Το κείμενο προέρχεται από τα πρακτικά του Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου Λαογραφίας με τίτλο «ΛΑΪΚΗ ΠΑΡΑΔΟΣΗ ΤΟΥ ΠΟΝΤΟΥ: ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΡΕΛΘΟΝ ΣΤΟ ΠΑΡΟΝ» που διοργάνωσε στις 29 Νοεμβρίου-1 Δεκεμβρίου ο «Φάρος Ποντίων», σε συνεργασία με το «Εργαστήριο Κοινωνικών Επιστημών» του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης της Σχολής Επιστημών Αγωγής του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών και το «Εργαστήριο Λαογραφίας και Κοινωνικής Ανθρωπολογίας» του Τμήματος Ιστορίας και Εθνολογίας της Σχολής Κλασικών και Ανθρωπιστικών Σπουδών του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης υπό την επιμέλεια των Μανώλη Βαρβούνη, Ρέας Κακάμπουρα, Μυροφόρας Ευσταθιάδου.

Γράφει η δρ. Λαογραφίας, Μυροφόρα Ευσταθιάδου

Καθώς ο λαϊκός πολιτισμός και η λαϊκή δημιουργία δεν ανήκουν μόνο στην προφορικότητα¹ αλλά και στην εγγράμματη παράδοση, στην οποία ήδη ανήκουμε², η μελέτη της λαογραφικής ταυτότητας μιας εφημερίδας ή ακόμη και διάσπαρτων λαογραφικών στοιχείων που υπάρχουν σ΄ αυτήν, είναι ουσιώδης. Εκτός από αναπαραγωγές, βρίσκει κανείς και πρωτογενείς έντυπες πηγές³, οι οποίες διασταυρούμενες αποτελούν σημαντική πηγή πληροφόρησης για τον μελετητή.

Πρώτος ο Δημήτριος Λουκάτος⁴ επισημαίνει πως οι δημοσιογράφοι, χω- ρίς να το θέλουν, έκαναν λαογραφία, παραδίδοντας στη δημοσιότητα «ντο- κουμέντα παρουσίας εθίμων και τρόπων ζωής» και πως η εφημερίδα όχι μόνο φιλοξενεί «αλλά και αναζητεί τη λαογραφική ύλη». Ως «σχεδόν ιδεώ- δη λαογραφικό χώρο, όπου καταγράφεται ίσως… το σύνολο των δραστη- ριοτήτων μιας κοινωνίας, στην οποία απευθύνεται» χαρακτηρίζει την εφημερίδα ο Μιχάλης Γ. Μερακλής⁵. Με τον τύπο και τη σχέση του με τη λαο- γραφία, μέσα από παραδείγματα συγκεκριμένων εφημερίδων, κυρίως το- πικών, ασχολήθηκαν επισταμένα και ο Μηνάς Αλεξιάδης⁶, ο Μανόλης Σέργης⁷, ο Μανόλης Γ. Βαρβούνης⁸, ο Ευάγγελος Αυδίκος⁹, η Νικολέτα Περπατάρη¹⁰, η Ρέα Κακάμπουρα¹¹ κ.ά.

H εφημερίδα Εποχή, είναι πολύ γνωστή στον Ποντιακό Ελληνισμό, λό- γω του μάρτυρα εκδότη της Νίκου Καπετανίδη, εντελώς άγνωστη όμως, ως προς το λαογραφικό περιεχόμενό της. Η αποδελτίωση της εφημερίδας ανα- δεικνύει κλασικά θέματα της φιλολογικής λαογραφίας, όπως ποντιακά δη- μοτικά τραγούδια, αλλά και αποτυπώσεις της κοινωνικής ζωής της Τραπεζούντας, μέσα από πολιτιστικές εκδηλώσεις, διαφημιζόμενα προϊόντα, τά- σεις, περιγραφές Τραπεζουντίων «τύπων» κ.ά.

Ο Νίκος Καπετανίδης και η Τραπεζούντα των αρχών του 20^ού αιώνα

Στην Τραπεζούντα των πρώτων δεκαετιών του 20^ού αιώνα, εκδίδονται ελληνικές εφημερίδες, όπως ο Φάρος της Ανατολής, ο Αστήρ του Πόντου, οι Κομνηνοί, η Δράσις, η Ηχώ του Πόντου, ο Εμπορικός Αγγελιοφόρος, ο Λόγος κ.ά., τουρκικές εφημερίδες, όπως η Σελαμέτ (Selâmet)¹² και η Ιστίκμπαλ (İstikbâl)¹³ και άλλες, Ελλήνων εκδοτών, στην τουρκική γλώσσα, όπως η Μπαχρί σιγιάχ (Bahri siyah)¹⁴. Η ακμή της ελληνικής κοινωνίας της πόλης γίνεται αντιληπτή και από το πλήθος των συλλόγων που συσπειρώνουν και συντονίζουν τον Ελληνισμό.

Η Εποχή, είναι μια εφημερίδα επαρχιακής αλλά με σπουδαία εμπορική κίνηση πόλης. Η Τραπεζούντα ήταν το φυσικό τέλος του δρόμου του εμπο- ρίου, του δρόμου του μεταξιού και ήδη από τον 19^ο αιώνα λειτουργούσαν στην πόλη οκτώ προξενεία. Συναφώς, η ταυτότητα των εφημερίδων της Τραπεζούντας δε θεωρείται «τοπική», αλλά κυρίως πολιτική, με καθαρά δημοσιογραφικό λόγο και με τις διεθνείς εξελίξεις να απασχολούν την πλειοψηφία των άρθρων της.

Διευθυντής και ιδιοκτήτης της εφημερίδας Εποχή ήταν ο Νίκος Καπετα- νίδης. Γεννήθηκε το 1889 στη Ριζούντα¹⁵. Ως απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, εργάστηκε στην τράπεζα του Φωστηρόπουλου και αργό- τερα, ως αρθρογράφος, με πολλά ψευδώνυμα. Στο περιοδικό Επιθεώρηση του Φίλωνα Κτενίδη υπήρξε ο βασικός αρθρογράφος, συνεργάτης και τα τελευταία έξι χρόνια διευθυντής, καθώς ο Κτενίδης έφυγε από την Τραπε- ζούντα, για σπουδές. Χρονογραφήματά του δημοσιεύτηκαν και στον Φάρο της Ανατολής, στην Ηχώ του Πόντου και στην εφημερίδα Σάλπιγξ¹⁶. Τον Οκτώβριο του 1918 εκδίδει, μόνος του πλέον, την εφημερίδα Εποχή, σε μια κρίσιμη για την ελληνική ομογένεια της Τραπεζούντας εποχή και εν μέσω διεθνών σημαντικών εξελίξεων. Το τελευταίο τεύχος της εφημερίδας τυπώ- νεται τον Μάρτιο του 1921, οπότε και συλλαμβάνεται κατηγορούμενος για τα δημοσιεύματά του σχετικά με την ανεξαρτησία του Πόντου. Απαγχονί- στηκε λίγους μήνες αργότερα, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, στην Αμάσεια, σε ηλικία 32 ετών.

Τα τεύχη της εφημερίδας μεταφέρει στην Ελλάδα ο αδελφός του, Κώ- στας Καπετανίδης, ο οποίος ήταν ο λογιστής της εφημερίδας. Όπως μας πληροφορεί, τα πρωτότυπα τεύχη παραδίδει το 1974 στο σωματείο «Παναγία Σουμελά», για να αποτελέσουν πρωτογενή ύλη για δημοσιεύματα στο περιοδικό Ποντιακή Εστία και ο ίδιος κρατά μόνο αντίγραφα¹⁷. Ευχαριστώ ιδιαίτερα τον εγγονό του, επίσης Κώστα Ν. Καπετανίδη, συγγραφέα και πολιτικό μηχανικό, ο οποίος παραχώρησε τα αντίγραφα αυτά προς μελέ- τη, για την παρούσα εισήγηση.

Εξωτερικά στοιχεία της εφημερίδας

Μελετώντας τα εξωτερικά στοιχεία της εφημερίδας Εποχή παρατηρούμε πως ο τίτλος είναι γραμμένος με βυζαντινή γραμματοσειρά (για να δηλώ- σει προφανώς με αυτό το συμβολισμό τη συνέχεια με τη βυζαντινή παρά- δοση της Τραπεζούντας). Ο τίτλος υπάρχει και στα δεξιά, σε αραβική γρα- φή. Η αρίθμηση των ετών έκδοσης δηλώνεται με ελληνικά κεφαλαία γράμ- ματα (Α΄, Β΄, Γ, και Δ΄) και των τευχών με συνεχόμενη αρίθμηση. Λογότυ- πος και υπότιτλος στα πρώτα τεύχη δεν υπάρχει. Αργότερα και κατά περί- σταση, ως υπότιτλος δηλώνεται η συχνότητα της έκδοσης:

Εκδίδεται Δευτέραν, Τετάρτην Πέμπτην και Σάββατον.

Ως υπότιτλο του τελευταίου έτους κυκλοφορίας συναντάμε και το Ελλη- νική Εφημερίς εν Τραπεζούντι, διατύπωση που προφανώς τονίζει την εθνο- λογική καταγωγή της κοινότητας, το 1921, καθώς ναυαγεί η δημιουργία ανεξάρτητου κράτους στον Πόντο. Κάτω από τον τίτλο αναφέρεται ευδιά- κριτα το όνομα του Νίκου Καπετανίδη, ως διευθυντή και εκδότη και η διεύ- θυνση της εφημερίδας: τα γραφεία βρίσκονται από της ιδρύσεως (Οκτώ- βριος 1918) έως τον Φεβρουάριο του 1919 στο Μεϊντάν (κεντρική πλατεία), παρά τα ψαράδικα και κατόπιν, μέχρι το τελευταίο τεύχος, στην οδό Σεμερ- τζιλέρ μπασί (Semerciler Başı), δίπλα στην τράπεζα Φωστηρόπουλου. Η εφημερίδα εκδίδεται στο τυπογραφείο του Γεωργίου Μιχαηλίδη. Φωτογρα- φικό υλικό δεν υπάρχει, πέρα από τη φωτογραφία του Μητροπολίτη Χρύ- σανθου, που συνοδεύει ορισμένα άρθρα σχετικά με τη δημιουργία ποντο-αρμενικού κράτους.

Η εφημερίδα κυκλοφορεί δύο έως τέσσερις ημέρες εβδομαδιαίως και οι σελίδες κάθε τεύχους κυμαίνονται από δύο έως έξι. Συνεπώς, τα λαογραφι- κά θέματα στην Εποχή λειτουργούν με διαφορετικό τρόπο από ότι σε μια μηνιαία εφημερίδα¹⁸. Ωστόσο, μέσα από τις σελίδες παρατηρούμε τη λαο- γραφική συμπεριφορά¹⁹, την «περιρρέουσα ατμόσφαιρα²⁰» του τόπου με διά- σπαρτα στοιχεία αστικής λαογραφίας, που, διασταυρούμενα με άλλες πηγές και έχοντας πάντοτε υπόψη τη διαμεσολάβηση μεταξύ αναγνώστη και πη- γής²¹, αποτελούν σημαντική δεξαμενή άντλησης σχετικών πληροφοριών.

Το μηνιαίο αντίτιμο της εφημερίδας ορίζεται στα διακόσια πενήντα γρό- σια για την Τραπεζούντα και τα περίχωρά της, τριακόσια για τις υπόλοιπες επαρχίες και τριάντα ρούβλια για τους συνδρομητές της στη Ρωσία. Υπάρ- χει υπόμνηση πως σε περίπτωση εξαμηνιαίας συνδρομής, η έκπτωση αγ- γίζει το 50%. Αν δεν είναι κανείς τακτικός συνδρομητής, έκαστο φύλλο τι- μάται πέντε γρόσια και αργότερα, λόγω της αύξησης της αγοράς του χαρ- τιού υπάρχει μια μικρή αύξηση του αντιτίμου.

Δομή και θεματολογία της εφημερίδας

Στην εφημερίδα Εποχή υπάρχει πάντοτε ένα κεντρικό άρθρο, με υπο- γραφή του Νίκου Καπετανίδη, όπου σχολιάζεται η πολιτική επικαιρότητα και οι διεθνείς εξελίξεις. Το Συνέδριο των Παρισίων, το Ανατολικό Ζήτημα, οι όροι της Ειρήνης, ο Μπολσεβικισμός στην Κίνα αλλά και οι εξελίξεις στη Βόρεια Ήπειρο, η μάχη της Δοϊράνης, ο διαγωνισμός στιχουργίας για τον εθνικό ύμνο και άλλα παρόμοια θέματα είναι μερικά από τα θέματα που μαρτυρούν το άμεσο ενδιαφέρον της Ελληνικής ομογένειας για τις διεθνείς εξελίξεις και τον ελλαδικό χώρο.

Μια πρώτη κατάταξη των θεμάτων της εφημερίδας έχει ως εξής:

• Κοινωνικά θέματα: είναι ο καθρέφτης της κοινωνίας (αναγγελίες γάμων, αρραβώνων, μνημοσύνων, κηδειών).

• Αναγγελίες αφίξεων-αναχωρήσεων (επιφανών πολιτικών, εμπόρων, ξέ- νων επισκεπτών, αλλά και αφίξεις και αναχωρήσεις ατμοπλοίων προς Ρω- σία και προς Κωνσταντινούπολη).

• Ειδική στήλη «Τα χωρία», όπου περιγράφονται γεγονότα, κυρίως δυσάρε- στα που συμβαίνουν στην επαρχία, όπως η έλλειψη σιτηρών κ.ά.

• Τα νέα των ξενιτεμένων στο Βατούμ (με τίτλο: «Οι ξενιτεμένοι»).

• «Επαρχιακά νέα» (η Εποχή είχε μόνιμους συνεργάτες-ανταποκριτές σε όλες τις μεγάλες πόλεις του Πόντου, οι οποίοι έστελναν ανταποκρίσεις, αλ- λά και ήταν υπεύθυνοι για τις εισπράξεις των συνδρομών).

• Η στήλη «Ελληνικόν Μαρτυρολόγιον του Πόντου» εμφανίζεται ακανόνι- στα στην αρχή και ανά τακτά χρονικά διαστήματα στη συνέχεια. Πρόκει- ται για ανταποκρίσεις συνεργατών και αναγνωστών σχετικά με δολοφο- νίες, κλοπές και πυρπολήσεις στην επαρχία.

• «Τηλεγραφήματα.»

• «Η Εμπορική Λέσχη» είναι μια ιδιαίτερη στήλη, καθώς αυτή αποτελεί το κέντρο της ομογενειακής κοινωνίας. Όπως πληροφορούμαστε από σχετικά άρθρα και σημειώματα, δεν επιτρεπόταν η είσοδος στη Λέσχη στα μη μέλη. Όλοι οι επιφανείς άνδρες της πόλης ήταν μέλη. Τη σπουδαιότητα της Λέ- σχης αναγνώριζε και ο Μητροπολίτης Χρύσανθος, καθώς παρέθετε εκεί τα επίσημα γεύματα σε Έλληνες φιλοξενούμενους αλλά και ο νομάρχης Τρα- πεζούντας ο οποίος πραγματοποιούσε εκεί τις διαβουλεύσεις με τους Έλ- ληνες της πόλης. Εκείνη την εποχή αντίστοιχη τουρκική εμπορική λέσχη δεν υπήρχε, καθώς, όπως πληροφορούμαστε από την Εποχή, οι Τούρκοι έμποροι ήταν συνήθως πλανόδιοι και τελάληδες, χωρίς οργανωμένο εμπόριο.

• Η στήλη «Γρίππη»²² είναι μόνιμη στην εφημερίδα, καθώς η ισπανική γρί- πη, σε συνδυασμό με την περιπνευμονία και τον εξανθηματικό τύφο, μα-

στίζουν στην πόλη. Τα σχετικά άρθρα πληροφορούν τον αναγνώστη ότι στατιστικά, από το 1918 μέχρι το 1920, έχει χαθεί το 1/3 του πληθυσμού της Τραπεζούντας. Παράλληλα, μέσω της εφημερίδας δίδονται ιατρικές οδη- γίες προστασίας από τη θανατηφόρα ασθένεια.

• Η στήλη «Σημειώματα» αφορά σχόλια και ανακοινώσεις του ίδιου του Καπετανίδη, με τρόπο καυστικό και γλώσσα σκληρή, δημοσιογραφική. Σχολιάζει τις διεθνείς εξελίξεις, αλλά και ζητήματα κοινωνικά της Τραπε- ζούντας, προβλήματα καθαριότητας και άλλα τρέχοντα ζητήματα της κα- θημερινότητας.

• Χρονογραφήματα²³, κυρίως του Καπετανίδη και άλλων.

• Το «Ωρολόγιον των Ιερών Ακολουθιών» πληροφορεί τους πιστούς για τις ώρες των θείων λειτουργιών, κυρίως του Μητροπολιτικού Ναού, του Αγίου Γρηγορίου Νύσσης.

• Στη στήλη «Νεκρολογίες» δημοσιεύονται κυρίως επικήδειοι λόγοι καθη- γητών του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας για επιφανείς Τραπεζούντιους εκλιπόντες.

• «Δημοτικά τραγούδια» συναντάμε σχετικά λίγα, που αποτελούν το πρω- τογενές υλικό φιλολογικής λαογραφίας της εφημερίδας.

• Στο «Κτηματολόγιο» της εφημερίδας δημοσιεύονται ονομαστικά οφειλές και εκκρεμότητες των πολιτών.

• Η θεατρική ζωή της πόλης προβάλλεται στη στήλη «Θεατρικές παραστά- σεις». Τα έργα που ανεβαίνουν είναι κυρίως ελληνικά.

• Η λειτουργία της Δημογεροντίας στην Τραπεζούντα αναδεικνύεται μέσα από την ομώνυμη στήλη, όπου δημοσιεύονται οι αποφάσεις της.

• Τα «Πνευματικά/Εκκλησιαστικά δικαστήρια» αναλαμβάνουν κυρίως δια- ζύγια και συνήθως καλούν, μέσα από την εφημερίδα, τη γυναίκα που εγκατέλειψε τη συζυγική στέγη να εμφανισθεί εντός ολίγων ημερών, διότι ο σύζυγός της ζητά διαζύγιο.

• Οι διαφημίσεις των προϊόντων που πωλούνται στην πόλη σημειώνουν ιδι- αίτερο ενδιαφέρον ως προς την αποτύπωση των συνηθειών των Τραπεζου- ντίων.

• Συχνές είναι οι αγγελίες για παραδόσεις μαθημάτων γαλλικών, ρωσικών και πιάνου.

• Το «Εβδομαδιαίο Δελτίο αγοράς Τραπεζούντος» παραθέτει αναλυτικά τις τιμές πώλησης των προϊόντων, προκειμένου να παταχθεί η αισχροκέρδεια. Παράλληλα και για τον ίδιο λόγο, ο Δήμος Τραπεζούντας δημοσίευε τα κό- μιστρα εκάστης διαδρομής με άμαξα (για παράδειγμα από το Μεϊντάν μέ- χρι το λόφο του Πόζτεπε δια της αμαξιτής οδού).

• Ειδικές ανακοινώσεις, όπως κλοπές, απώλειες κλειδιών κ.ά.

Μη ποντιακή θεματολογία

Η σχέση της ποντιακής κοινωνίας της Τραπεζούντας με την ξένη λο- γοτεχνία, με είδη ένδυσης και διατροφής που εισάγονται από το εξωτερικό και με ξένες ασφαλιστικές εταιρείες εντοπίζεται σε σχετικά άρθρα και δια- φημίσεις της εφημερίδας. Η κοινωνία της Τραπεζούντας διαβάζει Oscar Wild (Έτος Γ΄, 24/12, σ.1), το διήγημα Φραντζουέζα του Τολστόι «που προ- κάλεσε τον γενικόν θαυμασμόν» (Έτος Β΄, 31/8, σ.2), εισάγει αμερικανικά άλευρα (Έτος Β΄, 7/5, σ. 4), τζάμια βελγικά από τις αποθήκες του Αλ. Λα- ζίδου (Έτος Β΄, 2/7, σ. 4), παπούτσια αμερικανικά (Έτος Β΄,18/9, σ. 2), μπύρα Bomonti-Nectar (Έτος Γ΄, 11/1, σ. 2), σαμπάνιες, βερμούτ, γνήσια κονιάκ και άλλα ευρωπαϊκά ποτά σε «τιμαί λογικαί» στον Παναγιώτη Καλλιφατίδη (Έτος Γ΄, 22/2, σ. 1), τα περίφημα κρασιά Καχετίας Καυκάσου (λευκά και μαύρα) σε «τιμαί συγκαταβατικαί» (Έτος Β΄, 6/7, σ. 4), το σαπούνι Πάλμο- λιβ από την κεντρική αποθήκη του Ν. Φωκά στην Κωνσταντινούπολη (Έτος Β΄, 14/5, σ. 4) κ.ά. Ορισμένα από τα παραπάνω προϊόντα πωλούνται από το εμπορικό κατάστημα της τράπεζας Φωστηρόπουλου, μια σημαντική πληροφορία (η ύπαρξη εμπορικών καταστημάτων των τραπεζών).

Παράλληλα με όλα αυτά, υπάρχει πλήθος αγγελιών για διδασκαλία ξέ- νων γλωσσών. Γαλλίδες παραδίδουν μαθήματα γαλλικής και εμπορικής αλληλογραφίας, Ρώσοι και Ρωσίδες ρωσικά και η αγγλική διδάσκεται στα ελληνικά σχολεία. Υπάρχουν διαφημίσεις στην εφημερίδα στα ρωσικά και στα γαλλικά. Από το 1920 οι ξένες ασφαλιστικές εταιρείες βρίσκονται σε άνθιση, όπως η Εταιρεία Γενικών Ασφαλειών Providentia (Έτος Γ΄, 4/4, σ. 2) και το Συνδικάτο ιταλικών ασφαλιστικών εταιρειών Llud Italico Oceanus- Equita-Ancoba (Έτος Β΄, 18/7, σ. 4).

Στην εφημερίδα καταγράφονται, εκτός από τις πολιτικές εξελίξεις, ειδή- σεις από το εξωτερικό, όπως για παράδειγμα το γεγονός ότι δίδεται στη Γαλλία δικαίωμα ψήφου μόνο στις χήρες του πολέμου και όχι στο σύνολο των γυναικών (Έτος Β΄, 8/8, σ. 4). Άλλες ανακοινώσεις μαρτυρούν την έλευ- ση της «ξένης τεχνολογίας» στην Τραπεζούντα: καλούνται οι ενδιαφερόμε- νοι να εγκαταστήσουν τηλεφωνική συσκευή, να υποβάλλουν τη σχετική αίτηση (Έτος Γ΄, 19/3, σ. 1). Τέλος, υπάρχουν στήλες για το Πάσχα των Καθολικών (Έτος Γ΄, 21/3, σ. 3)²⁴.

Πέρα από θέματα ευρωπαϊκά, αναζητώντας στην εφημερίδα τη σχέση της ποντιακής κοινωνίας της Τραπεζούντας με την Ελλάδα, ειδικά, διαπι- στώνουμε ότι είναι πολυεπίπεδη. Τα σχολικά βιβλία γραφής, ανάγνωσης, λογοτεχνίας και αρχαίας ελληνικής γραμματείας, στέλνονται από την Ελ- λάδα. Στα γραφεία της εφημερίδας Εποχή πωλούνται όλες οι αθηναϊκές εφημερίδες και η εφημερίδα ανέλαβε επίσημα την αντιπροσωπεία του ελ- ληνικού περιοδικού Νουμάς (Έτος Β΄, 5/3, σ. 4)²⁵, όργανο των δημοτικιστών, όπως επισημαίνει ο συντάκτης, γεγονός που επιβεβαιώνει και τις απόψεις του Καπετανίδη περί γλωσσικού ζητήματος. Επιπροσθέτως, στα γραφεία της Εποχής διατίθενται ελληνικά περιοδικά και εφημερίδες της Κωνσταντι- νούπολης και της Αλεξάνδρειας της Αιγύπτου (όπως το περιοδικό Γράμ- ματα, Έτος Γ΄, 4/8, σ. 2).

Στην Εποχή βρίσκουμε δημοσιευμένα ποιήματα του Γεωργίου Δροσίνη (Έτος Β΄, 11/7, σ. 1, Έτος Β΄, 25/7, σ. 1), του Γεωργίου Σουρή (Έτος Β΄, 15/9, σ. 4), του Κωστή Παλαμά (Έτος Γ΄, 1/9, σ. 1), ενώ φιλοξενούνται και άρθρα Ελ- λαδιτών, ανάμεσά τους και ένα εκτενές άρθρο με τίτλο «Το ζήτημα του Πό- ντου», του Ίωνος Δραγούμη, τον Αύγουστο του 1920 (Έτος Γ΄, 1/8, σ/ 1, Έτος Γ΄, 4/8, σ. 1, Έτος Γ΄, 7/8, σ. 1). Ο συντάκτης πληροφορεί το αναγνωστικό κοι- νό ότι το άρθρο αρχικά «διεγράφη ατυχώς υπό της λογοκρισίας εις το προ- χθεσινόν μας φύλλον» και συνεχίζει με την ευχή «όπως αρθή η απαγορευ- τική αυτή διάταξις διότι φρονούμεν ότι η δημοσίευσίς του θα συνέτεινεν εις την μόρφωσιν σοβαράς και φωτεινής γνώμης εις τους Τούρκους και Έλλη- νας του τόπου» (Έτος Γ΄, 28/7, σ. 1). Πληροφορούμαστε, ακόμη, την ύπαρξη του «Συνδέσμου Ποντίων Μακεδονίας» και τη σύνδεσή του με το «Συμβού- λιον των Ποντίων», την οποία ο συντάκτης καυτηριάζει, καθώς «επί τέλους ο αέρας θα σκεπάσει τ΄άρρητ΄αθέμιτα της πολιτείας των εθνικών πετεινών του Βατούμ» (Έτος Γ΄, 10/10, σ. 1).

Σε ότι αφορά την καλλιτεχνική κίνηση, πληροφορούμαστε την έλευση μουσικών, κυρίως από Ελλάδα, όπως του Αττίκ (Έτος Β΄, 22/4, σ. 3), στην Ελληνική Λέσχη Τραπεζούντας. Η παρουσία του προκάλεσε ιδιαίτερη εντύπω- ση και ο συντάκτης δε δίστασε να εκφράσει την ευχή η έλευση του Κλέωνος Τριανταφύλλου (Αττίκ) «να καταρρίψη τες λεβαντίνικες παραφωνίες αι οποί- αι τόσον αβασανίστως κυριαρχούν στ΄αριστοκρατικά μας σαλόνια» (ό.π.).

Τέλος, τα προϊόντα που εισάγουν οι έμποροι της Τραπεζούντας από την Ελλάδα είναι κυρίως το γνήσιο ελαιόλαδο Μυτιλήνης και οι ελιές «του φη- μισμένου οίκου Μ.Π. Καρανβάλη²⁶» τα οποία πωλούνται «με βαρέλι και λιανική μέχρις ενός βατμανίου» (Έτος Γ΄, 5/3, σ. 2).

Δημοτικά τραγούδια του Πόντου στην εφημερίδα

Σημαντικά στοιχεία της Φιλολογικής Λαογραφίας συναντάμε σε στήλες της εφημερίδας που παρουσιάζουν ποντιακά δημοτικά τραγούδια²⁷. Η στή- λη «Δημοτικά τραγούδια του Πόντου» ξεκινά το Φεβρουάριο του 1919 με μια σημείωση του Νίκου Καπετανίδη (Έτος Β΄, 21/2, σ. 3)²⁸:

Η Εποχή θέλουσα να συντελέσει εις την πνευματικήν απόλαυσιν των ανα- γνωστών της αρχίζει από σήμερον να δημοσιεύση σειράν δημοτικών ασμάτων του Πόντο, τα οποία συνελέγησαν με επιμέλειαν από τον ποιητικόν ανθώνα του τόπου μας. Το μέλι που στάζουν τα τραγούδια αυτά και το λεπτόν άρωμα που διαχύνουν, τέρπουν, γοητεύουν και συγκινούν εκείνους όσοι τα ακού- ουν.[…] Με την δημοσίευσην των τραγουδιών αυτών προσφέρομεν πνευματι- κήν πανδαισίαν εις τους αναγνώστας της Εποχής, τους οποίους προσκαλού- μεν να συμμετάσχουν της σπανίας ταύτης απολαύσεως.

Τα περισσότερα από τα είκοσι δύο τραγούδια που παρατίθενται στην εν λόγω στήλη είναι γνωστά. Ωστόσο, αξιοσημείωτες είναι ορισμένες παραλ- λαγές τραγουδιών, όπως μια άγνωστη κατάληξη του θρήνου για την άλω- ση της Πόλης (το γνωστό «Πάρθεν η Ρωμανία²⁹») που έχει ως εξής (Έτος Β΄, 21/2, σ. 3):

Αγιάννες κι Αγι-Θόδωρον κι Αγιά-Σοφιά ς΄ την Πόλι

Όλ΄έπαιρναν υπομονήν επαίρναν παργορίαν, Αγιάννες ο Θεόλογον παρηγορίαν κ΄είσεν Ενοίγαν τα ουράνια κ΄εξέβαν οι αγγέλοι

Κι ο Μιχαήλ Αρχάγγελον με το σπαθίν σ΄το σέρνατ΄ Αγιάννε έπαρ΄υπομονήν έπαρ΄παρηγορίαν,

Η Ρωμανία άνθα έν΄, ανθίζ΄ και φέρει κι άλλα.

Τα δημοτικά τραγούδια και τα δίστιχα που καταγράφονται είναι συνή- θως «Κρώμνης», γεγονός που προφανώς οφείλεται σε Κρωμναίους συλλέ- κτες τραγουδιών, που παραδίδουν τις σημειώσεις τους στην Εποχή. Ορισμέ- νες φορές μάλιστα, σημειώνεται στο τέλος του τραγουδιού το: «εκ της συλ- λογής Φ.». Ενδεικτικά (Έτος Β΄, 2/9, σ. 1):

Σην έβγαν τη Καλομηνά, Κερασηνού σην έμπαν κορίτσια δεκατέσσερα σον άγεν Ζαχαρέαν

σην λούλουδα εμάζευαν κ΄έλεγναν μασχαρείας παλληκαρόπα δώδεκα το πέραν κατηβαίνε

«Χριστέ μ΄, κ΄ας έμμες άλλα δύ΄ κ΄ επέρναμε απ΄έναν» Κανείς το στόμαν κ΄έχασεν κανείς κ΄απελογέθεν

Και όλον η μικρότερη επελογέθεν κ΄είπεν

«Ατοίν όλ΄ είνε λογιασμέν΄ […]

(Έτος Β΄, 6/12, σ. 2):

Εμπαίν΄Ελένε λούσκεται, εβγαίν΄ εξαναλλάζει αφκά φορεί τα πράσινα, απάν΄τα γερανέα

και πέρ την στράταν κ΄έρχεται ίσα στην εγκλησίαν

σου Κωνσταντίνου σην χαράν, σου Κωνσταντή σον γάμον την πόρταν εύρεν ανοιχτόν, απ΄έξ απέσ΄ εσέβεν,

κι ο Κωνσταντίνον ο γαμπρόν τ΄έμορφον παλληκάρι ελέπν ατέν και κατ΄παθάν΄, σα κάλι ατς εθαμπώθεν,

«Παράνυμψε παράνυμψε, Ποπά κρεματισμένε,

Ποπά κλώσον τα στέφανα, κι ατά σην άλλεν γύριζον.

Ο Κρωμναίος «Σπ. Φουντόπουλος» παραχωρεί ορισμένα τραγούδια, με την ημερομηνία να σημειώνεται στο τέλος: Αύγουστος 1886 (Έτος Γ΄, 2/4, σ. 2). Δεν διευκρινίζεται, ωστόσο, αν οι στίχοι είναι δικοί του (καθώς υπάρχει συγκεκριμένη ημερομηνία, προγενέστερη της έκδοσης της εφημερίδας) ή αν πρόκειται για δημοτικά άσματα. Άλλη χρονολόγηση τραγουδιών δεν απαντάται, πλην μιας, όπου καταγράφεται το γνωστό δημοτικό τραγούδι

«Παρχαρομάνα ελάλεσεν»³⁰, ως άσμα του 14^ου αιώνος (Έτος Β΄, 24/8, σ. 1).

Καταγράφονται και νεότερα τραγούδια, που περιγράφουν τις εξορίες, σε ποντιακό και σε τουρκικό στίχο, όπως το «Πουλανδζακ μουατζηρληγί», ένα τραγούδι σε τουρκικό στίχο, όπως συνηθίζεται και «κατήντησε δημοτι- κό αληθώς», σημειώνει ο Καπετανίδης, καθώς διηγείται «τα περιστατικά της εξορίας […] θυμάται περασμένες ωμορφιές στην ερειπωμένη του πα- τρίδα και κυριεύεται από τον θυμό της ψυχής για τον τρομερό κατατρεγμό της τύχης» (Έτος Β΄, 20/6, σ. 2). Δίστιχα του τραγουδιού καταγράφονται με ελληνική γραφή. Ενδεικτικά:

Κιουζέλ ιμίς τατλού Πουλανδζαγούν σεραπού Αχ γιαντούμ σανά εΐ σεραπήμ!³¹

Άλλα λαογραφικά θέματα

Σε ορισμένα άρθρα της εφημερίδας παρουσιάζονται λαογραφικά στοι- χεία από τον κύκλο ζωής ή αναδεικνύονται θέματα αστικής λαογραφίας³². Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει ένα άρθρο περί ανομβρίας³³, όπου περι- γράφει χριστιανούς και μουσουλμάνους να τελούν από κοινού παρακλή- σεις³⁴ «εις τον Ύψιστον και λιτανείας να στάξει ολίγην βροχήν» (Έτος Γ΄, 7/8, σ. 1). Σε άλλο άρθρο με τίτλο «Τα κατωθύρια» (κατωθύρ(ιν) = το κατώφλι της πόρτας), παρουσιάζονται οι σχετικές με το «κατωθύρ΄» παραδόσεις (Έτος Β΄, 28/3, σ. 3), τουλάχιστον όπως ίσχυαν έως τότε. Στο «κατωθύρ΄» κάθονται, συ- νήθως, ηλικιωμένες γυναίκες με το αδράχτι, συζητούν την καθημερινότητα, κρίνουν και κατακρίνουν, όπως αναπολεί ο Νίκος Καπετανίδης (ό.π.):

Είχα προφθάση στην εποχήν όπου τα κατωθύρια ήσαν οι τόποι συγκεντρώ- σεως, αναψυχής και γλωσσοκοπανίας κάθε γρηούλας μας. Διατηρώ την ανά- μνησίν των ευλαβώς. Θυμούμαι μάλιστα πως πολλάκις επίταξα το βιβλίο και εις την αγκάλην της γιαγιάς πάνω στο κατωθύρι, ήλθε με ηύρε ο γλυκύς ύπνος με το τραγούδι της ανιμίδας. Ο Παρανίκας³⁵ με την βέργα του ποτέ δεν με πρόσφερε τέτοιον γλυκύν ύπνον.

Οι αναφορές για παραδοσιακές ενδυμασίες είναι λίγες. «Εγχώριες ενδυ- μασίες» (ζουπούνες) φορούσαν οι κοπέλες που ανέβηκαν στο αντιτορπι- λικό βέλος, όταν αγκυροβόλησε στην Τραπεζούντα (Έτος Β΄, 18/4, σ. 4) και σε άλλες, σπάνιες περιπτώσεις, γεγονός που διακωμωδείται, καθώς οι Τρα- πεζούντιες αστές φαίνεται να έχουν αποβάλει την εγχώρια ενδυμασία (Έτος Γ΄, 9/1, σ. 1):

Αγγέλομεν μίαν εμφάνισιν. Την εμφάνισιν της ζουπούνας. Ας ριγήσουν όλοι […] Με την αφορμή των εορτών ο λαός εγλέντισε. Ο κεμεντζές αντιδόνησε. Τα πατώματα εζιρζίρησαν. Και σκοποί που κόντεψε να λησμονήσωμεν, ήρθαν και εσκόρπισαν χαράν […] Και η ζουπούνα έκανε την εμφάνισίν της. Με τες μεταξινές πτυχές της […] Ανεσύρθη – ύστερα από πόσα χρόνια; – Και ενε- σαρκώθη. Και εξετινάχθη κυριολεκτικώς.

Σε ότι αφορά τα τραγούδια και τους χορούς που χόρευαν σε παρόμοιες συναθροίσεις, υπάρχουν μόνο οι εξής αναφορές: «και εχορεύθη ο λάζικος. Ο Κρωμέτκος, ο λαγκευτός, το ομάλ» (ό.π.). Σε άλλο τεύχος (Έτος Β΄, 14/5, σσ. 2-3), περιγράφεται η ελληνική ζωή στην Κρίμσκαγια (όπου ζούσαν και Τραπεζούντιοι), όπου μια «βραδυά έρχισε με το ιστορικό εθνικό τραγούδι

΄της Τρίχας το γεφύρι΄» και μετά τη Φιλαρμονική Κρίμσκαγιας και τους ευ- ρωπαϊκούς χορούς, ακούστηκε «ο αθάνατος ΄κεμεντζές΄ στο σαλόνι» και οι παρευρισκόμενοι χορεύουν «ομάλ», «λαγκευτόν» και «κρωμέτκον λαγκευ- τόν» (ό.π.). Παρατηρώντας τη σημασία που δίνεται από τον αρθρογράφο στο γεγονός, διαπιστώνεται (και από άλλα, παρόμοια άρθρα) ότι η κύρια διασκέδαση των αστών της Τραπεζούντας δεν συμπεριελάμβανε μόνο πο- ντιακούς χορούς, παρά μόνο σε ένα μικρό ποσοστό, καθώς η συνήθης σει- ρά, κατά τη διάρκεια της διασκέδασης ήταν οι ευρωπαϊκοί, οι εθνικοί και κατόπιν οι «τραπεζουντιακοί».

Η αποτύπωση της κοινωνικής ταυτότητας της Τραπεζούντας

Μέσα από μικρές στήλες της εφημερίδας Εποχή, από εκτενή άρθρα και χρονογραφήματα³⁶, σκιαγραφείται έμμεσα η ταυτότητα των Τραπεζουντί- ων. Το γυναικείο φύλο, οι χαρακτηριστικοί «τύποι» που κυκλοφορούν, η στηλίτευση της συμπεριφοράς ορισμένων αστών και οι κοινωνικές ειδήσεις της εφημερίδας, συνθέτουν την εικόνα της ελληνικής ομογένειας στην Τραπεζούντα, λίγο πριν τον ξεριζωμό.

Για τη θέση της γυναίκας αντλούμε πληροφορίες από ειδικά άρθρα και ανταποκρίσεις εκδηλώσεων και συναθροίσεων. Η γυναίκα της Τραπεζού- ντας είναι υπεύθυνη για τον οικιακό χώρο, την ανατροφή και κοινωνικο- ποίηση των παιδιών³⁷, αλλά και δέσμια των κανόνων ηθικής. Άλλωστε εί- ναι γνωστή η λειτουργία του Παρθεναγωγείου Τραπεζούντας και της Μέ- ριμνας Ποντίων Κυριών και η ανατροφή των κοριτσιών που φοιτούσαν και εργάζονταν σε αυτά, αντιστοίχως. Παρόλ΄αυτά, πληροφορούμαστε ότι ορι- σμένα κορίτσια συμμετέχουν σε θεατρικές παραστάσεις και ότι αυτό αντί- κειται στα ήθη της κοινότητας. Ταυτόχρονα, όμως, διαφημίζονται στην εφημερίδα, ανάμεσα στα ήδη νεωτερισμού του καταστήματος του Χατζη- Χαρούν Ζατέ και «τεκολτέδες» (Έτος Β΄, 6/12, σ. 2).

Υπό τύπον χρονογραφήματος και με χιουμοριστική διάθεση σκιαγρα- φούνται τα χαρακτηριστικά της Ελληνίδας, τα οποία μαρτυρούν έμμεσα την επιρροή της κοινωνίας από ξενικά στοιχεία. Ταυτόχρονα, η εξιδανίκευ- ση των ελληνικών χαρακτηριστικών, φανερώνει τον αυτοπροσδιορισμό της κοινωνίας της Τραπεζούντας ως ομογένειας (Έτος Β΄, 31/3, σ. 3):

Πρέπει να έχει ολίγην καλαισθησίαν και κομψότητα Παρισινήν […] αγνότητα αισθημάτων ανάμικτον με ολίγην ποιητικήν αισθηματικότητα […] ολίγην αγ- γλοσαξωνικήν φυσικότητα και ειλικρίνειαν συνδυασμένην με σπαρτιατικήν λιτότητα πόθων και με σουλιώτικην συναίσθησιν τιμής […] Εγώ τον τύπον της Ελληνίδος τον θέλω απολύτου πρωτοτυπίας, ένα μονοκόμματον πραξι- τέλειον μάρμαρον εις το οποίον και αν υπάρχουν φλέβες ξενικών επιρροών να μη φαίνονται τουλάχιστον. Την Ελληνίδα την θέλω μίαν ιδανικήν ενσάρ- κωσιν των θελγήτρων του αιώνιου θήλεως φωτισμένην από όλας τας υγιείς και φωτεινάς ιδέας του αιώνος μας, έν αριστοτεχνικόν αμάλγαμα αρετών και χαρίτων, θελήσεως και σθένους.

Σε άλλο άρθρο σχετικά με την καθαριότητα της πόλης και θέλοντας ο συντάκτης να εξάρει την αξιοσύνη των γυναικών, προτείνει την υποψηφιό- τητά τους για θέσεις δημοτικών συμβούλων (Έτος Α΄, 4/12, σ. 1), καθώς «στους ρωμέϊκους μαχαλάδες […] λαμποκοπούν οι δρόμοι, χωρίς να αντα- μώσης μήτε ψίχουλο. Καθαροί, καθαρότατοι. Η προκοπή και η επίμονος δου- λιά είνε το παράσημο των σπιτιών μας» (ό.π.). Πληροφορούμαστε ότι οι γυ- ναίκες δραστηριοποιούνται και σε φιλανθρωπικούς σκοπούς, μέσα από την ίδρυση «φιλανθρωπικών και επικουρικών Σωματείων (Έτος Β΄, 24/12, σ. 1).

Η σκιαγράφηση της κοινωνίας της Τραπεζούντας συνεχίζεται στις στή- λες «Σημειώματα», «Πρόχειρα» και «Οι τύποι μας». Παρουσιάζονται, με σκωπτική διάθεση, «τύποι» που κυκλοφορούν στην πόλη. Ανάμεσά τους, δεκάδες ιερείς, που λόγω των κινδύνων της επαρχίας, συγκεντρώθηκαν στην Τραπεζούντα, χωρίς ποίμνιο, αργοκινούμενοι, «τρώγοντας καβουρτι- σμένα φουντούκια ή απολαμβάνοντας μακαρίως την θέρμην του ανοιξιά- τικου ήλιου». Ο συντάκτης προτείνει να τους «περιμαζέψουν και να μερι- μνήσουν γι αυτούς», καθώς το γεγονός αποτελεί «περίγελο για τους ξέ- νους και ντροπή σ΄εμάς» (Έτος Β΄, 7/3, σ. 2). Μια άλλη χαρακτηριστική κα- τηγορία αποτελούν οι αγάδες (3714), πολλοί εκ των οποίων «εξόντωσαν τον ελληνικόν πληθυσμόν της υπαίθρου» και πλέον, «περιβαλλόμενοι την ανατολίτικην νωχελίαν, ροφούν την ηδονήν της νύστας» (Έτος Γ΄, 27/2, σ. 1). Οι «Παρακαθοποιοί³⁸», είναι μια άλλη, ιδιαίτερη κατηγορία που περι- γράφεται στην εφημερίδα, που σαν «Γερουσία», κάθονται στην πλατεία, μετρούν τα καραβάνια που έρχονται από το δρόμο του μεταξιού και πλά- θουν ειδήσεις (Έτος Γ΄, 4/7, σ. 1)³⁹.

Σημαντικά στοιχεία για την πόλη και τους κατοίκους της αντλούμε και από άλλα χρονογραφήματα, όπως στο εκτενές «Ένας γύρος στην Τραπε- ζούντα», όπου ο συντάκτης (που υπογράφει ως «Ακάθαρτος») περιδιαβαί- νει όλες τις ενορίες της πόλης, δίνοντας σημαντικές πληροφορίες για την

ακριβή θέση εκκλησιών, των ελληνικών μαγαζιών και άλλων σημαντικών τοπόσημων. Στο κείμενο τονίζεται η δυσχερής κατάσταση στην οποία βρί- σκεται η πόλη, λόγω έλλειψης καθαριότητας από την δημοτική αρχή (Έτος Γ΄, 23/3, σ. 4):

Προχωρών προς τα Κουντουράδικα βλέπω ανθρώπους που κρατούν σκούπα και ανηλεώς σκουπίζουν τα πεζοδρόμια. «Δημαρχιακοί υπάλληλοι» εσκέ- φθηκα. Αλλ΄οποία έκπληξις όταν είδα ότι ο σκουπίζων είναι ο ίδιος ο κατα- στηματάρχης, άνθρωπος παραλής εκτελών χρέη σκουπιδιάρη.

– Σκουπίζετε, βλέπω κ. Α.., είπα στον γνωστόν έμπορον της οδού Κουντουρά- δικα.

Αντί απαντήσεως νέφος σκόνους η οποία αντεπροσώπευε όλας τας φυλάς των μικροβίων με κτύπησε κατάμουτρα. Οι δρόμοι σκουπίζονται χωρίς να χυ- θή δράμι νερό! Πού να βρεθή; Και ποιος θα το φέρει; Κι αν το φέρει ποιος δεν θα το κλέψη;

«Τα παιχνίδια των μικρών» κυριαρχούν στο ομώνυμο χρονογράφημα, όπου ο συγγραφέας (το «Ελληνόπουλο») αποκαλύπτει πως τα παιδιά πα- ράτησαν τα κλασσικά παιχνίδια (χαρταετό, καρύδια, βώλους) και ασχο- λούνται με «το κάρρο και το μαστίγιο», ξύλα, σίδερα και άλλες αυτοσχέδιες κατασκευές (Έτος Β΄, 12/10, σ. 1). Στο χρονογράφημα «Μενεξέδες», με αφορμή μια υποτιθέμενη βόλτα στους κήπους της πόλης ο συγγραφέας (υπογράφει ως «Σπύρος Φωτεινός»⁴⁰) αποδοκιμάζει τις πολεμικές καταστά- σεις της εποχής (Έτος Β΄, 26/3, σ. 1):

Μας χωρίζει με τα λουλούδια, άβυσσος τρανή. Χέρια που έφεραν τον όλεθρο και αιμάτωσαν όλην την ξερή γη, είνε ανάξια να αγγίξουν ανθούς. Είμαστε αρκετά μολυσμένοι απ΄το ποτάμι της συμφοράς του πολέμου για να πάμε να κόψουμε και πάλι μενεξέδες […] Και βλέποντας ο φίλος ένα ορφανόπαιδι πε- ραστικό, κουρέλι και πτώμα συμφοράς, μου είπε:

– Οι μενεξέδες μας είναι αυτά τα αποπαίδια που φέρουν μ΄όλον τον όλεθρο ελληνικό όνομα […] Μην επιζητάς την ωμορφιά των αγρών και των λουλου- διών. Κοντά σου μαραίνεται και θανατούται ένας άλλος πολύτιμος και πολύ- χρωμος μενεξές.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και άλλες μικρές και μεγάλες ειδήσεις που ξεπηδούν από τις στήλες τις εφημερίδας, όπως η παράκληση να μην πλη- ρώνουν τους εφημεριδωπώλεις με μπαλωμένα χαρτονομίσματα (Έτος Α΄, 7/11, σ. 2): «αν είμαστε δημοσιογράφοι, ποιος σας είπε πως είμαστε και εμπαλωματάδες». Πρωτόγνωρη για τα σημερινά δεδομένα είναι η είδηση (Έτος Α΄, 11/12, σ. 2) πως σε χωριά της Ματσούκας, της Γαλλίανας, όπως στη Λαραχανή, στο Αγουρζενόν και αλλού, λόγω φτώχειας, κατασκευά- ζουν ψωμί από φλούδες δέντρων, δρυός, οξιάς, φτελιδίου και φλούδες φου- ντουκιών, ξηραίνοντας την φλούδα στο φούρνο και κατόπιν αλέθοντάς την. Το ψωμί είναι «ζυμωμένο με δάκρυ», αλλά «μήτε μασιέται, μήτε χω- νεύεται» (ό.π.). Από τη Λιβερά της Ματσούκας έρχεται και η είδηση πως οι ιερείς και οι νεκροθάπτες δε συνοδεύουν πλέον τους νεκρούς που πέθαναν από τη γρίππη, φοβούμενοι μην κολλήσουν από το νεκρό, με αποτέλεσμα οι νεκροί να θάπτονται πλέον στις αυλές των σπιτιών ή κάτω από δέντρα (πχ. βελανιδιά) ή να επιστρατεύονται «πρόχειροι νεκροθάπται⁴¹ με αμοιβή τρία κότια λαζούδι⁴²» (Έτος Α΄, 24/12, σ. 4).

Σε μικρές στήλες της εφημερίδας προβάλλουν ενδιαφέρουσες ειδήσεις, όπως η ανακοίνωση ότι οι λουτρώνες του Μεϊντανίου (ιδιοκτησίας Αλή Βε- σίρογλου) και της Δαφνούντας θα λειτουργήσουν εκτάκτως, ακόμη και το Μ. Σάββατο, για να εξυπηρετήσουν την ελληνική/χριστιανική κοινότητα (Έτος Β΄, 2/4, σ. 4), η απαγόρευση κυκλοφορίας των αλόγων στην κεντρική αγορά (Έτος Β΄, 25/7, σ. 1), η απαγόρευση οπλοφορίας «όλων των ειδών, μαχαίρι, πιστόλι κ.τ.λ.» (Έτος Δ΄, 9/1, σ. 2) και η διερεύνηση της Κυβέρνησης για τον αριθμό των εργοστασίων οινοπνευματοδών ποτών που υπάρχουν στην Τραπεζούντα, προκειμένου να προχωρήσει σε περιοριστικά μέτρα (Έτος Γ΄, 25/8, σ. 2)⁴³. Σε άλλο σημείο της εφημερίδας στηλιτεύεται η μετα- τροπή του κεντρικού δρόμου της αγοράς σε «υπαίθριον μαγειρείον, κου- ρείον, ψωμάδικο, ψαράδικο», καθώς «καταντά να περάση κανείς δύσκολα από τα καλάθια, τα ταψιά, τα ζεμπίλια⁴⁴ που πιάνουν τον δρόμον, που τον ρυπαίνουν και τον κάνουν κυριολεκτικά σκουπιδιαριό» (Έτος Α΄, 20/11, σ. 1). Δε λείπουν και τα πρωταπριλιάτικα αστεία, όπως το δημοσίευμα της 2ας Απριλίου 1919, όπου με τίτλο «Πρωταπριλιάτικα ψέμματα» (υπογράφει ο

«Σπύρος Φωτεινός»), δημοσιεύτηκαν ορισμένα αστεία που ακούστηκαν την περασμένη μέρα στην Τραπεζούντα. Τα «ψέμματα» αυτά, αναδεικνύουν έμμεσα την αλήθεια για τα εν λόγω θέματα (Έτος Β΄, 2/4, σ. 1). Ενδεικτικά:

• Κατά θερμήν παράκλησιν της Τουρκικής Κυβερνήσεως ο εν Μασσαλία κ. Κ.Γ. Κωνσταντινίδης εδέχθη την θέσιν βαλή⁴⁵ Τραπεζούντος.

• Η Λέσχη αρχίζει τας διαλέξεις της. Την πρώτην διάλεξιν κάμνει ο κ. Δ. Τζουλιάδης με θέμα «Η ελληνοαρμενική συνεννόησις».

• Τα σύνορα της Δημοκρατίας του Πόντου καθωρίσθησαν από του βάθους του σαλονιού της Εμπορικής Λέσχης μέχρι της εξωθύρας. Ο λαός επιμένει να συ- μπεριληφθούν και τα άλλα διαμερίσματα.

Οι κοινωνικές ειδήσεις της εφημερίδας

Θα ήταν αδύνατον να ολοκληρωθεί η εικόνα της κοινωνίας της Τραπε- ζούντας, χωρίς τη μελέτη των «μικρών κοινωνικών ειδήσεων», που «μαρ- τυρούν τη ΄ζώσα΄ ροή της καθημερινής μας ζωής⁴⁶». Οι αναγγελίες γάμων και αρραβώνων, μνημοσύνων και κηδειών (3320), οι επικήδειοι (νεκρολογί- ες), οι ανακοινώσεις των «βαρυπενθούντων», αλλά και τα διαζύγια συνθέ- τουν την αληθινή εικόνα της κοινωνίας. Οι ανακοινώσεις δεν περιορίζο- νται μόνο στην πόλη της Τραπεζούντας, αλλά και σε άλλες πόλεις όπου ζουν οι Τραπεζούντιοι, όπως για παράδειγμα η αγγελία των αρραβώνων του Βελ. Κωνστ. Βελισσαρίδη και της Νιόβης Ι. Κολάση, που «αρραβωνί- στηκαν στη Μασσαλία» ή του Νικολ. Δ. Λεοντίδη και της Σοφίας Αν. Λεο- ντίδη που «αρραβωνίστηκαν στην Ανάπα» (Έτος Β΄, 14/3, σ. 4). Στις σελίδες της Εποχής πληροφορούμαστε και για μνημόσυνα επιφανών Τραπεζου- ντίων, όπως του αρχιτέκτονα Μιλτιάδη Μυρίδη, όπου, μαζί με τις πληροφο- ρίες για την τέλεση του μνημοσύνου, ο αναγνώστης πληροφορείται ότι «οι τεθλιμμένοι οικείοι δεχθήσονται συλλυπητήρια εν τη ενορία της Αγ. Μαρί- νης οικία του κ. Καπετανίδου» (Έτος Α΄, 21/12, σ. 3).

Σημαντική είναι η πληροφορία πως σχεδόν κάθε απώλειας προσώπου ακολουθεί οικονομική ή άλλη προσφορά των συγγενών προς την κοινό- τητα, γεγονός που πραγματοποιείται ακόμη και με προηγηθείσα διαθήκη του εκλιπόντος, όπως του μεγαλεμπόρου Γεώργιου Μωυσίδη, ο οποίος «δια διαθήκης του […] προσέφερε υπέρ των Σχολείων 1000 ρούβλια, υπέρ της Φιλοπτώχου 500 ρούβλια και υπέρ των ομογενών του Πόντου 500 ρούβλια» (Έτος Α΄, 10/11, σ. 4). «Εις την διάθεσιν της Σχολής» αφήνει «την παρά του Φροντιστηρίου οικίαν της» η μεταστάσα Σοφία Κοντοπούλου (Έτος Α΄, 27/11, σ. 2). Λόγω της γρίπης, υπάρχουν τεύχη της εφημερίδας με συγκλονιστικές ειδήσεις, όπως η έκφραση συλλυπητηρίων στον παπα-Ιωάννη, εφημέριο του Αγ. Βασιλείου, «δια τον θάνατον των τριών παιδιών του, μέ- σα εις μίαν ημέραν και τον θάνατον του γαμβρού του, την επομένην, όλοι από την θερίζουσα γρίππη» (Έτος Α΄, 20/11, σ. 4). Παρόμοια είναι και η αγ- γελία του θανάτου της Αντιόπης Ηρ. Ιασονίδου, όπου, ανάμεσα στα άλλα, ο Γεώρ. Ιωάν. Ιασωνίδης σημειώνει: «Επιστεύομεν ότι δια του θανάτου πέ- ντε σφριγηλών νέων αδελφών μας εκορέσθη ο Χάρος. Αναπνεύσαμεν! Μό- λις όμως ανέτειλε δι΄ημάς χαρά και ευτυχία και επλάσαμεν όνειρα, η απαί- σια είδησις του όλως ανέπλιστου θανάτου σου διέλυσε τα πάντα» (Έτος Β΄, 23/7, σ. 2). Η είδηση επιβεβαιώνει για άλλη μια φορά τη θνητότητα της «ισπανικής γρίπης» και στην Τραπεζούντα.

Στις κοινωνικές στήλες περιλαμβάνονται και οι κλήσεις διαζυγίων, που έχει αναλάβει το Πνευματικόν Δικαστήριον της Ιεράς Μητροπόλεως Τρα- πεζούντος. Ενδεικτικά (Έτος Β΄, 5/1, σ. 4):

Προσκαλείται η Σοφία Παναγιωτίδου, το γένος Χαραλάμπου Σαχινίδου, χρι- στιανή ορθόδοξος, υπήκοος οθωμανή, τα οικιακά επαγγελλόμενη, ορμώμενη εκ Χολομάνας της Τραπεζούντας […] όπως το πρώτο Σάββατον […] από της δημοσιέυσεως της παρούσης κλήσεως εμφανισθή ενώπιον του Πνευματικού Δικαστηρίου της Ιεράς Μητροπόλεως Τραπεζούντος αυτοπροσώπως ή δι΄αντι- προσώπου, ως αναγομένη […] επί διαζεύξει.

Ανάμεσα στις μικρές κοινωνικές ειδήσεις υπάρχουν πληροφορίες για ορισμένα στοιχεία που σχετίζονται με τη ζωή των μουσουλμάνων της Τρα- πεζούντας, όπως για το «Παϊράμιον» που διαρκεί τέσσερις μέρες (Έτος Β΄, 27/8, σ. 2), για ένα μνημόσυνο των μουσουλμάνων στο «Τσαρσή δζαμεσί» υπέρ των θυμάτων Αϊντάπ, Αδάνων και Σμύρνης (Έτος Γ΄, 29/1, σ. 3), για τον διάσημο οθωμανό σχοινοβάτη Αχμέτ Νουρή βέη, που «θα κάμη άλμα- τα επί σύρματος 80 μέτρων εν Κιουζέλ-Χισάρ» (Έτος Γ΄, 29/8, σ. 2) κ.ά.

Διαφημίσεις και προϊόντα της πόλης

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διαφημίσεις της εφημερίδας, κα- θώς αναδεικνύουν αφενός τα τοπικά προϊόντα της Τραπεζούντας, κατα- δεικνύουν δε την εμπορική κίνηση της πόλης. Οι διαφημίσεις δεν περιορί- ζονται μόνο σε προϊόντα. Τα φαρμακεία της πόλης ανακοινώνουν στο ανα- γνωστικό κοινό ότι λειτουργούν και ως μικροβιολογικά εργαστήρια, όπως το Φαρμακείο «Χιλάλ», όπου «γίνονται όλαι αι χημικαί αναλύσεις» (Έτος Β΄, 16/3, σ. 4). Ορισμένοι ιατροί εξετάζουν δωρεάν τους πτωχούς, ανεξαρτή- τως θρησκεύματος, κι άλλοι δηλώνουν πως είναι ειδικοί «διά τα νοσήματα των παίδων» (ό.π.). Στην εφημερίδα βρίσκουμε και διαφημίσεις αστρολό-

γων, όπως μιας Γαλλίδας που, το 1919, διακήρυττε με σιγουριά πως κατά το προσεχές έτος θα είναι προσφορότερες οι καταστάσεις (Έτος Β΄, 19/2, σ. 3).

Χαρακτηριστικά προϊόντα της πόλης συναντάμε σε πλήθος διαφημίσε- ων. Ένα άρθρο περιγράφει τον ενθουσιασμό των Τραπεζουντίων όταν έρ- χονται «λιγδωμένοι ψαράδες με τεράστια κοφίνια με χαψία⁴⁷» (Έτος Β΄, 26/3, σ. 3). Σε διαφημίσεις συναντάμε συχνά το περίφημο ψωμί και το πεϊνιρλί της Τραπεζούντας (Έτος Γ΄, 21/1, σ. 2), το χρυσοκίτρινο βούτυρο⁴⁸ και ιδιαίτερα το φημισμένο «βούτυρο Τόνγιας» (Έτος Β΄, 14/2, σ/ 4), το νερό της Κιθάραινας, μακαρόνια από εγχώρια μακαρονοβιομηχανία (Έτος Γ΄, 22/2, σ. 2), άλλες ειδήσεις για τη φορολογία φουντουκιών (Έτος Β΄, 14/2, σ/ 4) και το μέλι της Σάντας, που συνίσταται για «υγείαν και μακροβιότητα» (Έτος Β΄, 28/10, σ. 2): «Φάγετε μέλι, μέλι διαυγές, αρωματικόν […] Παράγε- ται από τα εύοσμα άνθη της Σάντας. Έχει το πλεονέκτημα να γίνη πικτόν, κάτασπρον σαν βούτυρο και να κοπή εις φέτας».

Σε διαφημίσεις ελληνικών εστιατορίων διαβάζει ο αναγνώστης πως αυ- τά «ικανοποιούν όλας τας ορέξεις» όπως του Χαράλαμπου Σπανάκη στα Κουντουράδικα που διαθέτει «πριζόλες, κιοφτεδάκια, φρέσκα ψάρια, κρα- σιά καλά και ούζο πρώτο» (Έτος Β΄, 14/2, σ. 4). Άλλα μαγαζιά διαθέτουν όλα τα είδη των αποικιακών (Έτος Γ΄, 22/2, σ. 2) και το «κρεοπωλείον του Σάββα Παπαδόπουλου στο Μεϊντάν πωλεί το παχύτερον κρέας» (ό.π.).

Παράλληλα με τις διαφημίσεις, δημοσιεύεται ανά τακτά χρονικά διαστή- ματα το «Εβδομαδιαίο Δελτίο Αγοράς», με τις τιμές των βασικών προϊόντων, προκειμένου να παταχθεί η αισχροκέρδεια. Ενδεικτικά (Έτος Β΄, 25/9, σ. 2): Φουντούκια γρ. 11-12

Φασόλια (χορόζ, τσαλί, στρογγυλά) γρ. 23 Βούτυρα η οκά γρ. 125-130

Καφέδες γρ. 110

Φώσφορα γρ. 60-64 Χρυσή λίρα γρ. 378

Για παρόμοιο λόγο δημοσιεύονται και τα Δελτία του Δήμου που καθο- ρίζουν την τιμή του καφέ και του τσαγιού, αλλά και των αμαξιτών διαδρο- μών. Ενδεικτικά (Έτος Γ΄, 11/4, σ. 2):

Από Μεϊτάν εις δάσος Φυλλίζη γρ. 105 Από Μεϊτάν εις Κ. Θεοφύλακτου γρ. 140

Από Μεϊτάν εις Δεϊρμέντερε γρ. 35 Από Μεϊτάν εις Πλάτανα γρ. 175

Συμπεράσματα

Αποδελτιώνοντας την εφημερίδα Εποχή και μελετώντας το απάνθισμα των λαογραφικών και κοινωνικών στοιχείων που αναδεικνύονται μέσα από τις σελίδες της, διαπιστώνει κανείς πως η ελληνική ομογένεια της Τρα- πεζούντας είναι μια συμπαγής, οργανωμένη και αλληλέγγυα κοινότητα, όπου η οικονομική προσφορά προς το κοινωνικό σύνολο αποτελεί ιερό χρέ- ος. Η χρήση της κτητικής αντωνυμίας αναδεικνύει το γεγονός: τα σχολεία

«μας», ο λιμένας «μας» και άλλες εκφορές του λόγου, προσδίδουν μια ιδιαί- τερη διάσταση στην προστασία και θωράκιση της εν λόγω κοινότητας. Όσοι δεν προσφέρουν στην κοινότητα, κατακρίνονται δημοσίως. Μελε- τώντας, παράλληλα, ιστορικά γεγονότα της ίδιας εποχής, φαίνεται πως η ελληνική κοινότητα της πόλης, τουλάχιστον μέχρι το τέλος του 1920 δεν επηρεάζεται σημαντικά (όπως η ύπαιθρος) από τις δυσάρεστες εξελίξεις. Αντιθέτως, μέχρι τις αρχές του 1921, πληροφορούμαστε την πραγματοποί- ηση χορών και θεατρικών παραστάσεων. Στην ίδια σελίδα της εφημερίδας πληροφορείται ο αναγνώστης τη δολοφονία ενός χωρικού και στη διπλανή στήλη την θεατρική παράσταση που θα λάβει χώρα στην Τραπεζούντα. Η λειτουργία λέσχης όπου παίζεται «πιλιάρδο και τάβλι» αναγγέλλεται δί- πλα στην στήλη της περίθαλψης ορφανών. Και δίπλα στη διαφήμιση βα- φών πασχαλινών αυγών, διαβάζει ο αναγνώστης πως δεν είναι απαραί- τητο «να βάψουμε αυγά γιατί εμείς τα αυγά τα αγιάσαμε με τα ντέρτια μας».

Κοινή διαπίστωση από όλες τις στήλες της εφημερίδας αποτελεί το γε- γονός ότι η ελληνική κοινότητα συσπειρώνεται γύρω από την «Ελληνική Εμπορική Λέσχη» και από τις Ενορίες της πόλης. Ο πολιούχος της Τραπε- ζούντας «Άγιος Ευγένιος», καθώς ο ομώνυμος ναός έχει μετατραπεί σε τζαμί, τιμάται στη Μητρόπολη. Τα πνευματικά δικαστήρια επιλύουν τις διαφορές μεταξύ των χριστιανών. Πληθώρα παρόμοιων πληροφοριών συ- μπληρώνουν την εικόνα της ελληνικής κοινωνίας της Τραπεζούντας.

Μελετώντας προοδευτικά από το πρώτο φύλλο της εφημερίδας, το φθι- νόπωρο του 1918, έως το τελευταίο, το Μάρτιο του 1921, παρατηρούμε την αύξηση των αγγελιών ενοικιαζόμενων σπιτιών από το β΄ εξάμηνο του 1920, γεγονός που αποδεικνύει ότι η πόλη σταδιακά ερημώνει. Την ίδια πε- ρίοδο, αυξάνονται και οι διαφημίσεις ξένων ασφαλιστικών εταιρειών, που αναζητούν Έλληνες που επιθυμούν να προστατέψουν τις περιουσίες τους

(ας σημειωθεί πως μέχρι εκείνη τη χρονική περίοδο οι ίδιες οι ελληνικές τράπεζες της πόλης λειτουργούσαν ως ασφαλιστικές εταιρείες).

Αναφορικά με στοιχεία φιλολογικής λαογραφίας, γενικά, και δημοτικά τραγούδια, ειδικά, παρατηρεί ο αναγνώστης πως δεν υπάρχει η εξιδανίκευ- ση ή και μυθοποίηση του παρελθόντος⁴⁹. Αντιθέτως, σε ορισμένες περιπτώ- σεις εθίμων, κατακρίνονται οι απλοϊκοί χωρικοί που πιστεύουν σε μεταφυ- σικά φαινόμενα και πρακτικές.

Οι μικρές αγγελίες και η γενικότερη επικοινωνία της κοινότητας μέσω της εφημερίδας θυμίζει εν πολλοίς την επικοινωνία των σημερινών μέσων κοινωνικής δικτύωσης⁵⁰: κοινοποιήσεις παρουσίας, ανακοινώσεις αναχωρή- σεων ατμόπλοιων, αφίξεις, κλοπές, αρρώστιες, επαναπατρισμός νέων, αναγγελίες όλων των κοινωνικών εκδηλώσεων, δίδονται προς δημοσίευση στα γραφεία της εφημερίδας Εποχή, γεγονός που μαρτυρά την πολυλει- τουργική χρήση της για την κοινότητα.

Τέλος, η γλώσσα της εφημερίδας είναι η δημοτική και ο λόγος δημοσιο- γραφικός. Εντύπωση προκαλεί ο άριστος χειρισμός του λόγου, αξιοζήλευ- τος ακόμη και σήμερα. Με καυστικότητα και εξαιρετικό χιούμορ, ο Νίκος Καπετανίδης στηλιτεύει συμπεριφορές, αναδεικνύει αξίες και καθοδηγεί τους αναγνώστες του στον προς τον αξιακό και πατριωτικό κώδικα που ο ίδιος πρεσβεύει. Τα χρονογραφήματα που παραθέτει για το γυναικείο φύ- λο, την ακρίβεια, το χάος που επικρατεί μέσα στην πόλη κ.ά., αποτελούν αυτοτελή μνημεία λόγου. Συνακόλουθη είναι η πεποίθηση του εκδότη πως

«στην εφημερίδα γράφουν λίγοι», καθώς δεν παρατηρείται το σημερινό φαινόμενο μαζικής αποστολής άρθρων προς δημοσίευση. Ο ίδιος ο Καπε- τανίδης επισημαίνει: «Η δημοσιογραφική γλώσσα δεν έχει το ίδιον χρώμα και τον ίδιον τόνον με τη γλώσσα του όχλου. Είναι η γλώσσα της αλήθειας που δε φαντάζει μονάχα αλλά και σφάζει. Είναι ίδιον των αρίστων, όχι των ανίδεων, των χαμηλών, των εμποροβιομηχάνων της ιδεολογίας⁵¹».

Επανερχόμενη στην αρχική θεωρητική βάση ότι η μελέτη της Λαογρα- φίας οφείλει πλέον να συμπεριλάβει και τις έντυπες πηγές, ακόμη και τις σημερινές, πολύ δε περισσότερο της Τραπεζούντας άλλοτε, επισημαίνω πως στην εφημερίδα Εποχή υπάρχει πλούσιο υλικό για το μελετητή, κυρίως της Κοινωνικής Λαογραφίας, της Θρησκευτικής Λαογραφίας και για την επιστήμη της Ιστορίας, που αν ενταχθούν στις κοινωνικές και ιστορικές συνθήκες που επικράτησαν κατά το χρόνο και χώρο της εμφάνισής τους, όπως τονίζει ο Μιχάλης Γ. Μερακλής⁵², θα αποτελέσουν σημαντική πηγή έρευνας και εξαγωγής συμπερασμάτων.