εκείνη πέτρα. Η αφανισμένη υπόσταση της Μάνας ίσταται απεικασμένη διαμαρτυρία ενάντια στη λύσσα της κακότητας. Συμβολίζει, εν τέλει, ολάκερο το δράμα ενός Έθνους. Το δράμα ζώντων και τεθνεώτων. Τη Μητέρα-Πατρίδα που χάνει τα παιδιά της και στέκει μόνη κι έρημη, χωρίς νου, χωρίς καρδιά, χωρίς ψυχή (πβ. και Καλδίρης 1989).

Η μνήμη ανακλήθηκε με την διαμόρφωση του μνημειακού χώρου, την ανέγερση των επιτύμβιων αναθηματικών στηλών με τα ονόματα των αθώων εκτελεσθέντων και την λάξευση της γλυπτής μορφής της πονεμένης Μάνας. Το όλο μνημείο «επιτελεί […] μια δευτερογενή αφαίρεση της παρελθούσας βιωμένης» πραγματικότητας, «[…] λειτουργεί ως μία συμβολική αναπαράσταση της συλλογικής θυσίας […]» (Τσιάρα 2004).

Ως δημόσιο μνημείο το γλυπτό εμπεδώνει την ταυτότητα του συγκεκριμένου δημόσιου χώρου. Η δημόσια τέχνη, άλλωστε, τυγχάνει κατεξοχήν κοινωνικοπολιτική λειτουργία. Έτσι, η τέχνη της Βαφία με την αναφορά της στις φρικώδεις εκείνες σκηνές προσέλαβε μνημειακή υπόσταση. Η μορφή της τραγικής Μάνας εκπέμπει το σημαινόμενο της συλλογικής θυσίας, και αυτό ακριβώς το μήνυμα προσλαμβάνει ο δέκτης. Το μνημείο σχεδιασμένο να λειτουργεί ως εξαιρετική στιγμή που συμπυκνώνει μια σειρά από εικόνες της 13^ης/12^ου/1943, διευκολύνει τον δέκτη του «να απομνημονεύσει την επίσημη εκδοχή των γεγονότων» (Κούκη 2016). «Το μνημείο είναι Η Ιστορία» γράφει η Συραγώ Τσιάρα (2004).

Η Μαρτυρική Πόλη των Καλαβρύτων τιμά με λαμπρότητα κάθε χρόνο τους εκτελεσθέντες από τα χιτλερικά στρατεύματα Εθνομάρτυρες, υψώνοντας στεντόρεια τη φωνή: ΟΧΙ ΠΙΑ ΠΟΛΕΜΟΙ.

_______________________________________

¹Ο μνημειακός χώρος συγκροτήθηκε το 1964/5. Είχαν προηγηθεί πανελλήνιος έρανος και ο σχετικός διαγωνισμός για την εκτέλεση του έργου. Η κατασκευή πραγματοποιήθηκε από τον αρχιτέκτονα Ηλία Σκουρμπέλο και τον Καθηγητή Μορφολογίας Κτηρίων του Ε.Μ.Π. Ιωάννη Λιάπη. Το γλυπτό της Μάνας φιλοτέχνησε η γλύπτρια Άννα Βαφία. Η βασική ιδέα για την μορφή του μνημείου περιγραφόταν ως εξής: κάποιοι λιτοί τσιμεντένιοι τοίχοι θα συνδηλώνουν το μπλόκο, την περίκλειστη παγίδα, τον κλοιό που επιβλήθηκε στους μελλοθάνατους. Το επίγραμμα του μνημείου είχε συντάξει ο Γυμνασιάρχης Γεώργιος Αγγελόπουλος.

²Όλα λ.χ. τα βρετανικά στρατιωτικά νεκροταφεία έχουν στο κέντρο τον Σταυρό της Θυσίας και την Πέτρα της Μνήμης. Εντός του σταυρού υπάρχει αιχμηρό ξίφος. Ο συμβολισμός ασαφής∙ ίσως να σημαίνει την θυσία στην μάχη ή την προσδοκώμενη ανάσταση. Η Πέτρα της Μνήμης έχει το σχήμα βωμού (Mosse 1990).

³«Στην Τελική Αναφορά Εμπειριών της 117ης Μεραρχίας» (πβ. “Επιχείρηση Καλάβρυτα” [“Unternehmen Kalavryta”]) «στις 19 Ιανουαρίου του 1944 αναφέρεται ότι καταστράφηκαν εικοσιτέσσερα χωριά και τρεις Μονές, οι εκτελέσεις δε, ανήλθαν σε 696 άτομα» (Γεμενετζής 2018).

⁴«Ανεγείρουμε ηρώα (memorial) για να ενθυμούμαστε ες αεί και κατασκευάζουμε μνημεία (monument) για να μην λησμονούμε ποτέ» (πβ. Young 1993).

⁵Στον Μάγερ (2006) αναγιγνώσκουμε σχετική μαρτυρία του διασωθέντα Γερμανού στρατιώτη Βάλτερ: «“Μπορώ να σας διαβεβαιώσω ότι οι κάτοικοι των Καλαβρύτων ούτε μας ενόχλησαν, ούτε μας κτύπησαν […]”».

⁶Ο Βάλτερ θυμάται: «“Υπήρξαν πολλές ευκαιρίες να δραπετεύσουμε, αλλά κανείς δεν σκέφτηκε σοβαρά κάτι τέτοιο […]”» (Μάγερ 2006).

⁷«Το απόγευμα της ίδιας ημέρας ο αρχιμαντρίτης Χρόνης» (μέλος της Επιτροπής των Αιγιωτών) «επισκέφτηκε τα Καλάβρυτα και βρέθηκε ξαφνικά περικυκλωμένος από τριακόσιους περίπου φοβισμένους κατοίκους. Απευθυνόμενος τους είπε επί λέξει: “…εάν δεν απολυθώσι οι αιχμάλωτοι, όταν μάθετε ότι έρχονται οι Γερμανοί, να φύγετε, διότι θα σας εκτελέσουν ή εάν έρθουν αεροπλάνα να κρυβήτε διότι θα σας βομβαρδίσουν, ότι εις το Αίγιον ο Σεβασμιότατος και όλοι, τα Καλάβρυτα, το Σκεπαστόν, την Κερπινή και τους Ρωγούς, τα έχωμεν ξεγράψει από το χάρτην”» (Stouras 2012).

⁸«Στα αδημοσίευτα απομνημονεύματά του ο Δ. Μίχος γράφει σχετικά: “…εμείς είχαμε βάλει τους όρους της ανταλλαγής κι είχαμε τους λόγους μας, να επιμένουμε. Σε αντίποινα μας έστειλαν στις τελευταίες ημέρες του Νοέμβρη, ένα σμήνος αεροπλάνων στούκας και εβομβάρδισε το χωριό Βυσωκά που βρισκόταν το Στρατηγείο. Έγιναν κάμποσες ζημιές σε σπίτια του χωριού και σκοτώθηκαν δέκα άτομα και τραυματίστηκαν άλλοι τόσοι … ήξεραν καλά τους στόχους, πού έμενε το στρατηγείο, … πυροβολήθηκαν διάφορα σπίτια και το σχολείο…”» (Stouras 2012).

⁹Σύμφωνα με μαρτυρία του Αντρέα Ασημακόπουλου, ο οποίος ανήκε στην ομάδα φρούρησης των αιχμαλώτων, «“[…] η 3η Μεραρχία του ΕΛΑΣ βρισκόταν στην Αγία Λαύρα. Από κει ήρθε ένας αγγελιαφόρος με τη διαταγή να διεξαχθεί η εκτέλεση […]”» (Μάγερ 2006).

¹⁰«Ο Γεώργιος Χρ. Τσάμης, που ήταν τότε μαθητής στο Γυμνάσιο των Μαζέικων και μαζί με τον πατέρα του ήσαν υποστηρικτές των ανταρτών, αφηγείται τα εξής: “…χρησιμοποιούσαμε ένα φορητό τηλέφωνο που λειτουργούσε με μπαταρίες. Για να μπορούμε να το χρησιμοποιήσουμε ανέβαινα στις τηλεφωνικές κολώνες. Ήμουνα στο χωριό μου, στο Πλανητέρο. Ο Σωτήρης Θεοδωρακόπουλος, ο Κριαράς, ο φρούραρχος των Μαζέικων, χρησιμοποίησε το τηλέφωνό μας, μίλησε απευθείας με τον Μίχο για να του ζητήσει οδηγίες για το τι θα κάνει τους αιχμαλώτους. Εν των μεταξύ, έφτασε στο Πλανητέρο η είδηση, ότι οι γερμανικές μονάδες είχαν καταλάβει τα Μαζέικα. Ο πατέρας μου, δάσκαλος τότε στο χωριό, βρισκόταν δίπλα στον Θεοδωρακόπουλο και άκουσε καθαρά την εντολή του Μίχου, να αφεθούν οι αιχμάλωτοι ελεύθεροι”» (Stouras 2012).

¹¹Αξίζει να σημειωθεί πως επισήμως η Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας την σφαγή στους Ρωγούς θεώρησε/θεωρεί ως δήθεν απερισκεψία των κατοίκων. Εισαγγελέας τοπικού δικαστηρίου στο Μόναχο έθεσε την υπόθεση στο αρχείο (1972) [Μάγερ 2006].

¹²Σχετικά με την πιθανότητα οι Βρετανοί να είχαν κάποια ευθύνη στη λήψη απόφασης να εκτελεστούν οι αιχμάλωτοι, ο ίδιος ο εντεταλμένος αντιπρόσωπος των Βρετανών Άντονυ Άντριους σε συνέντευξή του το 1975, ανέφερε «“ότι δεν υπήρχε κανένα προφανές αγγλικό ενδιαφέρον για την εκτέλεση των Γερμανών αιχμαλώτων”» και «ότι οι σχέσεις με τον ΕΛΑΣ “σε γενικές γραμμές δεν ήταν καλές, καθώς ο ΕΛΑΣ υποψιαζόταν ότι οι Βρετανοί σύνδεσμοι εργάζονταν εναντίον του”» (Μάγερ 2006). Όπως αναφέρει όμως ο Ροδάκης (1999), ο Άντριους τόνισε στους αντάρτες πως οι αιχμάλωτοι σε καμία περίπτωση δεν έπρεπε να επιστρέψουν στους Γερμανούς, καθώς είχαν διαμείνει τόσον καιρό στην περιοχή και γνώριζαν πρόσωπα και καταστάσεις. «Η παγίδα που στήθηκε στον ΕΛΑΣ ήταν η περιβόητη μάχη της Κερπινής. Μετείχαν και Έλληνες στρατιωτικοί, επικεφαλής στον λόχο ήταν ο Νίκος Μουτούσης, μετέπειτα στρατηγός, που επί χούντας διορίστηκε στην Αγροτική, αλλά και πράκτορες των Βρετανών που είχαν εισχωρήσει. Συνελήφθησαν Γερμανοί αιχμάλωτοι. Ο ΕΛΑΣ δεν κρατούσε αιχμαλώτους, δεν είχε στρατόπεδα να τους συντηρήσει. Τους εκτελούσε επί τόπου. Εκείνοι τους κράτησαν, τους περιέφεραν επί σαράντα μέρες στα χωριά. Όταν άρχισαν οι Γερμανοί να ανεβαίνουν και να σφίγγουν τον κλοιό, ο ΕΛΑΣ βγάζει διαταγή εκτέλεσης, στις 7 Δεκεμβρίου. Οι Γερμανοί όμως είχαν αποφασίσει από τις 25 Οκτωβρίου με διαταγή που υπάρχει, να πάνε σε μεγάλη επιχείρηση εξουδετέρωσης του επαναστατικού κομμουνιστικού κινήματος στα βουνά της Αιγιάλειας και των Καλαβρύτων, έτσι το έλεγαν. […]. Οι σύμμαχοι έχουν σπάσει τους κωδικούς των Γερμανών με την επιχείρηση Ενίγκμα και τους έχουν διοχετεύσει την πληροφορία ότι η απόβαση θα γίνει όχι στη Νορμανδία αλλά στα παράλια της Δ. Πελοποννήσου [με στόχο τις ιταλικές ακτές]. Οπότε οι Γερμανοί δεν ήθελαν να έχουν στην πλάτη τους το αντάρτικο, το οποίο ενοχλούσε τη Βέρμαχτ. Ήθελαν να καθαρίσουν την περιοχή από τους αντάρτες» (Ζουρόπουλος 2021).

Ο Λιάκος (2017) φρονεί πως «για τα Καλάβρυτα […] η μνήμη είναι διχασμένη διότι οι μεν υποστηρίζουν ότι αυτή η φοβερή σφαγή ήταν αντίποινα […], οι δε [που] υπερασπίζουν την Αντίσταση, θεωρούν την πράξη […] [της θανάτωσης των Γερμανών αιχμαλώτων] ηρωική στο πλαίσιο του αγώνα του έθνους κ.ο.κ.».

¹³«“Ο αριθμός τους ήταν τεράστιος” θυμάται η Ευσταθία Τζούδα. “Αν και τα Καλάβρυτα είχαν καταληφθεί πλήρως σε σύντομο χρονικό διάστημα, συνέχιζαν να μπαίνουν στην πόλη όλο και περισσότεροι στρατιώτες. Γρήγορα την είχαν περικυκλώσει σε μεγάλη ακτίνα, ενώ εμείς από το κέντρο μπορούσαμε να διακρίνουμε καθαρά στους γύρω λόφους Γερμανούς φρουρούς οπλισμένους με οπλοπολυβόλα”» (Μάγερ 2006).

¹⁴«Ο Φραντς Γιούππε, ο προσωρινός αντικαταστάτης τού […] διοικητή […] θυμάται: “θα ξυπνούσαν νωρίς το πρωί τον πληθυσμό με κωδωνοκρουσίες, θα συγκέντρωναν τους κατοίκους στην πλατεία μπροστά από την εκκλησία ή στο προαύλιο του σχολείου, όπου θα γινόταν η επιλογή των ΄΄ικανών για στράτευση ανδρών΄΄, τους οποίους θα οδηγούσαν στο χωράφι του Καππή. Εκεί η σωφρονιστική διμοιρία της μεραρχίας θα διεξήγε την εκτέλεση. Οι γυναίκες, τα παιδιά και οι υπερήλικες θα κλειδώνονταν στο σχολείο και στη συνέχεια θα έμπαινε φωτιά στην πόλη. Το σύνθημα για την έναρξη της εκτέλεσης θα δινόταν με μια φωτοβολίδα που θα ριχνόταν από το σταθμό διοίκησης μετά από διαταγή” [του διοικητή]. “Αμέσως μετά την ολοκλήρωση των εκτελέσεων θα ακολουθούσε η επιστροφή στις βάσεις ΄΄με τη μεταφορά των ζώων΄΄. Καθ΄ οδόν θα έπρεπε ΄΄να πυρποληθούν όσα σπίτια στέκονταν ακόμη΄΄”» (Μάγερ 2006).

¹⁵«Στους άνδρες που έβγαζαν διά της βίας τους κατοίκους από τα σπίτια τους εκείνο το πρωινό της Δευτέρας ανήκε και ο Όττο Χόφμαν: “Ανήκα σε μια ομάδα ασυρματιστών”, αναφέρει […] “Επειδή μιλούσα ελληνικά, ήμουν αναγκασμένος να βγάζω τους ανθρώπους από τα σπίτια τους και να τους οδηγώ στην εκκλησία. […] Από εκεί συνεχίσαμε προς το σχολείο. Συνόδευα μια γυναίκα με τον άνδρα της και ένα βρέφος. Τους βλέπω μέχρι σήμερα μπροστά μου. Δεν ήταν αντάρτες […]. Τους έλεγα συνεχώς ΄΄Δεν θα σας εκτελέσουν, δεν θα σας κάνουν τίποτα΄΄ […]. Κι έτσι με ακολούθησαν χωρίς να αντισταθούν”» (Μάγερ 2006).

¹⁶«[…] όπως αναφέρει ο Όττο Χόφμαν, “όλοι οι άνδρες ηλικίας δεκαπέντε μέχρι εξήντα πέντε ετών” […] οδηγούνταν πρώτα σε μια αίθουσα και μετά στο προαύλιο. “Στην αρχή ρωτήσαμε την ηλικία και μετά έγινε η καταμέτρηση”» (Μάγερ 2006).

¹⁷«[…] δεν υπήρχε κανένας αυστριακός που άνοιξε πόρτα, ούτε ήθελαν να σκοτώσουν τα γυναικόπαιδα οι Γερμανοί. Τα έβαλαν μέσα στο σχολείο για να τα φυλάνε όση ώρα οδηγούσαν τους άνδρες στον λόφο, για να μη δημιουργηθεί κανένα επεισόδιο» (Ζουρόπουλος 2021).

¹⁸«Η Γιώτα Κωνσταντοπούλου, που εκείνη τη στιγμή βρισκόταν έγκλειστη στο σχολείο, θυμάται: “Είμαι κοντά στο παράθυρο και βλέπω να περνούν από μπροστά μου φορτηγά γεμάτα πράγματα. Ρούχα, έπιπλα και κάθε είδος εμπορεύματος από τα μαγαζιά και τα σπίτια που λεηλατούσαν. Ο Γερμανός φύλακας, με απειλεί να μην ανεβαίνω στο παράθυρο. Ξαφνικά μέσα από την αίθουσα ακούγονται φωνές, που λένε πως οι Γερμανοί έβαλαν φωτιά στου Βαλιμίτη το σπίτι […] άναψε και το ταχυδρομείο (οι Γερμανοί, μετά τη λεηλασία σπιτιών και καταστημάτων, έβαλαν φωτιά στην πόλη, ξεκινώντας από την αγορά. Όταν η φωτιά είχε φτάσει στο ταχυδρομείο, ήταν σε απόσταση αναπνοής από το δημοτικό σχολείο που ήσαν έγκλειστες οι γυναίκες). Ένας Γερμανός μέσα στο κτήριο, χτυπούσε με το όπλο του το εσωτερικό της πόρτας για να τον αφήσουν να βγει από το κτήριο, φαίνεται φοβόταν μην καεί μαζί μας. Απ’ έξω προσπαθούσαν να ανοίξουν, αλλά δεν τα κατάφερναν. Πάντως η κεντρική πόρτα και οι άλλες πλαϊνές, δεν είχαν κλειδωθεί με κλειδί. Όλα αυτά συνέβαιναν ταυτόχρονα, δηλαδή άκουγα την πόλη να καίγεται, τους τοίχους να πέφτουν και να γκρεμίζονται όλα γύρω μου, τις ριπές των πυροβόλων. Όλα αυτά ήταν ανακατεμένα με τις κραυγές των παιδιών και των γυναικών. Όταν τελικά άνοιξαν οι πόρτες, που άνοιξαν από το σπρώξιμο το δικό μας και όχι από Αυστριακό φρουρό, όπως άφησαν να εννοηθεί, αρκετές ηλικιωμένες γυναίκες ποδοπατήθηκαν. Μάλιστα, η Κρίνα Τσαβαλά έχασε τη ζωή της. Το θέαμα ήταν τραγικό. Μόλις βγήκαμε έξω και αντικρίσαμε το καμένο τοπίο, άρχισαν όλες να αναζητούν τους άνδρες τους”» (Stouras 2012).

¹⁹«Ο Πάνος Νικολαΐδης, απόστρατος συνταγματάρχης, αφηγείται: “… Εγώ κτυπήθηκα από τις πρώτες ριπές. Σφηνώθηκαν στον γοφό μου τρεις βολίδες και με ξάπλωσαν αμέσως κάτω. Βρισκόμουνα στο λαγκαδάκι, που είναι στο βορινό μέρος της εκτελέσεως. Τέντωσα το σώμα μου και σκεπάστηκα μ’ αγκάθια και άλλα ξεροχόρταρα, που βρέθηκαν κοντά μου. Κολλημένος εκεί στο χαντάκι παρακολουθούσα, όσο μπορούσα, το μακάβριο έργο των δημίων μας. Η καρδιά μου σπάραξε, όταν άκουσα το παιδί του Αντώνη του Δημόπουλου να φωνάζει ΄΄βοήθεια΄΄. Το είδα να τρέχει σαν αλαφιασμένο μέσα στα πτώματα. Εγώ θέλω να ζήσω, φώναξε. Είμαι μαθητής, μη με σκοτώνετε. Ένας δυνατός πυροβολισμός, που συνοδευόταν από ειρωνικούς καγχασμούς, αφαίρεσε το δικαίωμα από το δωδεκάχρονο παιδί να ζήση […]. […] άκουσα ύστερα από λίγο τους Γερμανούς που ΄φευγαν τραγουδώντας. Δίπλα μου ήταν ο Παναής ο Σαρανταυγάς, που δεν είχε πάθει τίποτε… Με ανασήκωσε και κάθησε κοντά μου. Μείναμε και οι δύο άφωνοι. Δεν μπορούσαμε να πιστέψουμε, πως είμαστε ζωντανοί. Γύρω μας ήτανε όλοι τους νεκροί. […] Προσπάθησα […] να σηκωθώ αλλά δεν μπορούσα. Έμεινα εκεί μέχρι που ήρθανε οι γυναίκες και με ανέβασαν επάνω στην όχθη της χαράδρας. Κατόπιν με μετέφεραν στο άκαυτο σπίτι του Καλαντζή και εκεί με περιποιήθηκαν οι δικοί μου…”» (Καλδίρης 1989).

²⁰Νηφάλιοι επιστήμονες/μελετητές των γεγονότων φρονούν σήμερα πως η απόφαση για το Ολοκαύτωμα των Καλαβρύτων ήταν προαποφασισμένη. «Κατά τη διάρκεια της ιταλογερμανικής κατοχής και ειδικότερα το 1943 η ευρύτερη περιοχή Αιγιαλείας-Καλαβρύτων υπήρξε πεδίο σημαντικής αντιστασιακής δράσης. Τα πολυάριθμα σαμποτάζ και οι ανταρτικές ενέδρες διαμόρφωσαν ένα γενικότερο κλίμα ανησυχίας και η κατατρόπωση των επαναστατικών ομάδων γύρω από τα Καλάβρυτα κρίθηκε από το γερμανικό Επιτελείο ως μια απολύτως απαραίτητη στρατιωτική αναγκαιότητα» (Ζουρόπουλος 2021). Αν κρίνει κανένας μάλιστα από τη σύσταση του αποσπάσματος των Γερμανών, τον οπλισμό του και την εμπειρία των οπλιτών του σε ανταρτοπόλεμο, εικάζει ότι η γερμανική διοίκηση ίσως και να επεδίωξε την ήττα στην Κερπινή. Έτσι, το ζήτημα των αιχμαλώτων ήταν η αφορμή που ανέμεναν οι Γερμανοί για την εκτέλεση των όσων ακολούθησαν. Και οι καταστροφείς των Μονών-συμβόλων του αγώνα της Παλιγγενεσίας, του Μεγάλου Σπηλαίου δηλαδή και της Αγίας Λαύρας, εκτελούσαν σαφώς διατεταγμένη υπηρεσία: πλήγμα στην συνείδηση του Έθνους.

²¹«Η 84χρονη σήμερα Μαρία Δημοπούλου, αυτόπτης μάρτυρας της γερμανικής θηριωδίας,» είπε στον Δημήτρη Δανίκα: «“Δεν υπήρχε χρόνος για δάκρυα. Έπρεπε να μαζέψουμε τις δυνάμεις μας και να προχωρήσουμε με τις εφιαλτικές μνήμες μας. Τι να κάνανε; Να κλάψουν, να σπαράξουν για τον χαμό των δικών τους; Να τους θάψουν; Να ασχοληθούν με τα ζωντανά παιδιά τους;”» […] «“Στο μεταξύ οι Γερμανοί επέστρεψαν γύρω στο Πάσχα. Μπήκανε και κάνανε πλιάτσικο. Αυτό το άκουσα. Ήμουν μικρή. Έκαναν μία ακόμα βούτα. Ήταν η τελευταία. Ό,τι είχε απομείνει, το άρπαξαν. Πρώτα κλέψανε τα σπίτια και την τράπεζα. Και επανήλθαν το Πάσχα. Πάλι πήρανε, ακόμα και τρόφιμα. Όλα τα πήρανε”» (Δανίκας 2021).

²²Συναφείς κρίνονται και οι αποσιωπήσεις που προέκυψαν μετά την αποστολή των απορφανισμένων καλαβρυτοπαίδων στην Ομοσπονδιακή Δημοκρατία της Γερμανίας. Μετά τον εμφύλιο ταξίδευσε στα Καλάβρυτα η γυναίκα υψηλού στρατιωτικού αξιωματούχου του Γ΄ Ράιχ. Ήθελαν, είπε, να κάνουν κάτι για τα Καλάβρυτα (να εξιλεωθούν;). Εν τέλει, πήρε μαζί της γύρω στα εκατό ορφανά, τα εγκατέστησαν οι Αρχές σε οικοτροφείο στη Βόννη και τα σπούδασαν. Τα περισσότερα εξ αυτών δημιούργησαν οικογένειες στην Γερμανία και σταδιοδρόμησαν εκεί. Τέσσερα ή πέντε επέστρεψαν στην Ελλάδα και εγκαταστάθηκαν στο Αίγιο, και κανένα στα Καλάβρυτα (πβ. και Ζουρόπουλος 2021).