Αντί να γίνεται αναφορά στα δελτία ειδήσεων στην Ελλάδα κάθε χρόνο τέτοιες ημέρες τα Σεπτεμβριανά, βλέπουμε τους Τούρκους να καταθέτουν την ιστορική αλήθεια και τι συνέβη στους Έλληνες της Κωνσταντινούπολης, στα γραπτά τους.

Επιμέλεια: Χρήστος Κωνσταντινίδης

Όπως γράφει ο Νεβζάτ Οναράν στη Duvar, ο οποίος είχε συμμετάσχει σε εκδήλωση που διοργάνωσε το Σωματείο Δράσης “Νίκος Καπετανίδης” για τη γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου, τον Μάιο του 2024, στη Θεσσαλονίκη, το πογκρόμ τις 6-7 Σεπτεμβρίου 1955 στην Κωνσταντινούπολη παραμένει μια από τις πιο σκοτεινές σελίδες της σύγχρονης τουρκικής ιστορίας, με τον Πρωθυπουργό Αντνάν Μεντερές και τον Πρόεδρο Τζελάλ Μπαγιάρ να φέρουν την κύρια ευθύνη για την οργανωμένη βία κατά των μη Τούρκων και μη Σουνιτών Μουσουλμάνων, κυρίως Ρωμιών, Αρμενίων και Εβραίων. Το σχέδιο, με πρόφαση τις διαπραγματεύσεις για το Κυπριακό, είχε ως στόχο την «τουρκοποίηση» της Κωνσταντινούπολης, ολοκληρώνοντας την εκκαθάριση των μειονοτήτων από την πόλη που αποτελούσε το τελευταίο τους καταφύγιο.

Το Ιστορικό Πλαίσιο και η Οργάνωση του Πογκρόμ

Το 1955, η Κωνσταντινούπολη ήταν το τελευταίο οχυρό των μη Τούρκων και μη Σουνιτών Μουσουλμάνων, με το ποσοστό Χριστιανών και Εβραίων να ανέρχεται στο 12% του πληθυσμού, σε αντίθεση με το 3-4‰ το 2020. Το πογκρόμ στις 6-7 Σεπτεμβρίου, όπως αποκαλύπτεται από εκθέσεις και μαρτυρίες, ήταν προσεκτικά οργανωμένο από την κυβέρνηση του Δημοκρατικού Κόμματος (ΔΚ), με τη στήριξη της Εταιρείας «Κύπρος είναι Τουρκική» (ΚΤΤ), η οποία χρηματοδοτήθηκε με 235.000 λίρες από την Πρωθυπουργία.

Η αφορμή δόθηκε στις 6 Σεπτεμβρίου, με την πυροδότηση βόμβας στο Τουρκικό Προξενείο στη Θεσσαλονίκη, που παρουσιάστηκε ως επίθεση στο «σπίτι του Ατατούρκ». Η είδηση, που διαδόθηκε μέσω της εφημερίδας Istanbul Ekspres με υπερβολική κυκλοφορία 150.000-290.000 φύλλων (αντί 20.000 καθημερινά), πυροδότησε την οργή του πλήθους. Η ΚΤΤ, με οργανωμένες υποδιαιρέσεις σε περιοχές όπως Φατίχ, Καντίκιοϊ και Μπακιρκιόϊ, είχε ήδη προετοιμάσει λίστες με σπίτια και επιχειρήσεις Ρωμιών, Αρμενίων και Εβραίων, ενώ 22.000 αφίσες «Κύπρος Τούρκικη» διανεμήθηκαν.

Η Καταστροφή και ο Απολογισμός

Η βία που ξέσπασε τις δύο ημέρες ήταν πρωτοφανής. Σύμφωνα με εκθέσεις, 11 έως 15 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, 300-600 τραυματίστηκαν, ενώ 60 γυναίκες που βιάστηκαν έλαβαν θεραπεία. Επιτέθηκαν σε 5.622 μέρη, συμπεριλαμβανομένων 4.214 μαγαζιών, 1.004 σπιτιών, 73 εκκλησιών, 26 σχολείων, 1 συναγωγής και 2 μοναστηριών. Η κατανομή των καταστραμμένων επιχειρήσεων δείχνει ότι το 59% ανήκε σε Ρωμιούς, το 17% σε Αρμένιους, το 12% σε Εβραίους και το 10% σε Μουσουλμάνους, σύμφωνα με το Αμερικανικό Υπουργείο Εξωτερικών. Η συνολική ζημιά εκτιμάται σε 1 δισεκατομμύριο λίρες, με μόλις 6,5 εκατομμύρια να αποζημιώνονται μέχρι το 1957.

Η Κυβερνητική Ευθύνη και η Απόδοση στους Κομμουνιστές

Η έκθεση του Αρχιεπιθεωρητή Αστυνομίας Τζεμάλ Σαντζάκ της 7ης Σεπτεμβρίου 1955 αποκαλύπτει ότι η κυβέρνηση ενέκρινε «μικρή διαδήλωση» στο Μπεγιογλού για να εκφοβίσει τους Ρωμιούς, αλλά το περιστατικό κλιμακώθηκε πέρα από τις προβλέψεις, οδηγώντας στην απόδοση της ευθύνης στους κομμουνιστές. Η αστυνομία ξεκίνησε κυνήγι κομμουνιστών, συλλαμβάνοντας 45 άτομα, όπως τον Αζίζ Νεσίν και τον Κεμάλ Ταχίρ, οι οποίοι αργότερα αθωώθηκαν. Οι ηγέτες της ΚΤΤ, όπως ο Χικμέτ Μπιλ, όχι μόνο αθωώθηκαν αλλά και ανταμείφθηκαν, με τον Μπιλ να διορίζεται Σύμβουλος Τύπου στη Βηρυτό.

Ο Σαντζάκ, στη μαρτυρία του στη Γιασσιαντά*, επιβεβαίωσε ότι το περιστατικό ήταν «οργάνωση», αλλά το δικαστήριο δεν έδωσε σημασία, αποδεχόμενο ότι η κυβέρνηση δεν είχε άμεση εμπλοκή. Χρόνια αργότερα, ο Ειδικός Πολεμιστής Σαμπρί Γιρμιμπέσογλου παραδέχτηκε ότι το πογκρόμ στις 6-7 Σεπτεμβρίου ήταν «δουλειά Ειδικού Πολέμου», με γνώση της κυβέρνησης, αποκαλύπτοντας τη βαθιά εμπλοκή κρατικών μηχανισμών. Σημειωτέον, ότι Γιασσιαντά (Yassıada) είναι ένα από τα ακατοίκητα βραχονήσια του συμπλέγματος των Πριγκηπονήσων της Προποντίδας. Έχει έκταση μόλις 0,05 τ.χλμ. Βρίσκεται σε απόσταση τριών περίπου ναυτικών μιλίων από την Πρώτη και την Αντιγόνη. Η τουρκική κυβέρνηση το 2013 ονόμασε επισήμως τη νησίδα σε Νησί της Δημοκρατίας και της Ελευθερίας.

Η Ιδεολογία πίσω από την Καταστροφή

Το πογκρόμ δεν ήταν μεμονωμένο γεγονός αλλά συνέχεια μιας πολιτικής τουρκοποίησης που ξεκίνησε από την Ανατολία το 1923 και έφτασε στην Κωνσταντινούπολη το 1955. Το CHP είχε ήδη θέσει την ατζέντα για την εκκαθάριση των μειονοτήτων, με προτάσεις όπως αυτή του βουλευτή Τζεβάτ Ντουρσούνογλου το 1944 για την εξαφάνιση Ρωμιών και Χριστιανών μέχρι το 1953. Το ΔΚ, που προήλθε από το CHP, υλοποίησε αυτό το σχέδιο, με τον Μπαγιάρ, πρώην πρωθυπουργό του Μουσταφά Κεμάλ κατά τη γενοκτονία του Ντερσίμ, να παίζει κεντρικό ρόλο.

Εκδίωξη των μειονοτήτων

Στις 6-7 Σεπτεμβρίου επιτάχυναν τη φυγή των μειονοτήτων από την Τουρκία, αφήνοντας ανεξίτηλο στίγμα στην κοινωνία της Κωνσταντινούπολης. Η απόδοση της ευθύνης στους κομμουνιστές και η αθώωση των πραγματικών υπευθύνων αποκάλυψαν την κρατική συγκάλυψη. Η παραδοχή του Γιρμιμπέσογλου το 2010 ότι τέτοιες ενέργειες ήταν μέρος τακτικών Ειδικού Πολέμου, όπως το κάψιμο τζαμιού στην Κύπρο, υπογραμμίζει τη συστηματική φύση της βίας.

Η ιστορία στις 6-7 Σεπτεμβρίου παραμένει μια υπενθύμιση της καταστροφικής δύναμης της εθνικιστικής πολιτικής και της κρατικής χειραγώγησης, με τον Μεντερές και τον Μπαγιάρ να φέρουν την κύρια ευθύνη για ένα έγκλημα που άλλαξε για πάντα το πρόσωπο της Κωνσταντινούπολης.

Διαβάστε αναλυτικά το δημοσίευμα:

Ο Πρωθυπουργός Μεντερές, ο υπαίτιος στις 6-7 Σεπτεμβρίου: Το έκαναν οι κομμουνιστές

Η Κωνσταντινούπολη ήταν το τελευταίο καταφύγιο όσων δεν ήταν εθνικά Τούρκοι και θρησκευτικά Σουνίτες Μουσουλμάνοι. Τώρα είχε έρθει η σειρά της Κωνσταντινούπολης. Με το πογκρόμ στις 6-7 Σεπτεμβρίου, η κυβέρνηση του Δημοκρατικού Κόμματος (ΔΚ) έκανε αυτό που είχε προτείνει το CHP, με πρόφαση τις διαπραγματεύσεις για την Κύπρο. 06 Σεπτεμβρίου Τετάρτη 2023 Ώρα: 00:02 Το 1955, ο Πρωθυπουργός Αντνάν Μεντερές φέρει πρωτοβάθμια ευθύνη για την καταστροφή, τη λεηλασία και τη σφαγή στις 6-7 Σεπτεμβρίου, όπως και ο Πρόεδρος Τζελάλ Μπαγιάρ… Οι αφηγήσεις που καταγράφηκαν στα πρακτικά των δικών της Γιασσιάδας ειπώθηκαν στην ατμόσφαιρα εκείνης της εποχής, μπορεί να πει κανείς «κατηγορήθηκαν ο Μεντερές και ο Μπαγιάρ» και να το προσπεράσει. Στην πραγματικότητα, και στη Γιασσιάδα η δίκη έγινε γνωρίζοντας τι είδους «δραστηριότητα» ήταν τα 6-7 Σεπτεμβρίου. Το να σκέφτεται κανείς το αντίθετο είναι αφέλεια.

Το 1955, όσα γράφτηκαν στις εκθέσεις έρευνας είναι πολύ σημαντικά· ο υπεύθυνος για το σχέδιο αντι-δράσης στις 6-7 Σεπτεμβρίου είναι η κυβέρνηση, δηλαδή ο Μεντερές, και από πάνω του ο Μπαγιάρ. Ο στόχος του σχεδίου αντι-δράσης ήταν η τουρκοποίηση της Κωνσταντινούπολης. Σήμερα βλέπουμε ότι αυτός ο στόχος επιτεύχθηκε και η Κωνσταντινούπολη καθαρίστηκε. Στον πληθυσμό της Κωνσταντινούπολης το 2020 (εκτιμώμενα) το ποσοστό των Χριστιανών και Εβραίων είναι 3-4 ανά χίλια, ενώ το 1955(1) ήταν 12%.

Χωρίς να αγνοούμε τη συζήτηση για το απόρρητο και το δημόσιο του κράτους, μερικές φορές οι αντιφάσεις μπορεί να βγουν προς τα έξω. Αυτό είναι που γράφτηκε και στις εκθέσεις.

Πιασμένοι επ’ αυτοφώρω ο Μεντερές και ο Μπαγιάρ, από το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου και μετά κατηγόρησαν τους κομμουνιστές. Η αστυνομία, σύμφωνα με τα αρχεία της, ξεκίνησε κυνήγι κομμουνιστών. Το αποτέλεσμα; Οι συλληφθέντες κομμουνιστές αθωώθηκαν. Επιπλέον, οι ηγέτες της Εταιρείας “Κύπρος είναι Τουρκική” (ΚΤΤ) και άλλοι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν επίσης.

Σε αυτή την κατάσταση, ποιος και ποιοι οργάνωσαν την επίθεση και τη λεηλασία στις 6-7 Σεπτεμβρίου;

Η ανάλυση της προσωπικότητας του Μεντερές και του Μπαγιάρ ή της εποχής τους που παραλείπει τα 6-7 Σεπτεμβρίου, στην πραγματικότητα είναι εξωραϊσμός της καταπίεσης και της καταστροφής· δυστυχώς, αυτό που γίνεται δεν διαφέρει.

Το ζήτημα της ευθύνης του Μεντερές έχει εντοπιστεί και γραφτεί ρητά. Παρά την αδιαφάνεια του κράτους, από τα έγγραφα των οποίων άρθηκε η απόρρητη σφραγίδα, η τετρασέλιδη έκθεση του Αρχιεπιθεωρητή Τζεμάλ Σαντζάκ με ημερομηνία 7 Σεπτεμβρίου 1955,(2) θυμίζει την εντολή του Υπουργού Εσωτερικών Ταλάτ της 24ης Απριλίου 1915. Η λειτουργία και των δύο ήταν η ίδια. Με την εντολή του Ταλάτ ξεκίνησε ο καθαρισμός της Ανατολίας από Χριστιανούς και με το σχέδιο του Μεντερές ο καθαρισμός της Κωνσταντινούπολης από Χριστιανούς. Οι Εβραίοι ήταν επίσης στόχος στην Κωνσταντινούπολη.

Η Κωνσταντινούπολη ήταν το τελευταίο καταφύγιο όσων δεν ήταν εθνικά Τούρκοι και θρησκευτικά Σουνίτες Μουσουλμάνοι. Από το 1923 και μετά, μετά την ισλαμοποίηση/τουρκοποίηση της Ανατολίας, κατά καιρούς συζητούνταν η θέση της Κωνσταντινούπολης. Σε έκθεση του CHP που φαίνεται να γράφτηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1930, αναφερόταν ότι «στην Κωνσταντινούπολη υπάρχει πρόβλημα μειονότητας σχετικά με τους Ρωμιούς που εξαιρέθηκαν από την ανταλλαγή και άλλα στοιχεία».(3) Το 1944, ο βουλευτής Καρς του CHP και μέλος της Γενικής Διοικητικής Επιτροπής Τζεβάτ Ντουρσούνογλου πρότεινε να γίνει το απαραίτητο ώστε στην 500ή επέτειο της άλωσης της Κωνσταντινούπολης, δηλαδή το 1953, να μην μείνουν Ρωμιοί και Χριστιανοί.(4)

Δεν ξεχάστηκε ούτε η Θράκη. Στη Θράκη, που καθαρίστηκε από Ρωμιούς και Αρμένιους, ο στόχος το 1934 ήταν οι Εβραίοι. Τώρα είχε έρθει η σειρά της Κωνσταντινούπολης. Με το πογκρόμ στις 6-7 Σεπτεμβρίου, η κυβέρνηση του Δημοκρατικού Κόμματος (ΔΚ) έκανε αυτό που είχε προτείνει το CHP, με πρόφαση τις διαπραγματεύσεις για την Κύπρο.

Παρόλο που λέγονται λόγια για τη διαφορά ΔΚ και CHP, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ τους. Μην εκπλαγείτε· γιατί το ΔΚ γεννήθηκε από το CHP. Ο ηγέτης του ΔΚ Τζελάλ Μπαγιάρ ήταν “Πρωθυπουργός του Προέδρου Ατατούρκ που εκτέλεσε τη γενοκτονία του Ντερσίμ το ’38”. Για και τα δύο κόμματα, ό,τι δεν είναι Τούρκος και Σουνίτης Μουσουλμάνος είναι ο άλλος. Τα 6-7 Σεπτεμβρίου είναι η πρακτική μιας τέτοιας νοοτροπίας. Το CHP έθεσε στην ατζέντα τον φυλετικό καθαρισμό της Κωνσταντινούπολης και το ΔΚ άρχισε την εκτέλεσή του με το πογκρόμ στις 6-7 Σεπτεμβρίου.

Ο Πρωθυπουργός Μεντερές, ο υπαίτιος στις 6-7 Σεπτεμβρίου: Το έκαναν οι κομμουνιστές – Εικόνα: 1 Η κρυπτογραφημένη επιστολή και το άλλο γράμμα του Αρχιεπιθεωρητή Αστυνομίας Κωνσταντινούπολης Τζεμάλ Σαντζάκ (από τα έγγραφα φαίνεται ότι CS είναι ο Τζεμάλ Σαντζάκ, NO) (BCA-F: 10.9/K: 108, D: 337, S: 1, σ. 34-35). ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΡΩΘΥΠΟΥΡΓΙΑ, 235 ΧΙΛΙΑΔΕΣ ΛΙΡΕΣ Πριν από τις 6 Σεπτεμβρίου, στο πλαίσιο του σχεδίου αντι-δράσης, τι έγινε; Οι “προετοιμασμένες ψυχές” που περιέβαλλαν την Κωνσταντινούπολη, όπως είπε ο Μεντερές,(5) δεν εμφανίστηκαν ξαφνικά όπως λέγεται.

Από τον βουλευτή Μαλάτια του CHP Νουβίτ Γιετκίν, που μίλησε εκ μέρους της ομάδας του κόμματος στη συζήτηση της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης της Τουρκίας στις 13 Ιανουαρίου 1956, μαθαίνουμε ότι πριν, “τα σπίτια και τα καταστήματα των πολιτών-στόχων” είχαν εντοπιστεί,据基 이에 따라 임무 분배와 Κωνσταντινούπολης의 τέσσερις γωνιές για κάψιμο, καταστροφή της ομάδας προετοιμασία έγινε. Μάλιστα, στις 6 Σεπτεμβρίου, ο διευθυντής ενός ξενοδοχείου στη Μεγάλη Νήσο κάλεσε τον νομάρχη και ζήτησε βοήθεια, και η απάντηση που πήρε ήταν “Πώς γίνεται, το ξενοδοχείο σου δεν ήταν στη λίστα, τώρα θα το εμποδίσω”.

Στην απάντηση, στην μακρά ομιλία του Πρωθυπουργού Μεντερές, αυτό που είπε σύντομα ήταν: “Μεταξύ αυτών, δεν υπάρχει καμία πλευρά που να αποδεικνύει ότι είμαστε σχετικοί με το περιστατικό, που να μας κατηγορεί μακριά ή κοντά.”(6) Ο Μεντερές αγνόησε τις κατηγορίες για τα σπίτια και τα καταστήματα-στόχους και δεν είπε “Δεν διορίστηκαν μουχτάρηδες, φύλακες και άλλοι”.

Από τις 16 Αυγούστου έως τις 6 Σεπτεμβρίου, τι συνέβη;

Στις 16 Αυγούστου, ο Πρόεδρος της ΚΤΤ Χικμέτ Μπιλ, σε ‘απόρρητο’ γράμμα που έστειλε σε όλους τους οργανισμούς, κάλεσε σε δράση και μοιράστηκε το απόσπασμα από την επιστολή της 13ης Αυγούστου που έλαβε από τον Πρόεδρο του Κόμματος “Κύπρος είναι Τουρκική” Δρ. Φαζίλ Κιουτσούκ:

“Η παράκλησή μου από εσάς είναι να ενημερώσετε όλες τις υποδιαιρέσεις για την κατάσταση το συντομότερο δυνατό και να εξασφαλίσετε ότι θα κινηθούν. Μου φαίνεται ότι οι συγκεντρώσεις στην πατρίδα θα έχουν μεγάλο όφελος. Γιατί, οι Ρωμιοί θα κάνουν μια γενική συνάντηση στις 28 Αυγούστου, είτε εκείνη την ημέρα είτε μετά το τέλος της τριμερούς συνάντησης [στο Λονδίνο] θα θέλουν να μας επιτεθούν. Όπως ξέρετε, αυτοί είναι οπλισμένοι, ενώ εμείς δεν έχουμε τίποτα.”

Η ΚΤΤ, που κάλεσε τον οργανισμό της σε “ετοιμότητα”, είναι οργανωμένη στην Κωνσταντινούπολη· οι υποδιαιρέσεις Φατίχ, Ραμί, Τοπκαπί, Φενέρ, Καντίκιοϊ, Πασαμπάχτσε, Μπεϊκόζ, Σαριγιέρ, Καραγκιουμρούκ, Μπακιρκιόϊ, Κιουτσούκτσεκμετζέ, Μπουγιούκτσεκμετζέ και Μετζιντιγεκιοϊ λειτουργούν.(7)

Στην αξιολόγηση που έγινε στην αστυνομική έκθεση σχετικά με το γράμμα της ΚΤΤ: “Με αυτό το εγκύκλιο, δόθηκε οδηγία για συγκεντρώσεις στις υποδιαιρέσεις και τα μέλη της Εταιρείας “Κύπρος είναι Τουρκική”. Αυτή η οδηγία άναψε εσωτερικά τα μέλη της εταιρείας και την κοινή γνώμη και προκάλεσε την έκρηξη στις 6 Σεπτεμβρίου.”(8)

Στις 23 Αυγούστου, στάλθηκαν 5000 λίρες από την Πρωθυπουργία στον λογαριασμό της ΚΤΤ.(9) Τόσο μόνο; Αυτό είναι με απόδειξη. Ωστόσο, τα 230 χιλιάδες λίρες που είχαν μεταφερθεί προηγουμένως στην ΚΤΤ που ιδρύθηκε πριν από ένα χρόνο.(10) Με 235 χιλιάδες λίρες, ο χρηματοδότης της ΚΤΤ είναι η Πρωθυπουργία.

Στις 24 Αυγούστου, μίλησε στο Εστιατόριο Λιμανιού ο Πρωθυπουργός Μεντερές: “Η Τουρκία δεν έχει καμία ανοχή σε αλλαγή του status quo της Κύπρου εις βάρος της χώρας, η Κύπρος είναι συνέχεια της Ανατολίας. Περιμένουμε να επικρατήσει η λογική και η σύνεση στην Ελλάδα σύντομα. Οι ομοεθνείς μας δεν θα μείνουν αβοήθητοι ούτε για μια στιγμή.”(11)

Στις 26 Αυγούστου, ο Βαλής Κωνσταντινούπολης Φ. Κερίμ Γκιοκάϊ προειδοποίησε τις πολιτικές και στρατιωτικές αρχές από τις 27 Αυγούστου για μεγάλη κινητοποίηση μαζών, ενημέρωσε ότι ακυρώθηκαν οι άδειες και ζήτησε να διατηρηθούν δυνάμεις ετοιμότητας.(12)

Στις 28 Αυγούστου, η τελευταία πρόταση του κρυπτογραφημένου τηλεγραφήματος που έστειλε ο Υπουργός Εξωτερικών Φατίν Ρουστού Ζορλού από το Λονδίνο στον πρωθυπουργό ήταν: “Θα ήταν πολύ ωφέλιμο να δοθούν εντολές από τις κυβερνήσεις σας στους ενδιαφερομένους σε αυτό το ζήτημα, με σεβασμό.”(13) Αυτή η πρόταση αξιολογήθηκε ως κωδικός για την κινητοποίηση των μαζών.

Στις 28 Αυγούστου, η πληροφορία του Προέδρου του Κόμματος “Κύπρος είναι Τουρκική” Δρ. Φαζίλ Κιουτσούκ ότι “στις 28 Αυγούστου οι Ρωμιοί θα επιτεθούν στην Κύπρο” αποδείχτηκε ψευδής, αλλά έγινε η αφορμή για την κινητοποίηση.

Στις 29 Αυγούστου ξεκίνησε η Συνδιάσκεψη του Λονδίνου μεταξύ Αγγλίας, Ελλάδας και Τουρκίας για την Κύπρο.

Στις 4 Σεπτεμβρίου, οι Τούρκοι έκαναν συγκέντρωση στο Λονδίνο.

• Στην Κωνσταντινούπολη-Ταξίμ, σχεδιάστηκε το κάψιμο εφημερίδων που εκδίδονταν στην Ελλάδα και είχαν φωτογραφίες του Μακαρίου, αλλά δεν κάηκαν λόγω παρέμβασης της αστυνομίας.(14)

Στις 4-5 Σεπτεμβρίου, παραλήφθηκαν 22 χιλιάδες πανό που τύπωσε η ΚΤΤ για διαδήλωση. 1500 από αυτά διανεμήθηκαν στο Σισλί. Παρόλο που λέγεται πανό, από την έκθεση (σ. 13) φαίνεται ότι είναι αφίσες.(15)

Στις 5 Σεπτεμβρίου, η συγκέντρωση [της 4ης Σεπτεμβρίου] στο Λονδίνο με συμμετοχή 3-5 χιλιάδων Τούρκων είναι πρωτοσέλιδο στις εφημερίδες. Στο spot της Hürriyet: “Οι διαδηλωτές ορκίστηκαν να χύσουν το αίμα τους για την Κύπρο.”(16)

• Στο Σουλταναχμέτ, ο Πρωθυπουργός Μεντερές που εγκαινίασε το Δικαστικό Μέγαρο Κωνσταντινούπολης κάλεσε κοντά του τον Πρόεδρο της ΚΤΤ Χικμέτ Μπιλ και πήγαν μαζί στη Φλόρυα. Ο Χικμέτ Μπιλ έγραψε λεπτομερώς τη συνάντησή του με τον πρωθυπουργό στο βιβλίο του Kıbrıs Olayı ve İçyüzü που εκδόθηκε το 1976. Ο Χικμέτ Μπιλ, που έγραψε ότι “η βόμβα στη Θεσσαλονίκη πυροδοτήθηκε για να φέρει την Αθήνα σε δύσκολη θέση”, ακούστηκε ως μάρτυρας στη Γιασσιάδα και είπε “Δεν μπόρεσαν να ελέγξουν τα σχέδιά τους”.(17)

Στις 6 Σεπτεμβρίου στις 00.07 πυροδοτήθηκε βόμβα στο Προξενείο Θεσσαλονίκης.(18) Η οθωμανική σημείωση “Δεν θα δοθεί απάντηση” που προστέθηκε στη δεύτερη σελίδα του κρυπτογραφήματος του προξένου ρωτήθηκε στη Γιασσιάδα. Ο Μεντερές είπε “Δεν είναι γνωστό ποιος το έγραψε”.(19)

• Στις 06.00 οι ραδιοφωνικοί σταθμοί της Ελλάδας μετέδωσαν την είδηση της βόμβας.(20)
• Στις 13.00 η βόμβα ήταν είδηση στα ραδιόφωνα της Τουρκίας.(21)
• Η πρόταση της Αγγλίας για αυτοδιοίκηση της Κύπρου απορρίφθηκε από την Τουρκία και θεωρήθηκε ανεπαρκής από την Ελλάδα. Η συνδιάσκεψη που ξεκίνησε στις 29 Αυγούστου μπήκε σε αδιέξοδο.(22)
• Περίπου στις 16.30, ο τίτλος της δεύτερης έκδοσης της Istanbul Ekspres: “Το Σπίτι του Πατέρα μας Υπέστη Ζημιές από Βόμβα.” Τυπώθηκαν και διανεμήθηκαν 150 χιλιάδες ή 290 χιλιάδες, ενώ οι άλλες μέρες ο κυκλοφορία ήταν 20 χιλιάδες. Περίπου στις 17.30 ξεκίνησε η πορεία και τρεις, τέσσερις ώρες αργότερα το κάψιμο και η καταστροφή.(23)

Ο Διευθυντής Σύνταξης της Istanbul Ekspres Γκιοκσίν Σιπαχιογλού είπε ότι συνάντησε χρόνια αργότερα τον Βαλί Κωνσταντινούπολης Φ. Κερίμ Γκιοκάϊ στις 6-7 Σεπτεμβρίου 1955 και του εξήγησε πώς τα 6-7 Σεπτεμβρίου οργανώθηκαν από το κράτος μέσω ορισμένων εστιών. Η ταυτότητα του ιδιοκτήτη της εφημερίδας Μιθάτ Περί ως πράκτορα πληροφοριών(24) είναι επίσης ενημερωτικό στοιχείο για τη βόμβα.

Η Istanbul Ekspres έκανε τρεις εκδόσεις στις 6 Σεπτεμβρίου. Στη δεύτερη έκδοση μόνο ο τίτλος της 1ης σελίδας και στην τρίτη έκδοση(25) (στην εφημερίδα γράφει Δεύτερη Έκδοση) άλλαξε ολόκληρη. Στη Βιβλιοθήκη Μπεγιαζίτ Κωνσταντινούπολης υπήρχαν η πρώτη και η δεύτερη έκδοση, η τρίτη δεν υπήρχε. Στη Βιβλιοθήκη Ατατούρκ Ταξίμ υπήρχε μόνο η πρώτη έκδοση.

• Στην ανακοίνωση που εξέδωσε η Γενική Διεύθυνση της ΚΤΤ, αναφέρεται ότι η βόμβα πυροδοτήθηκε πριν από τη συγκέντρωση “Εθνική Προειδοποίηση στους Έλληνες” που θα γινόταν στις 9 Σεπτεμβρίου και ειπώθηκε “το περιστατικό της βόμβας είναι η τελευταία σταγόνα που ξεχείλισε το ποτήρι, δεν έχουμε πια υπομονή”.(26)
• Περίπου στις 16.00, καλέστηκε από την επαρχία ο Μεντερές και ενημερώθηκε για την πυροδοτημένη βόμβα.(27)
• Η ΚΤΤ έκανε τη συγκέντρωση και ακολούθησε η συνέχεια. Με τη συγκέντρωση, για τέσσερις ώρες στην Κωνσταντινούπολη “όλη η διοίκηση και η εξουσία έμεινε ανενεργή”.(28) Στα χέρια των διαδηλωτών υπήρχαν πανό [αφίσες] “Κύπρος Τούρκικη” και η εφημερίδα Istanbul Ekspres.(29)

Στις 7-8 Σεπτεμβρίου, η λεηλασία και η αρπαγή στην Κωνσταντινούπολη είναι πρωτοσέλιδα στις εφημερίδες.

Ο Πρωθυπουργός Μεντερές, ο υπαίτιος στις 6-7 Σεπτεμβρίου: Το έκαναν οι κομμουνιστές – Εικόνα: 2 Ο Πρωθυπουργός Μεντερές, στις 7 Σεπτεμβρίου με τον Βαλί στην Οδό Ιστικλάλ (Istanbul Ekspres, 8.9.1955) και οι διαδηλωτές στο μνημείο Ταξίμ (BCA-F: 10.9/K: 112, D: 352, S: 1, σ. 5). Ο ΑΠΟΛΟΓΙΣΜΟΣ ΤΗΣ ΕΠΙΘΕΣΗΣ ΣΕ ΖΩΕΣ ΚΑΙ ΠΕΡΙΟΥΣΙΕΣ Στα 6-7 Σεπτεμβρίου δεν επιτέθηκαν μόνο στους Ρωμιούς, Αρμένιους και Εβραίους στην Κωνσταντινούπολη. Στη Σμύρνη και την Άγκυρα επίσης οργανώθηκαν επιθέσεις, όχι τόσο όσο στην Κωνσταντινούπολη. Στην Κωνσταντινούπολη, ο απολογισμός της επίθεσης και λεηλασίας ειδικά σε περιουσίες και ζωές:

1- Σύμφωνα με τον τουρκικό τύπο 11 άτομα και σύμφωνα με το Helsinki Watch 15 άτομα σκοτώθηκαν.

2- Εκτιμάται ότι 300-600 άτομα τραυματίστηκαν.

3- Από τις γυναίκες που βιάστηκαν, 60 θεραπεύτηκαν.

4- Στην Κωνσταντινούπολη υπέστησαν επίθεση 4214 μαγαζιά-καταστήματα, 1004 σπίτια, 73 εκκλησίες, 26 σχολεία, 1 συναγωγή, 8 αγιάσματα, 2 μοναστήρια, 1 νεκροταφείο, 21 εργοστάσια, 2 κινηματογράφοι, 10 χρυσοχοεία και άλλα συνολικά 5622 μέρη.

5- Σύμφωνα με το Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών της Γερμανίας, η κατανομή των καταστραμμένων επιχειρήσεων: 2200 Ρωμιών, 900 Αρμενίων, 400 Εβραίων και 400 Μουσουλμάνων.

6- Σύμφωνα με το Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών των ΗΠΑ, από τις 4400 καταστραμμένες επιχειρήσεις το 59% (2500) Ρωμιών, το 17% Αρμενίων, το 12% Εβραίων και το 10% Μουσουλμάνων.

Από τα 885 σπίτια που δέχτηκαν επίθεση, το 80% ανήκε σε Ρωμιούς, το 9% σε Αρμένιους, το 3% σε Εβραίους και το 5% σε Μουσουλμάνους.

7- Στην Κωνσταντινούπολη συνελήφθησαν 5104 άτομα· σημαντικό μέρος είναι συνδικαλισμένοι εργάτες.

8- Σύμφωνα με το Γενικό Προξενείο Γερμανίας, η αναφερόμενη ζημιά είναι 150 εκατομμύρια λίρες, από αυτές 28 εκατομμύρια σε Ρωμιούς πολίτες Ελλάδας, 68 εκατομμύρια σε Ρωμιούς πολίτες Τουρκίας. Συμπεριλαμβανομένων των μη αναφερομένων, το σύνολο της ζημιάς είναι 1 δισεκατομμύριο λίρες.

9- Στην επιτροπή, η ζημιά που δήλωσαν 4433 άτομα είναι συνολικά 79,5 εκατομμύρια λίρες. Μέχρι το τέλος του 1957, οι πληρωμές που έγιναν σε 3247 φυσικά και νομικά πρόσωπα είναι συνολικά 6,5 εκατομμύρια λίρες. Η ζημιά που αναφέρεται στην απόφαση της Γιασσιάδας είναι συνολικά 35 εκατομμύρια λίρες.

10- Με την καταστροφή της ασφάλειας ζωής και περιουσίας στα 6-7 Σεπτεμβρίου, επιταχύνθηκε η φυγή των Ρωμιών, Αρμενίων, Εβραίων και άλλων μη Τούρκων-Σουνιτών Μουσουλμάνων από την Τουρκία.(30)

ΦΑΧΡΙ ΤΣΟΚΕΡ: Η ΕΚΘΕΣΗ ΛΗΦΘΗΚΕ ΑΠΟ ΤΟ ΦΑΚΕΛΟ Από το αρχείο του Συμβούλου Δικαιοσύνης της Περιφέρειας Στρατιωτικού Νόμου Μπεγιογλού Φαχρί Τσόκερ μαθαίνουμε ότι το 1955 υπάρχει έκθεση που δεν μπήκε στο φάκελο της δίκης. Αυτό είναι η ευγενική καταγραφή ότι δεν έγινε δικαστική διαδικασία. Ο Φαχρί Τσόκερ έγραψε την εξής σημείωση για την ‘Έκθεση που Ετοίμασε η 1η Διεύθυνση Ασφαλείας’ με ημερομηνία Ιανουάριος 1956 και 41 σελίδες: “[…] αυτή η έκθεση δεν μεταφέρθηκε επίσημα στο δικαστήριο. Μετά, ο Διευθυντής Ασφαλείας Χ. Νακίπογλου μαζί με τον Βοηθό Επιθεωρητή Μουζαφέρ Ους ετοίμασαν προσωπικά την έκθεση που μπήκε στο φάκελο.”(31)

Στην εισαγωγή της έκθεσης που δεν μπήκε στο φάκελο έγινε η διαπίστωση ‘οργάνωση’ (ακριβώς): “Μετά την εμφάνιση του περιστατικού της 6ης Σεπτεμβρίου, λαμβάνοντας υπόψη τον τρόπο που εξελίχθηκε, από τις ληφθείσες πληροφορίες και τα αποτελέσματα του περιστατικού, η ιδέα ότι αυτό [το συμπέρασμα] δεν είναι εκδήλωση μιας απλής διαδήλωσης αλλά ήρθε ως αποτέλεσμα οργανωμένης συμμετοχής ενός ή περισσότερων σχηματισμών ενισχύθηκε […]”

Η έκθεση δεν διαβάζεται, αλλά η πρόταση που μετέφερε η Ντιλέκ Γκιουβέν είναι η σαφής επανάληψη της απόφασης στην εισαγωγή: “Έχει μαθευτεί πολύ απόρρητα ότι η κυβέρνηση σχεδίαζε χθες [6 Σεπτεμβρίου] μικρές επιθέσεις στο Μπεγιογλού για να ασκήσει πίεση στην Ελλάδα· όταν το περιστατικό πήρε διαστάσεις πέρα από τις προβλεπόμενες, αποφασίστηκε να παρουσιαστούν οι βίαιες ενέργειες ως έργο κομμουνιστών.”(32)

Το αστυνομικό τμήμα της ένοπλης γραφειοκρατίας όχι μόνο έγραψε το αποτύπωμα της κυβέρνησης στα 6-7 Σεπτεμβρίου, αλλά δεν μπόρεσε να υπερασπιστεί ούτε το φάκελό του, η έκθεση ξαναγράφτηκε. Η στρατιωτική εισαγγελία δέχτηκε επίσης να γίνει κατάλληλος ο φάκελος. Υπάρχει προετοιμασία εγγράφων σύμφωνα με εντολή. Με τέτοιο φάκελο θα αποδοθεί δικαιοσύνη;

Σύμφωνα με όσα μεταφέρονται στην έκθεση, στο κυβερνητικό σχέδιο υπάρχουν δύο σημεία: 1- Η επίθεση θα γίνει σχεδιασμένα (και έγινε). 2- Οι υπεύθυνοι θα παρουσιαστούν ως κομμουνιστές (και παρουσιάστηκαν). Από το βράδυ της 6ης Σεπτεμβρίου, οι κομμουνιστές είναι στόχος.

Ο Πρωθυπουργός Μεντερές, ο υπαίτιος στις 6-7 Σεπτεμβρίου: Το έκαναν οι κομμουνιστές – Εικόνα: 3 Istanbul Ekspres, 6 Σεπτεμβρίου 1955. Η 1η και η 2η (Βιβλιοθήκη Μπεγιαζίτ Κωνσταντινούπολης) και η 3η έκδοση της εφημερίδας δίπλα δίπλα. Στην εφημερίδα δεν γράφει 3η έκδοση, αλλά και το κάτω μέρος της σελίδας άλλαξε (Mehmet Arif Demirer, Yassıada 6/7 Eylül Davası, Bağlam Yayınları, Κωνσταντινούπολη-1995, σ. 75). Ο ΑΡΧΙΕΠΙΘΕΩΡΗΤΗΣ ΑΣΤΥΝΟΜΙΑΣ: ΣΧΕΔΙΟ ΤΗΣ ΚΥΒΕΡΝΗΣΗΣ Στο BCA υπάρχουν τρία έγγραφα που ανήκουν στον Αρχιεπιθεωρητή Αστυνομίας Κωνσταντινούπολης Τζεμάλ Σαντζάκ. Το περιεχόμενο και των τριών είναι σύμφωνα μεταξύ τους.

Το πρώτο έγγραφο είναι τετρασέλιδο κρυπτογραφημένο με ημερομηνία 7 Σεπτεμβρίου 1955, απευθυνόμενο στην ‘Αρχιεπιθεώρηση Αστυνομίας Άγκυρας’.

Η απόφαση στην Έκθεση Αστυνομίας που τράβηξε την προσοχή ο Φαχρί Τσόκερ είναι η 3η παράγραφος του κρυπτογραφήματος: “Σύμφωνα με όσα έμαθα πολύ απόρρητα, χθες το βράδυ [6 Σεπτεμβρίου] εγκρίθηκε από την κυβέρνηση η πραγματοποίηση μιας μικρής διαδήλωσης στο Μπεγιογλού για να δοθεί μάτι στους Έλληνες [Ρωμιούς]. Αλλά όταν το περιστατικό επεκτάθηκε, θεωρήθηκε κατάλληλο να το αποδώσουν σε κομμουνιστική πρόκληση.” Δεν υπάρχει κάτι ακατανόητο στην παράγραφο.

Η 1η παράγραφος αφορά τη συνάντηση στην επαρχία όπου καλέστηκε [6 Σεπτεμβρίου]: Ο Πρόεδρος, ο πρωθυπουργός και [Υπουργός Κράτους και Αναπληρωτής Πρωθυπουργός] Φουάτ Κιοπρουλού ρώτησαν “υπάρχει κομμουνιστική πρόκληση;”. Παρόλο που είπε “ότι δεν υπάρχει”, η εντολή που δόθηκε είναι η σύλληψη των “κομμουνιστών ηγετών”.

Στη 2η παράγραφο, αναφέρεται ότι προετοιμάζεται προσθήκη στη λίστα των 400 [στις 8 Σεπτεμβρίου 40] ατόμων [κομμουνιστών] της Διεύθυνσης Ασφαλείας και ότι θα συλληφθούν σύμφωνα με την εντολή.

Οι εκθέσεις της 8ης Σεπτεμβρίου επιβεβαιώνουν την έκθεση της προηγούμενης ημέρας.

Η ‘άρση απορρήτου’ έκθεση είναι γραμμένη με διεύθυνση “M. Em. Hz. Rs.”, με ημερομηνία 8 Σεπτεμβρίου και υπογραφή “İ. M. Şf. CS”. Το CS πρέπει να είναι συντομογραφία του Τζεμάλ Σαντζάκ. Η έκθεση είναι σύμφωνα με το κρυπτογράφημα της 7ης Σεπτεμβρίου. Συνολικά 6 παράγραφοι. Η 2η παράγραφος αφορά τις εργασίες που έγιναν στις 8 Σεπτεμβρίου. Συντομεύω:

Η ΚΤΤ εντόπισε τα σπίτια και τα καταστήματα των Ρωμιών. Στις 29 [28] Αυγούστου [όταν δεν έγινε η υποτιθέμενη επίθεση στους Τούρκους] όταν η Κύπρος πέρασε ήσυχα, αποφασίστηκε η συγκέντρωση “Προειδοποίηση στους Έλληνες” στις 9 Σεπτεμβρίου. Στις 6 Σεπτεμβρίου πυροδοτήθηκε βόμβα στη Θεσσαλονίκη και η συγκέντρωση έγινε εκείνη την ημέρα. Το ότι οι επιθέσεις σε διάφορα μέρη καθοδηγήθηκαν από αυτούς που έδειχναν τα σπίτια και τα καταστήματα των Ρωμιών είναι απόδειξη ότι ήταν οργανωμένο. (Παράγραφος 2/a).

Δύο εκθέσεις στη 1η Διεύθυνση Ασφαλείας σχετικά με “πιθανότητα σοβαρών περιστατικών σύντομα” δεν λήφθηκαν υπόψη (παράγραφος 2/b).

Στις 6 Σεπτεμβρίου έγινε συνάντηση στην ΚΤΤ και αποφασίστηκε η διαδήλωση (παράγραφος 2/c).

Δεν μαθεύτηκε εκ των προτέρων η είδηση για τέτοιο περιστατικό (παράγραφος 3).

Ξεκίνησαν συλλήψεις σύμφωνα με τη λίστα των 40 κομμουνιστών και η διαδήλωση δεν έγινε με κομμουνιστική πρόκληση (παράγραφος 4).

Ο Κεμάλ Ταχίρ είναι επίσης στη λίστα των 40, συνελήφθη χθες (παράγραφος 5).

Η 6η παράγραφος είναι σαφής: “Μεταξύ του λαού κυκλοφορούν φήμες ότι θα αλλάξουν ο βαλίς και ο διευθυντής ασφαλείας, λέγεται ότι έγιναν αντικείμενο σκληρής επίπληξης επειδή δεν μπόρεσαν να διαχειριστούν τη μικρή διαδήλωση με χαρακτήρα προειδοποίησης που επέτρεψε ο πρωθυπουργός.”(33)

Γραμμένη για δεύτερη φορά με διεύθυνση “M. Em. Hz. Rs.”, η ‘άρση απορρήτου’ με ημερομηνία 8 Σεπτεμβρίου και υπογραφή “İ. M. Şf. CS”(34) αφορά επίσης την εντολή του υπουργού Φουάτ Κιοπρουλού και τις εργασίες σχετικά με τους κομμουνιστές στην Κωνσταντινούπολη. Δεδομένου ότι στο πλάι του μονοσέλιδου εγγράφου γράφει “Παράρτημα: 6”, μπορούμε να σκεφτούμε ότι υπάρχουν άλλα πέντε απόρρητα έγγραφα.

Από τα τρία έγγραφα του Αρχιεπιθεωρητή Αστυνομίας Κωνσταντινούπολης Τζεμάλ Σαντζάκ, αυτά με ημερομηνία 8 Σεπτεμβρίου είναι απόρρητα· μπορεί να μην μπήκαν στο φάκελο. Επειδή δεν υπάρχει απόφαση ‘απόρρητο’ στο έγγραφο της 7ης Σεπτεμβρίου, πρέπει να μπήκε στο φάκελο. Το έγγραφο του Τζεμάλ Σαντζάκ στο φάκελο, η διαπίστωση “η κυβέρνηση σχεδίαζε επιθέσεις στο Μπεγιογλού” στην έκθεση που δεν μπήκε στο φάκελο και που βρίσκεται στο αρχείο του Φαχρί Τσόκερ, εμφανίζεται ως “η κυβέρνηση ενέκρινε διαδήλωση για να δοθεί μάτι στους Ρωμιούς στο Μπεγιογλού”. Δηλαδή, το έγγραφο φακέλου Τζεμάλ Σαντζάκ δεν λήφθηκε υπόψη στις δίκες του 1955.

Ο Τζεμάλ Σαντζάκ έδωσε μαρτυρία και στη Γιασσιάδα και είπε όσα έγραψε στην έκθεσή του: “Μετά το περιστατικό κάναμε μια συνάντηση με τους διευθυντές τμημάτων. Λάβαμε αυτό το συμπέρασμα: ‘Το περιστατικό είναι οργάνωση.’ […]” Ο Τζεμάλ Σαντζάκ, που δήλωσε ότι γνώριζαν ότι δεν υπήρχε ρόλος κομμουνιστών, μετέφερε επίσης ότι ο Κιοπρουλού, ο Μπαγιάρ και ο Μεντερές είπαν ότι το περιστατικό είναι οργάνωση κομμουνιστών.(35)

Όσα γράφτηκαν το 1955 επαναλήφθηκαν στη Γιασσιάδα, αλλά η επιτροπή του δικαστηρίου δεν τα έλαβε υπόψη.

Η ΑΣΤΥΝΟΜΙΑ ΞΕΚΙΝΗΣΕ ΚΥΝΗΓΙ ΚΟΜΜΟΥΝΙΣΤΩΝ 1- Με πολλές αφηγήσεις και επαφές μαζί, η καταστροφή, λεηλασία και σφαγή στις 6-7 Σεπτεμβρίου είναι αποδεδειγμένη και από τις εκθέσεις και αναφορές της Αστυνομίας, ότι είναι κυβερνητική οργάνωση. Ο Μεντερές και ο Μπαγιάρ είναι αυτοί που ενέκριναν την οργάνωση, είναι οι υπαίτιοι.

2- Συνοψίζω τις καθημερινές εξελίξεις από τις 16 Αυγούστου έως τις 6 Σεπτεμβρίου. Για την ΚΤΤ στην έκθεση γράφεται: “Όπως θα φανεί από την έρευνα, η Εταιρεία “Κύπρος είναι Τουρκική” συμμετείχε βήμα βήμα στην εμφάνιση των περιστατικών της 6ης Σεπτεμβρίου.”(36) Ο Γενικός Γραμματέας της ΚΤΤ Κάμιλ Ονάλ είναι στέλεχος της Υπηρεσίας Εθνικής Ασφαλείας [MAH]· εργάστηκε χωρίς να πάρει δεκάρα από την ΚΤΤ.(37)

3- Ο χρηματοδότης είναι η Πρωθυπουργία· μεταφέρθηκαν 235 χιλιάδες λίρες στην ΚΤΤ, οι τελευταίες 5 χιλιάδες. Τυπώθηκαν 22 χιλιάδες αφίσες και ξεκίνησαν εργασίες για τη συγκέντρωση της 9ης Σεπτεμβρίου. Όταν φάνηκε ότι η διαπραγμάτευση στο Λονδίνο θα τελείωνε χωρίς αποτέλεσμα στις 6 Σεπτεμβρίου, μπήκε σε εφαρμογή το προκαθορισμένο σχέδιο πυροδότησης βόμβας στη Θεσσαλονίκη. Ακολούθησε η συνέχεια. Είναι δυνατόν να μην ήταν σχεδιασμένο το ότι ο Πρωθυπουργός Μεντερές έμαθε τη βόμβα που πυροδοτήθηκε στις 00.07 μετά από 16 ώρες;

4- Μετά τις 6 Σεπτεμβρίου, οι ηγέτες της ΚΤΤ που έκλεισε και πολλοί άνθρωποι συνελήφθησαν (έμειναν πέντε μήνες), δικάστηκαν και αθωώθηκαν. Ο Πρόεδρος της ΚΤΤ Χικμέτ Μπιλ διορίστηκε ως Σύμβουλος Τύπου στη Βηρυτό με υπογραφή του Πρωθυπουργού Μεντερές.(38) Δεν ξεχάστηκε, ανταμείφθηκε.

Ο Πρωθυπουργός Μεντερές, ο υπαίτιος στις 6-7 Σεπτεμβρίου: Το έκαναν οι κομμουνιστές – Εικόνα: 4 Σεπτέμβριος 1955, οι συλληφθέντες Αζίζ Νεσίν και Μ. Χουλουσί Ντοσντογρού έγραψαν για εκείνες τις μέρες. 5- Οι κομμουνιστές επίσης αθωώθηκαν. Στην κυβερνητική ανακοίνωση της 7ης Σεπτεμβρίου, ενώ λέγεται “οι ζημιές που υπέστησαν οι πολίτες μας θα αποκατασταθούν και θα αποζημιωθούν γρήγορα”, τα γεγονότα αξιολογήθηκαν ως “κομμουνιστική οργάνωση”.(39) Οι κομμουνιστές έκαψαν και κατέστρεψαν, αλλά το κράτος θα αποζημιώσει, τι μεγάλη αντίφαση. Χωρίς να σταματήσει εκεί, ο Μεντερές είπε ότι αυτοί που πυροδότησαν τη βόμβα στη Θεσσαλονίκη μπορεί να είναι Έλληνες κομμουνιστές.(40)

Η εντολή Μπαγιάρ, Μεντερές και Κιοπρουλού δεν αγνοήθηκε, ετοιμάστηκε λίστα. Η αστυνομία ξεκίνησε κυνήγι κομμουνιστών σύμφωνα με τα υπάρχοντα αρχεία. Συμπεριλαμβανομένων των Αζίζ Νεσίν, Κεμάλ Ταχίρ, Χασάν Ιζζεττίν Ντιναμό, Δρ. Νιχάτ Σαργκίν, Ασίμ Μπεζίρτζι, Ασλάν Καιναρντάγ, Δρ. Μ. Χουλουσί Ντοσντογρού, Δρ. Τζαν Μπορατάβ και Ιλχάν Μπερκτάι, συνελήφθησαν 45 άτομα.(41) Τελικά, η απόφαση της 24ης Μαΐου 1956 είναι αθώωση.

6- Πέντε χρόνια αργότερα στη Γιασσιάδα, ο Μπαγιάρ, ο Μεντερές και άλλοι είναι κατηγορούμενοι, δίνεται ποινή για παραβίαση με διαδήλωση. Στα αιτιολογικά, όσα γράφονται στην ανάλυση υπεράσπισης του Μεντερές είναι: “Όλοι οι μάρτυρες συμφωνούν ότι υπήρχε οργάνωση στα περιστατικά και τα υπάρχοντα στοιχεία το δείχνουν. […] Επομένως, δεν υπάρχει λόγος να σταθούμε στο αν υπήρχε οργάνωση ή όχι.”(42) Το δικαστήριο, μη δίνοντας σημασία στην κυβερνητική οργάνωση, δήλωσε την πρόθεσή του, τα υπόλοιπα είναι λεπτομέρειες.

7- Στην έκθεση του Αρχηγού MAH Στρατηγού Μπεχτσέτ Τιουρκμέν, αναφέρονται δύο οργανώσεις· αυτές είναι η ΚΤΤ και “μια άλλη οργάνωση”.(43) Οι γνωστές οργανώσεις είναι η ΚΤΤ, η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας Τουρκίας, το Συνδικάτο Υφαντικής Βιομηχανίας, η Ομοσπονδία Εθνικών Φοιτητών Τουρκίας.(44)

8- Η οργάνωση που δεν γράφεται το όνομά της, που υπονοείται και που ο Μπεχτσέτ Τιουρκμέν είπε “άλλη οργάνωση”, το όνομά της αποκάλυψε χρόνια αργότερα ο Ειδικός Πολεμιστής Σαμπρί Γιρμιμπέσογλου: “Και τα 6-7 Σεπτεμβρίου ήταν δουλειά Ειδικού Πολέμου. Και ήταν μια υπέροχη οργάνωση.”(45) Αν αργότερα το αρνήθηκε μισοστόμα, ο Γιρμιμπέσογλου το έγραψε στις αναμνήσεις του: “Η διαδήλωση που ξεκίνησε με γνώση της κυβέρνησης…”(46)

Το 2010, ο Σαμπρί Γιρμιμπέσογλου, ενώ εξηγούσε την αρχή εργασίας, είπε “Στον Ειδικό Πόλεμο υπάρχει ένας κανόνας· για να αυξηθεί η αντίσταση του λαού, γίνονται σαμποτάζ σε ορισμένες αξίες σαν να τα έκανε ο εχθρός. Καίγεται ένα τζαμί. Κάψαμε τζαμί στην Κύπρο εμείς” και όταν ρωτήθηκε ξανά, προσπάθησε να το μαζέψει λέγοντας “για παράδειγμα”.

9- Με το πογκρόμ στις 6-7 Σεπτεμβρίου φάνηκε ότι στην ανάλυση δυαδικότητας βασισμένης σε Ιττιχάντ και Τερακκί, Χουριγιέτ και Ιτιλάφ, το να βάζουμε αντιμέτωπα το CHP και το ΔΚ είναι παραπλανητικό. Στη νοοτροπία και την πρακτική και των δύο, ένα μέρος των πολιτών είναι εχθρός. Επειδή αυτό δεν φάνηκε, στην ανάλυση και τον αγώνα βεζυρίου της πρόσφατης περιόδου δεν μπόρεσε να εμβαθυνθεί η δημοκρατία.