Τον κίνδυνο η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου να προχωρήσει μέσα από μια διευθέτηση που θα αφήνει άθικτες τις τουρκικές διεκδικήσεις στην περιοχή της Κάσου ανέδειξε ο αντιστράτηγος ε.α. και πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών, Ιωάννης Μπαλτζώης, στην παρέμβασή του στη Θεσσαλία Τηλεόραση.

Μιλώντας στον δημοσιογράφο Δημήτρη Κολλάτο, άσκησε έντονη κριτική στους ελληνικούς διπλωματικούς χειρισμούς, εξέφρασε ανησυχία για την ενίσχυση της τουρκικής αεροπορίας και συνέδεσε τις εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο με τα συμφέροντα του Ισραήλ. Παράλληλα, διατύπωσε την εκτίμηση ότι η αμερικανική στρατιωτική κινητικότητα στη Μέση Ανατολή μπορεί να προμηνύει νέα σύγκρουση με το Ιράν.

Το πιο αιχμηρό σημείο της τοποθέτησής του αφορούσε την πόντιση του καλωδίου. Ο κ. Μπαλτζώης περιέγραψε ένα πιθανό σενάριο στο οποίο τουρκικά και ελληνικά πολεμικά πλοία θα αναπτυχθούν στην περιοχή, θα δημιουργηθεί ένταση και στη συνέχεια θα υπάρξει παρέμβαση τρίτων, με τη Γαλλία να διαδραματίζει ρόλο στη διευθέτηση.

Κατά την εκτίμησή του, η Άγκυρα θα μπορούσε τότε να εμφανίσει την απομάκρυνση των πλοίων της ως κίνηση υπέρ της ειρήνης, υποστηρίζοντας ταυτόχρονα ότι είχε ενημερωθεί και ότι είχε καταγράψει εμπράκτως τις διεκδικήσεις της. Με αυτόν τον τρόπο, προειδοποίησε, η συνέχιση του έργου δεν θα σήμαινε αυτομάτως και ακύρωση της τουρκικής αμφισβήτησης.

«Άρα παραμένει το γκριζάρισμα της περιοχής της Κάσου», ανέφερε χαρακτηριστικά, αποτυπώνοντας την ανησυχία του για το πολιτικό αποτύπωμα μιας τέτοιας εξέλιξης. Το σενάριο αυτό παρουσιάστηκε ως δική του εκτίμηση για τον πιθανό τρόπο διαχείρισης της κρίσης.

Στο ίδιο πλαίσιο επέκρινε τον υπουργό Εξωτερικών, Γιώργο Γεραπετρίτη, για την παρουσίαση των προηγούμενων εξελίξεων στην Κάσο. Επικαλούμενος τοποθέτηση του Άγγελου Συρίγου, υποστήριξε ότι είχε υπάρξει ελληνική υποχώρηση και αμφισβήτησε την εξήγηση πως οι εργασίες είχαν απλώς ολοκληρωθεί.

Σκληρή ήταν και η απάντησή του στο ερώτημα για τη γαλλική στάση απέναντι στην προοπτική διάθεσης πυραύλων Meteor στην Τουρκία. «Δεν φταίει ο Μακρόν. Εμείς φταίμε», είπε, αποδίδοντας την ευθύνη στην ελληνική πλευρά για την ανεπαρκή, κατά την άποψή του, εξασφάλιση των ελληνικών συμφερόντων στο πλαίσιο της συνεργασίας με το Παρίσι.

Αναφερόμενος στους Meteor, τόνισε τη σημασία τους ως όπλων αέρος–αέρος μεγάλου βεληνεκούς. Εξήγησε ότι η δυνατότητα προσβολής ενός αντιπάλου από μεγάλη απόσταση αποτελεί σοβαρό πλεονέκτημα στην αεροπορική μάχη. Η συζήτηση επικεντρώθηκε, έτσι, στις επιπτώσεις που θα είχε για την ελληνική αποτροπή η απόκτηση αντίστοιχων δυνατοτήτων από την τουρκική αεροπορία.

Για τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, ο πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ εκτίμησε ότι θα επιδιώξει να παραμείνει στην εξουσία, αναζητώντας είτε αλλαγή των συνταγματικών περιορισμών είτε μια διαδρομή μέσω πρόωρων εκλογών. Στη συζήτηση τέθηκε το ενδεχόμενο μιας κρίσης με την Ελλάδα ως μέσου πολιτικής κινητοποίησης στο εσωτερικό της Τουρκίας, με τον ίδιο να συμμερίζεται την ανησυχία. Πρόκειται για πρόβλεψη σχετικά με την πιθανή συμπεριφορά της τουρκικής ηγεσίας.

Ιδιαίτερο βάρος έδωσε και στον Μάρκο Ρούμπιο. Αναφερόμενος στην επίσκεψη στην Ελλάδα, η οποία κατά τον χρόνο της συζήτησης αναμενόταν, υπογράμμισε την πολιτική σημασία της παρουσίας του και τη βαρύτητα των τοποθετήσεών του. Θύμισε επίσης τη συνεργασία του με τον Μπομπ Μενέντεζ σε ζητήματα που αφορούν την Ελλάδα και την Κύπρο, ενώ τον παρουσίασε ως πρόσωπο με ισχυρές προοπτικές στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα.

Στο μέτωπο του Ιράν, ο κ. Μπαλτζώης εκτίμησε ότι η συγκέντρωση αμερικανικών στρατιωτικών δυνάμεων μπορεί να προετοιμάζει επιχειρήσεις μεγάλης κλίμακας. Τοποθέτησε το πιθανό χρονικό παράθυρο στον Νοέμβριο ή τον Δεκέμβριο, μετά τις αμερικανικές ενδιάμεσες εκλογές, και δεν απέκλεισε περιορισμένες χερσαίες ή αεροποβατικές επιχειρήσεις εναντίον συγκεκριμένων στρατηγικών στόχων.

Διευκρίνισε ότι δεν αναφερόταν σε κατάληψη ολόκληρου του Ιράν, αλλά σε επιχειρήσεις με συγκεκριμένους αντικειμενικούς σκοπούς, στις οποίες θεωρεί πιθανή και τη συμμετοχή του Ισραήλ. Η πρόβλεψη αυτή διατυπώθηκε ως προσωπική στρατιωτική εκτίμηση. Στη συζήτηση επισημάνθηκε και ο κίνδυνος μιας νέας ενεργειακής αναταραχής, με επιπτώσεις στις τιμές του πετρελαίου και στο κόστος ζωής.

Κλείνοντας, επανήλθε στην Ανατολική Μεσόγειο, επικαλούμενος ανάλυση της Jerusalem Post για τις επιπτώσεις του τουρκολιβυκού μνημονίου στις θαλάσσιες οδούς του Ισραήλ. Όπως μετέφερε, η τουρκική επιδίωξη δημιουργίας ενός διαδρόμου έως τη Λιβύη, παρακάμπτοντας ελληνικά νησιά όπως η Κρήτη και η Ρόδος, αντιμετωπίζεται ως απειλή για την ελεύθερη ναυσιπλοΐα και την ασφάλεια των ισραηλινών εμπορικών και εφοδιαστικών διαδρομών.

Για τον ίδιο, η ελληνική θέση ότι το μνημόνιο είναι παράνομο δεν αρκεί για να εμποδίσει την Τουρκία να το χρησιμοποιεί ως εργαλείο πίεσης. «Παράγει και ξαναπαράγει», είπε, αναφερόμενος στις πρακτικές συνέπειες της τουρκικής πολιτικής και στις παρεμβάσεις κατά της πόντισης του καλωδίου. Εκτίμησε, τέλος, ότι τα συμφέροντα του Ισραήλ μπορεί να οδηγήσουν σε ενεργότερη αντίδραση απέναντι στις τουρκικές επιδιώξεις.

Μια από τις σοβαρότερες προκλήσεις που αντιμετωπίζουν οι σύγχρονες δημοκρατίες, την υποχώρηση της κανονιστικής ισχύος του Δικαίου και την αποδυνάμωση των θεσμικών εγγυήσεων προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων, θέτει στο επίκεντρο της νέας επιστημονικής του μελέτης ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών, Προκόπης Παυλόπουλος.

Η μελέτη, υπό τον τίτλο «Η αποδυνάμωση της ρυθμιστικής ισχύος του Κανόνα Δικαίου», κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Νομική Βιβλιοθήκη» και επιχειρεί να φωτίσει τους παράγοντες που υπονομεύουν τη δυνατότητα των κανόνων δικαίου να ρυθμίζουν αποτελεσματικά την κοινωνική, οικονομική και πολιτική πραγματικότητα.

Βασικός άξονας του έργου είναι η θέση ότι η κρίση της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας συνδέεται άμεσα με την εξασθένηση του Κράτους Δικαίου και της Αρχής της Νομιμότητας, δηλαδή των θεσμικών αντιβάρων που προορίζονται να αποτρέπουν την αυθαιρεσία της εξουσίας.

Η παρακμή της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και ο κίνδυνος της κρατικής αυθαιρεσίας

Σύμφωνα με την προβληματική που αναπτύσσεται στη μελέτη, η εποχή μας χαρακτηρίζεται από επικίνδυνα φαινόμενα παρακμής της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας και των θεσμών της.

Μία από τις βασικότερες αιτίες εντοπίζεται στην αποδυνάμωση της ρυθμιστικής ισχύος του Κανόνα Δικαίου, γεγονός που επηρεάζει τόσο την αποτελεσματικότητα του Κράτους Δικαίου όσο και την ουσιαστική εφαρμογή της Αρχής της Νομιμότητας.

Οι δύο αυτές θεμελιώδεις αρχές αποτελούν κρίσιμα θεσμικά αντίβαρα απέναντι σε κάθε μορφή αυθαιρεσίας, ιδιαίτερα όταν αυτή προέρχεται από το ίδιο το κράτος και στρέφεται εναντίον των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων του Ανθρώπου.

Η ανάλυση του Προκόπη Παυλόπουλου θέτει, επομένως, ένα ζήτημα που υπερβαίνει τα στενά όρια της νομικής επιστήμης: κατά πόσο μπορούν οι δημοκρατικοί θεσμοί να λειτουργούν αποτελεσματικά όταν οι κανόνες δικαίου αδυνατούν να ανταποκριθούν στις μεταβολές της σύγχρονης πραγματικότητας.

Οικονομική παγκοσμιοποίηση και τεχνολογική επανάσταση

Ιδιαίτερη θέση στη μελέτη κατέχει η διερεύνηση της επίδρασης δύο μεγάλων εξελίξεων της σύγχρονης εποχής: της Οικονομικής Παγκοσμιοποίησης και της Τεχνολογικής Επανάστασης.

Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας εξετάζει τον ρόλο τους στην αποδυνάμωση της ρυθμιστικής ισχύος του Κανόνα Δικαίου, αναζητώντας απαντήσεις για τη δυνατότητα των υφιστάμενων νομικών μηχανισμών να παρακολουθούν και να ρυθμίζουν τις νέες συνθήκες.

Η προβληματική αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε έναν κόσμο όπου οι οικονομικές δραστηριότητες αναπτύσσονται σε υπερεθνικό επίπεδο, ενώ η τεχνολογική πρόοδος μεταβάλλει με ταχύτητα τις κοινωνικές σχέσεις και τις δυνατότητες άσκησης εξουσίας.

Το κεντρικό ερώτημα που ανακύπτει είναι εάν το Δίκαιο διαθέτει την απαιτούμενη προσαρμοστικότητα ώστε να διατηρήσει τον κανονιστικό του ρόλο ή εάν οι σύγχρονες εξελίξεις περιορίζουν την αποτελεσματικότητά του.

Η Νομική συναντά τη Φυσική: Θεσμικός Νόμος και Φυσικός Νόμος

Μια ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα πτυχή της μελέτης αφορά τη σύγκριση μεταξύ Θεσμικού Νόμου και Φυσικού Νόμου.

Ο Προκόπης Παυλόπουλος επιχειρεί μια διεπιστημονική προσέγγιση, εξετάζοντας τις ομοιότητες και τις διαφορές ανάμεσα στους νόμους που διέπουν την ανθρώπινη κοινωνία και στους νόμους που περιγράφουν τα φαινόμενα του φυσικού κόσμου.

Πρόκειται για δύο διαφορετικά επιστημονικά πεδία, τα οποία ωστόσο μπορούν να προσφέρουν ενδιαφέροντα συμπεράσματα μέσα από τη συγκριτική τους προσέγγιση.

Η Νομική Επιστήμη ασχολείται με κανόνες που θεσπίζονται και εφαρμόζονται στο πλαίσιο της οργανωμένης κοινωνίας, ενώ η Φυσική Επιστήμη διερευνά τις σχέσεις και τις κανονικότητες που διέπουν τον φυσικό κόσμο.

Η μελέτη αναζητεί τι μπορεί να προσφέρει η συστηματική σύγκριση αυτών των δύο εννοιών στη βαθύτερη κατανόηση της φύσης και της λειτουργίας του Κανόνα Δικαίου.

Από τον κυβισμό στη μουσική αντίστιξη: Μια διαφορετική ερμηνεία του Δικαίου

Ακόμη πιο πρωτότυπη εμφανίζεται η προσέγγιση που επιχειρεί να συνδέσει τη Νομική Επιστήμη με την Τέχνη.

Συγκεκριμένα, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας διερευνά πώς οι μέθοδοι του κυβισμού στη ζωγραφική και της αντίστιξης στη μουσική μπορούν να συμβάλουν θετικά στη μελέτη των μεθόδων ερμηνείας του Κανόνα Δικαίου.

Η επιλογή των δύο καλλιτεχνικών πεδίων παρουσιάζει ιδιαίτερο θεωρητικό ενδιαφέρον.

Ο κυβισμός συνδέεται με την προσέγγιση ενός αντικειμένου μέσα από διαφορετικές οπτικές γωνίες, ενώ η μουσική αντίστιξη βασίζεται στη συνύπαρξη και αλληλεπίδραση διακριτών μελωδικών γραμμών.

Η διερεύνηση πιθανών αναλογιών με τις μεθόδους νομικής ερμηνείας προσφέρει ένα διαφορετικό πλαίσιο προβληματισμού για τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζονται σύνθετα νομικά ζητήματα.

Η συγκεκριμένη θεματική αποτελεί μέρος της ευρύτερης προσπάθειας του συγγραφέα να αξιοποιήσει τη διεπιστημονική σκέψη στην εξέταση των σύγχρονων προβλημάτων του Δικαίου.

Η προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων στο επίκεντρο

Πέρα από τις επιμέρους επιστημονικές προσεγγίσεις, το κεντρικό διακύβευμα της μελέτης παραμένει η προστασία του ανθρώπου και των δικαιωμάτων του απέναντι στην αυθαιρεσία.

Η αποδυνάμωση του Κανόνα Δικαίου δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως ζήτημα θεωρητικής ή νομοτεχνικής σημασίας, αλλά ως πρόβλημα που επηρεάζει την ίδια τη λειτουργία των δημοκρατικών θεσμών.

Η αποτελεσματικότητα των κανόνων δικαίου, η τήρηση της νομιμότητας και η ύπαρξη ισχυρών θεσμικών αντιβάρων συνδέονται άμεσα με τη δυνατότητα περιορισμού της εξουσίας και διασφάλισης των θεμελιωδών ελευθεριών.

Μέσα από αυτή την οπτική, η νέα μελέτη του Προκόπη Παυλόπουλου επιδιώκει να συμβάλει στον επιστημονικό και δημόσιο διάλογο για τις σύγχρονες προκλήσεις της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας.

Ένα διεπιστημονικό έργο για το μέλλον του Κράτους Δικαίου

Η νέα έκδοση της «Νομικής Βιβλιοθήκης» επιχειρεί να προσεγγίσει ένα σύνθετο θεσμικό ζήτημα αξιοποιώντας εργαλεία και μεθόδους από διαφορετικές επιστήμες.

Η Νομική συνδυάζεται με την Οικονομία, την Τεχνολογία και τη Φυσική, ενώ παράλληλα αναζητούνται δημιουργικές συνδέσεις με τη ζωγραφική και τη μουσική.

Με αυτή τη μεθοδολογική επιλογή, ο Προκόπης Παυλόπουλος επιχειρεί να εξηγήσει γιατί η ρυθμιστική ισχύς του Κανόνα Δικαίου δοκιμάζεται στη σύγχρονη εποχή και ποιες επιστημονικές προσεγγίσεις μπορούν να συμβάλουν στην καλύτερη κατανόηση του προβλήματος.

Το βασικό ερώτημα που αναδεικνύεται είναι θεμελιώδες για το μέλλον των δημοκρατικών κοινωνιών: πώς μπορεί να διατηρηθεί ισχυρό το Κράτος Δικαίου σε μια εποχή κατά την οποία η παγκοσμιοποίηση και η τεχνολογική πρόοδος μεταβάλλουν διαρκώς τους όρους άσκησης της εξουσίας;

Σαφή προειδοποίηση για τους κινδύνους που, κατά την εκτίμησή του, κρύβει η αμερικανική μεσολάβηση στο ζήτημα της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας–Κύπρου απηύθυνε ο Σάββας Καλεντερίδης, μιλώντας στη «Ναυτεμπορική». Ο στρατιωτικός αναλυτής άσκησε αυστηρή κριτική στους ελληνικούς χειρισμούς και υποστήριξε ότι ενδεχόμενη υποχώρηση απέναντι στις τουρκικές αξιώσεις θα μπορούσε να δημιουργήσει προηγούμενο με συνέπειες για ολόκληρη την Ανατολική Μεσόγειο και το Αιγαίο.

«Το καλώδιο θα τυλιχτεί στον λαιμό κάποιου και θα τον πνίξει. Ελπίζω να μην είναι η Ελλάδα», είπε χαρακτηριστικά, αποτυπώνοντας την ανησυχία του για την εξέλιξη της υπόθεσης.

Άλλο η προσωπική στάση Ρούμπιο, άλλο η αμερικανική πολιτική

Αποτιμώντας την επίσκεψη του Μάρκο Ρούμπιο, ο Καλεντερίδης αναγνώρισε ότι ο Αμερικανός υπουργός Εξωτερικών έχει προσωπικά στηρίξει ελληνικές και κυπριακές θέσεις. Υπενθύμισε την κοινή του παρουσία με τον Μπομπ Μενέντεζ σε πρωτοβουλίες υπέρ των ελληνικών συμφερόντων, διευκρινίζοντας όμως ότι στην Αθήνα ήρθε πλέον ως επικεφαλής της αμερικανικής διπλωματίας.

Στο πλαίσιο αυτό, χαρακτήρισε «τεράστιο λάθος» την ανάδειξη του θέματος του καλωδίου στις ερωτήσεις προς τον Ρούμπιο, εφόσον δεν είχε προηγουμένως διασφαλιστεί, όπως υποστήριξε, ότι η απάντηση θα ενίσχυε τις ελληνικές θέσεις.

Κατά την εκτίμησή του, μια αναφορά στο ευρωπαϊκό και αμερικανικό ενδιαφέρον για το έργο θα αποτελούσε δήλωση στήριξης. Αντίθετα, η συζήτηση περί παρέμβασης και διπλωματικής πρωτοβουλίας, σε συνδυασμό με αναφορές σε άλλες εμπλεκόμενες χώρες, ανοίγει χώρο για την Τουρκία.

Ο ίδιος επέκρινε την απουσία αναφοράς στο διεθνές δίκαιο από τις απαντήσεις που σχολίαζε, θεωρώντας ότι έτσι εξισώνονται η ελληνική θέση και οι τουρκικές διεκδικήσεις.

Η προειδοποίηση από τις προηγούμενες κρίσεις

Για να εξηγήσει τις επιφυλάξεις του, επικαλέστηκε την κρίση του «Χόρα», τη συμφωνία της Βέρνης, την κρίση του «Σισμίκ», το Νταβός και τα Ίμια. Κατά τη δική του ανάγνωση, οι αμερικανικές παρεμβάσεις σε προηγούμενες ελληνοτουρκικές κρίσεις δεν διασφάλισαν τα ελληνικά συμφέροντα.

Ειδικά για τα Ίμια, επικαλέστηκε δημόσια μαρτυρία Αμερικανού διπλωμάτη, σύμφωνα με την οποία η νομική υπηρεσία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ είχε γνωμοδοτήσει υπέρ της ελληνικής κυριαρχίας. Υποστήριξε ότι η πολιτική διαχείριση της κρίσης άνοιξε τελικά τον δρόμο για τη θεωρία των γκρίζων ζωνών.

Το ερώτημα που έθεσε ήταν ποια εγγύηση υπάρχει ότι μια νέα αμερικανική παρέμβαση θα υπηρετήσει τα ελληνικά συμφέροντα. Αντιπρότεινε την αντιμετώπιση του ζητήματος από την Ελλάδα μαζί με την Ευρώπη.

Από το «Oruç Reis» στην Κάσο

Ο Καλεντερίδης συνέδεσε τη σημερινή κατάσταση με την κρίση του «Oruç Reis» το 2020 και τα γεγονότα στην Κάσο τον Ιούλιο του 2024. Υποστήριξε ότι η Τουρκία επέλεξε και στις δύο περιπτώσεις να στρατιωτικοποιήσει το ζήτημα, χρησιμοποιώντας πολεμικά πλοία για να επιβάλει τις διεκδικήσεις της στο πεδίο.

Για την Κάσο ανέφερε ότι η Άγκυρα έστειλε πέντε πολεμικά πλοία και κατηγόρησε την ελληνική πλευρά για υποχώρηση. Κατά την εκτίμησή του, η εξέλιξη αυτή επέτρεψε στην Τουρκία να προβάλει στην πράξη τις αξιώσεις του τουρκολιβυκού μνημονίου.

Το πρόβλημα, όπως το περιέγραψε, είναι ότι η Άγκυρα επιδιώκει πολιτικό αντάλλαγμα για να μην επαναλάβει τη στρατιωτική παρεμπόδιση: την αναγνώριση, έστω μέσω ασαφών διατυπώσεων, κάποιας δικαιοδοσίας στην περιοχή.

Ο κίνδυνος πίσω από την «ενημέρωση»

Στη συζήτηση τέθηκε και το ενδεχόμενο μιας φόρμουλας «δημιουργικής ασάφειας», με την Ελλάδα να μιλά για ενημέρωση και την Τουρκία να παρουσιάζει την ίδια διαδικασία ως χορήγηση άδειας.

Ο Καλεντερίδης επέμεινε ότι το κρίσιμο στοιχείο είναι η ουσία του ανταλλάγματος. Προειδοποίησε πως, εάν επικρατήσει στο πεδίο η τουρκική θέση ότι η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Κάσος και η Κρήτη δεν δικαιούνται ΑΟΖ και υφαλοκρηπίδα, οι συνέπειες θα επεκταθούν και στο Αιγαίο.

Καταλόγισε επίσης έλλειψη προετοιμασίας στη διαχείριση κρίσεων, υποστηρίζοντας ότι ένα τέτοιο έργο δεν έπρεπε να ξεκινήσει χωρίς σχέδιο αντιμετώπισης του χειρότερου σεναρίου. Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι για τις αποφάσεις που πρέπει να ληφθούν τώρα δεν διαθέτει όλα τα διεθνοπολιτικά και επιχειρησιακά δεδομένα.

Η τελική του προειδοποίηση ήταν κατηγορηματική: ενδεχόμενη υποχώρηση, ανεξάρτητα από την ονομασία που θα της δοθεί, θα μπορούσε, κατά τον ίδιο, να αποτελέσει απαρχή εθνικής καταστροφής.