Αφορμή για το άρθρο αυτό αποτέλεσε η πρόσφατη κίνηση της Γερμανίας να προτείνει τη σύνθεση μιας ομάδας 6 ισχυρών κ-μ της ΕΕ (Γερμανία, Γαλλία, Ιταλία, Ισπανία, Κάτω Χώρες & Πολωνία) οι οποίες ως βασικός πυρήνας λήψεως αποφάσεων. Με άλλα λόγια μια μόνιμη γερμανική τάση για την ύπαρξη διαφορετικών ταχυτήτων εντός ΕΕ επανέρχεται. Και στο βάθος της γερμανικής σκέψης βρίσκεται η κατάργηση του βέτο και η πλήρης υιοθέτηση της ειδικής πλειοψηφίας (55% των κ-μ & 65% του πληθυσμού). Φύση και θέση απουσιάζουμε. Άλλωστε από τις πιο ταραγμένες σχέσεις που η χώρα μας είχε ποτέ είναι αυτές προς τη Γερμανία. Με τη μεγάλη αυτή χώρα σχεδόν ποτέ δεν βρεθήκαμε στην ίδια πλευρά και οι σχέσεις μας είναι σχεδόν πάντα συγκρουσιακές. Έχουμε υποφέρει πολλά από τους Γερμανούς όπως έχει καταγραφεί στο θυμικό μας αλλά δεν πρέπει να πέφτουμε στην παγίδα πως μόνο αυτοί μας έχουμε βλάψει. Απλά οι Γερμανοί έχουνε το μόνιμο μειονέκτημα να μην χρησιμοποιούν μανδύα κι όχι λόγω ευθύτητας αλλά ιδιοσυγκρασίας. Οι σχέσεις μας με τη Γερμανία έχουνε περάσει από τις διακυμάνσεις που είχε και η γερμανική ιστορική ροή. Διότι άλλοι είναι οι Γερμανοί όταν είναι διασπασμένοι κι εντελώς διαφορετικοί όταν είναι ενωμένοι σε μια χώρα. Η ιστορική Ομοσπονδία του Ρήνου (εποχή μετά τη Βεστφαλία/1683 και κυρίως την εποχή του Ναπολέοντα) δεν είχε την ίδια επιθετική συμπεριφορά όπως αυτή εμφανίστηκε μετά την ενοποίηση του 1870 υπό τον σπουδαίο Καγκελάριο Βίσμαρκ οπότε και αναζητούσε/αναζητά τη θέση της στο ευρωπαϊκό γίγνεσθαι.
Οι δικές μας σχέσεις για να πιάσουμε τον ιστορικό χρόνο από την αρχή, ανάγονται στο Μεσαίωνα και την εξελικτική πορεία της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι Γερμανοί υπό τα διάφορα φύλα τους ποτέ δεν ήτανε εντός της Ρωμαϊκής διοίκησης. Παρέμειναν σταθερά εκτός ακόμα και μετά τη διάλυση του δυτικού ρωμαϊκού κράτους, διότι στην προσέγγιση που έκαναν προς το ανατολικό δέχθηκαν την υπεροπτική άρνηση των Βυζαντινών. Με τη σχηματοποίηση της Αυτοκρατορίας των Φράγκων υπό τον Καρλομάγνο, αναπτύχθηκε ανταγωνιστική στάση προς το ανατολικό τμήμα της Ευρώπης η οποία μέσα από διακυμάνσεις και με την άνοδο της ισχύος των Ρώσων παραμένει μέχρι τις μέρες μας. Εξαρχής λοιπόν και με «δομικά» χαρακτηριστικά έχουμε εκκινήσει σε ανταγωνιστική σχέση με τους Γερμανούς. Πρέπει όμως να μην μας διαφύγει πως από το πλήθος των φιλελλήνων η πλειοψηφία ήτανε Γερμανοί του Στρατηγού Νόρμαν προεξάρχοντος ως μια μορφή που συγκαταλέγεται επάξια στην ηρωική Φρουρά της Ιεράς Πόλεως του Μεσολογγίου. Είναι η εποχή όπου οι Γερμανοί αρχίζουν να αναζητούν την εθνική τους ολοκλήρωση η οποία θα ενταθεί μετά το 1848 και θα καταλήξει στο 1870. Και μπορεί πολλοί να θεωρούν τη Γαλλία ως τη διαχρονική συνέχεια του ελληνικού πνεύματος, αλλά δεν πρέπει να μας διαφεύγει ότι οι Γερμανοί μελέτησαν την αρχαία ελληνική γραμματεία, εμπνεύστηκαν από αυτή και προσπάθησαν να εμφανιστούν ως οι συνεχιστές της με τρόπο σχεδόν εμμονικό. Αναπτύχθηκε έτσι από πλευράς τους μια ανταγωνιστική σχέση προς κάθε τι ελληνικό, που βρίσκει το νόημα της στη φράση του Γκαίτε «άτιμε Έλληνα κατέκτησες με το πνεύμα σου τα πάντα και λάμπεις τόσο πολύ που δεν έμεινε τίποτε για εμάς». Βέβαια ο μεγάλος στοχαστής δεν υπήρξε ανταγωνιστικός αλλά θαυμαστής της Ελλάδας. Όμως δεν μπορούσανε όλοι να διαχειριστούνε τις σκέψεις κατά τον τρόπο του Γκαίτε ακόμη κι δεν ήτανε ιδιοτελείς.
Οι Γερμανοί είναι από τα συστατικά στοιχεία των Άγγλων εφόσον οι Σάξωνες μετοίκησαν στη Βρετανία και κυριάρχησαν στην περιοχή της Αγγλίας. Επίσης η βρετανική βασιλική οικογένεια ως Μαουντμπάντεν έλκουν και γερμανική ρίζα. Στο πέρασμα όμως των αιώνων υπήρξε σαφής διαχωρισμός και οι Βρετανοί από το νησί τους πάντα ανησυχούσανε για όποια χώρα της Ηπείρου (Continent) αποκτούσε αξιόλογη ισχύ. Συνεπώς Άγγλοι και Γερμανοί βρέθηκαν στα τέλη του 19ου και κυρίως στην αρχή του 20ου αι. σε τροχιά σύγκρουσης. Η αναδυόμενη Γερμανία προσπάθησε να αρπάξει το παίγνιο των πετρελαίων με προσεταιρισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και με το φιλόδοξο σχέδιο της σιδηροδρομικής σύνδεσης Βερολίνου – Βαγδάτης. Έτσι βρέθηκαν αντιμέτωποι με τους φυσικούς υποστηρικτές της αναγκαίας τουρκικής ύπαρξης Βρετανούς. Στο γερμανικό σχέδιο υφαρπαγής της επιρροής προς την Οθωμανική Αυτοκρατορία μεγάλο εμπόδιο ήτανε οι συμπαγείς ελληνικοί πληθυσμοί του Πόντου και της Ανατολίας. Ήτανε λοιπόν οι Γερμανοί που προσέγγισαν πρώτοι των στρατιωτικό ακόλουθο της ΟΑ στο Βερολίνο Κεμάλ και πρότειναν τον ξεριζωμό των ενοχλητικών εμποδίων της επένδυσης του σιδηροδρόμου. Οι Τούρκοι άδραξαν την ευκαιρία και η τραγική συνέχεια είναι γνωστή. Συμπήχθηκε δε μια τόσο στενή ιδεολογική επαφή μεταξύ τους ώστε οι Γερμανοί ως δάσκαλοι είδανε την αποτελεσματικότητα των μαθητών τους κι αφού αυτοί «διέπρεψαν και αρίστευσαν», είπανε μερικές δεκαετίες αργότερα να ξεπεράσουν τους Τούρκους σε επιδόσεις (….). Μπορεί βέβαια η Γερμανία να έχει αλλάξει σελίδα και να έχει ξεφύγει από εκείνο το παρελθόν, αλλά έμεινε η στρατηγική σχέση με τους Τούρκους την οποία έχουνε ποικιλοτρόπως προσπαθήσει να διατηρήσουν έχοντας πάντοτε να αντιμετωπίσουν το αντίπαλο δέος των Άγγλων που μόνο τους Τούρκους δεν έχουνε πουλήσει για την υλοποίηση των συμφερόντων τους και σύμφωνα με το δόγμα τους.
Ως ιθύνων νους της συμμαχίας των Κεντρικών Αυτοκρατοριών η Γερμανία θα προσπαθήσει να προσεταιριστεί την Ελλάδα η οποία από γεννήσεως νεοελληνικού κράτους είναι εγκλωβισμένη στην αγγλοσαξωνική και αγγλογαλλική επιρροή. Αν και πολλοί υποστηρίζουν πως η Ελλάδα μπήκε καθυστερημένα στον πόλεμο, δεν θα συμμεριστούμε την άποψη αυτή. Διότι εν τέλει δεν σημαίνει και τίποτε. Η συμμετοχή σε μια πολεμική σύρραξη έχει και ποιοτικά χαρακτηριστικά. Η σύμπηξη ενός νέου μετώπου στη Βαλκανική (το Μακεδονικό) και η διάσπαση του ήτανε από εκείνους τους παράγοντες που ανέτρεψαν τη στατικότητα του Α΄ΠΠ. Στο μεσοπόλεμο η Γερμανία δεν αποτέλεσε πρόβλημα για την Ελλάδα αφού οι Σύμμαχοι την είχανε εξουθενώσει. Η ανάταση της ναζιστικής (πλέον) Γερμανίας δεν επηρέασε την Ελλάδα. Έγινε μια προσπάθεια προσέγγισης που έμεινε μόνο σε εμπορικές σχέσεις καθόσον ο Μεταξάς διευκρίνισε πως η θέση της Ελλάδας είναι στο αντίπαλο δέος. Με την απροσδόκητη ελληνική νίκη στα βορειοηπειρωτικά βουνά η Γερμανία φοβήθηκε μια πιθανή επανάληψη του προ 20ετιας Μακεδονικού μετώπου κι έσπευσε να κλείσει το θέμα αυτό. Η λυσσαλέα ελληνική αντίσταση και η εμπλοκή σημαντικών γερμανικών δυνάμεων στο ελληνικό έδαφος θύμωσαν του Γερμανούς οι οποίοι μη ξεχνώντας τις συνέπειες της διάσπασης του μακεδονικού μετώπου, άσκησαν μια από τις χειρότερες κατοχές που έχουμε βιώσει κι από τις χείριστες που εφάρμοσαν στην κατεχόμενη Ευρώπη. Οι ανθρώπινες απώλειες όπως έγιναν (κυρίως από την πείνα και μετά από τις εκτελέσεις), το κατοχικό δάνειο ως μια ευθεία ληστεία και η συστηματική καταστροφή υποδομών είναι από εκείνα τα θέματα που εμπόδισαν την ταχεία επανένταξη της Ελλάδας στο διεθνές σύστημα. Το 1953 η Ελλάδα αναγνωρίζοντας ότι στραγγαλίζοντας κάποιον μόνο κακό μπορείς να προκαλέσεις συνυπέγραψε τη διαγραφή μεγάλου μέρους των γερμανικών χρεών προς τρίτους, κίνηση που αν δεν είχε γίνει η Γερμανία δεν θα μπορούσε να ξανασταθεί στα πόδια της τόσο γρήγορα.
Η διχοτόμηση της Γερμανίας, η αποναζιστικοποίηση και η ανάδειξη στην πολιτική σκηνή του Κόνραντ Αντενάουρεν θα δημιουργήσουν μια Δυτική Γερμανία η οποία αποτέλεσε ένα σημαντικό παράγοντα ειρήνης (!) στο δυτικό μπλοκ. Οι Γερμανοί ξαναγαπήθηκαν ως λαός διότι όπως είναι η μοίρα τους όταν είναι διαιρεμένοι είναι πολύ ήπιοι. Η Δυτική Γερμανία έγινε η ατμομηχανή της ΕΟΚ και πολλοί συμφώνησαν στη ενοποίηση της Γερμανίας μετά την πτώση του Βερολίνου. Η επανένωση έφερε στην επιφάνεια το γερμανικό σκληρό πρόσωπο που έχουν οι Γερμανοί όταν είναι ενωμένοι… Η γερμανική υποστήριξη προς Σλοβενία – Κροατία θα προκαλέσει τη διάλυση του γιουγκοσλαβικού οικοδομήματος. Αργότερα κι αφού με το ευρώ είχανε (υπερ)ισχυροποιηθεί όταν ξέσπασε η ελληνική δημοσιονομική κρίση, υπήρξανε υπέρμετρα σκληροί απέναντι στην Ελλάδα. Να ξεκαθαρίσουμε πως ευθυνόμαστε για τα δεινά μας λόγω της κακής μας νοοτροπίας, αλλά η γερμανική συμπεριφορά υπήρξε το λιγότερο απαράδεκτη έως και προσβλητική. Δεν είναι απίθανο εκτός από την ανταγωνιστική διάθεση που έχουμε περιγράψει όχι μόνο από παλιά αλλά κυρίως (έως ανεξήγητα) από την προσπάθεια του εκτοπισμού του ελληνικού πνεύματος και της αντικατάστασης του από το γερμανικό, η μνήμη των Γερμανών να ανατρέχει στους δύο παγκόσμιους πολέμους. Η χώρα σαφώς κι έχει αποτινάξει το ναζισμό ως ιδεολογία και σχεδόν αποστρατιωτικοποίηθηκε συνεπεία των τύψεων που ένιωσε. Δεν παύει όμως ως ιστορικό γεγονός να έχει καταγραφεί πως μια μικρή χώρα μέσα σε είκοσι χρόνια και δύο φορές στον ίδιο γεωγραφικό χώρο ανέτρεψε τους γερμανικούς σχεδιασμούς συν ότι στην Κρήτη οι κάτοικοι συνετέλεσαν τα μέγιστα για την καταστροφή του επίλεκτου τμήματος των αλεξιπτωτιστών, ανθού της Βέρμαχτ, το οποίο δεν επανέκαμψε ποτέ.
Η επανένωση της Γερμανίας μετά από τόσα χρόνια δεν έχει μεταβάλει τους Γερμανούς σε μια δύναμη που θα τρέξει την ευρωπαϊκή ενοποίηση. Το τέχνασμα 4+2 (ΗΠΑ, ΕΣΣΔ, Γαλλία, Μ. Βρετανία + Ανατολική & Δυτική Γερμανία) έγινε ώστε να αποφευχθεί η συνθήκη ειρήνης οπότε η επανενωμένη πλέον Γερμανία θα έφερε το βάρος ως φυσική συνέχεια του Γ΄ Ράιχ της καταβολής υπέρογκων αποζημιώσεων που θα οφείλονται στο διηνεκές…. Η Γερμανία θα επιβάλλει την οικονομική της άποψη στην αρχιτεκτονική του ευρώ και θα κερδίσει τεράστια ποσά από αυτό έχοντας κάνει στρατηγικό άνοιγμα προς τη Ρωσία απ΄ όπου πήρε πολύ φθηνή ενέργεια. Σε όλο αυτό το διάστημα νομισματικής κυριαρχίας η Γερμανία δεν θα μπορέσει να κάνει το άλμα που θα έσπρωχνε την ΕΕ προς τα εμπρός. Θα μείνει πίσω από τη στείρα και υπεροπτική άποψη πως αφού είμαστε κεντρικά στην ευρωπαϊκή γεωγραφία, κεντρικά θα λαμβάνονται και οι αποφάσεις. Αυτή η κεντρική διάσταση έρχεται από το παρελθόν οπότε και συνέβαλε δύο φορές στην καταστροφή της Γερμανίας και πάλι ως λειτουργική αντίληψη δεν τη βοηθά ώστε να αναλάβει τον αυξημένο ρόλο που μπορεί να έχει. Μόνη εξαίρεση και πολύ θετική είναι η γερμανική πρωτοβουλία που προτάθηκε και υλοποιήθηκε κατά την πρώτη θητεία Τράμπ, η Στρατηγική Πυξίδα. Μια πολλά υποσχόμενη πρωτοβουλία για την στρατηγική αυτονόμηση της Ευρώπης η οποία υπογράφτηκε το Μάρτιο του 2022 επί γαλλικής προεδρίας αλλά δεν έχει τη δυναμική που θα έπρεπε, γιατί ακόμη και οι Γερμανοί δεν την υποστήριξαν όπως θα έπρεπε.
Στο ΝΑΤΟ η Γερμανία είναι αξιοπρόσεκτα σιωπηλή κάτι που δεν το συνηθίζει μέσα στα ευρωπαϊκά όργανα. Η Γερμανία θα υποστηρίξει πρόθυμα την Ουκρανία και θα συνηγορήσει σε κάθε κύρωση κατά της Ρωσίας. Με τον τρόπο αυτό δεν κατάλαβε τα πλήγματα που θα δεχθεί η οικονομία της τα οποία είναι πλέον ορατά. Η γερμανική οικονομία δεν τρέχει και είναι σχεδόν στάσιμη ενώ ο πληθωρισμός ως ο διαχρονικός μπαμπούλας που στοιχειώνει τους Γερμανούς έχει επανεμφανιστεί. Η Γερμανία δεν κατάλαβε όταν στηνότανε το παίγνιο πως στους σχεδιασμούς των αγγλοσαξώνων ήτανε να διαρραγεί και η δική τους προνομιακή σχέση με τη Ρωσία. Μέσα σε αυτό το διαμορφωμένο πλαίσιο η Γερμανία ούσα και στο στόχαστρο Τράμπ ήδη από την πρώτη του θητεία με στόχο την υπερφορολόγηση της, ακολουθεί τις εξελίξεις τις οποίες δεν μπορεί να καθορίσει αλλά και αγχωτικά στέκεται απέναντι τους. Θέλει να ηγηθεί της ευρωπαϊκής αμυντικής αρχιτεκτονικής αλλά χωρίς φαντασία και δυνατότητα ηγεσίας. Έτσι ξεχνά πως έχει περιγραφεί η Τουρκία στην Στρατηγική Πυξίδα και την επαναφέρει στο προσκήνιο ως τη λύση εκείνη που θα επιλύσει κάθε ζήτημα. Έχει επιδοθεί σε μια λυσσαλέα προσπάθεια τουρκικής συνδρομής στα ευρωπαϊκά θέματα με χαρακτηριστικά κοντή αντίληψη για το ρόλο της Τουρκίας. Αυτή η αρτηριοσκληρωτική άποψη έρχεται να συγκρουστεί με ακόμη μια ανάλογη που είναι ο διαχρονικός τρόπος που βλέπει η Μ. Βρετανία την Τουρκία.
Δεν είναι η αντιπαλότητα που έχουμε εμείς προς την Τουρκία, είναι ότι μια μεγάλη χώρα δεν χρησιμοποιεί το εκτόπισμα της για να τρέξει την Ένωση αλλά καταφεύγει στο να ξαναζεσταίνει ένα άνοστο φαγητό. Εκτός εάν της έχει μείνει απωθημένο να προσεταιριστεί κάποτε την Τουρκία πλήρως κι όχι απλώς με στρατηγική σχέση. Εκτός κι αν βλέπει στην συνεργασία των εταιριών τη δυνατότητα να εκμεταλλευτεί το τουρκικό εργατικό δυναμικό όπως είχε μάθει να κάνει για δεκαετίες. Τη γερμανική σύγχυση έρχεται να επιβεβαιώσει και ο Καγκελάριος Μέρτς κατά την πρόσφατη επίσκεψη του στην Άγκυρα. Αν και δεύτερος στη σειρά για την πώληση των eurofoghter εφόσον οι Άγγλοι προηγήθηκαν, επιβεβαίωσε τον τεράστιο ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η Τουρκία στην ευρωπαϊκή άμυνα. Για μια φορά ακόμη προβλήθηκε ως ξεπέταγμα προς τα εμπρός (…) η συμμετοχή της γείτονος στο SAFE ώστε να πάρει κι άλλα χρήματα των ευρωπαίων φορολογουμένων (!!!). Δεν παρέλειψε βέβαια να πει πως η Τουρκία δεν πληροί τα κριτήρια της Κοπεγχάγης ώστε να καταστεί πλήρες μέλος λες και η Τουρκία έχει καμιά σχέση με την Ευρώπη ή ότι υπάρχει έστω κι ένα κριτήριο που να εκπληρώνει.
Είναι γεγονός πως το άρθρο δεν έχει να καταγράψει και πολλά θετικά για τις σχέσεις μας προς τη Γερμανία, γιατί αυτή είναι η ιστορική πραγματικότητα. Όμως αν και αντίπαλοι τις περισσότερες φορές δεν είναι αυτοί που άφηναν στα κρύα του λουτρού την Ελλάδα όπως οι τρεις προστάτιδες δυνάμεις (sic). Δεν θα πρέπει να μας διαφύγει πως η Γερμανία διαδραμάτισε έντονο παρασκηνιακό ρόλο για το ξεπούλημα του ονόματος της Μακεδονίας. Με την ιστορική απόσταση από τα γεγονότα θα πούμε ότι το 2014 σε μια χρονική στιγμή που η χώρα μπορούσε να ατενίζει καλύτερα το μέλλον της, η κυβέρνηση της κας Μέρκελ παρασκηνιακά τράβηξε το χαλί της αντίστοιχης ελληνικής ώστε η χώρα να συρθεί σε εκλογές. Επακολούθησε ένα τρίτο κι εντελώς αχρείαστο μνημόνιο που θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί και το οποίο μας κατέστησε έρμαια των γερμανικών διαθέσεων. Οπότε κι από θέση ισχύος η Καγκελάριος Μέρκελ θα απειλήσει ωμά την επόμενη κυβέρνηση για την παραχώρηση του ονόματος της Μακεδονίας και την υπογραφή μιας κάκιστης συμφωνίας ώστε να διασωθούν οι μισθοί και οι συντάξεις από μια στάση πληρωμών που θα έφερνε ενδεχομένως κοινωνική αναταραχή στην Ελλάδα. Αν και δευτερεύον ζήτημα για τους Γερμανούς, κατόρθωσαν να μας το επιβάλλουν. Θέλοντας βέβαια να είμαστε αντικειμενικοί κι όχι εμπαθείς, θα πρέπει για λόγους ιστορικής τάξεως να επισημάνουμε πως σε όλη τη διάρκεια των μνημονίων η γερμανική προτροπή δια στόματος Σόιμπλε ήτανε να υπάρξει δικαιότερη φορολογική κατανομή στην Ελλάδα κάτι που δεν έγινε και δεν φταίνε οι Γερμανοί γι αυτό. Όπως επίσης δεν πρέπει να μας διαφύγει πως και στους Πολωνούς οι Γερμανοί δεν έχουνε φερθεί καλά διαχρονικά, αλλά τους υπολογίζουν για τον σκληρό ευρωπαϊκό πυρήνα. Κάποτε πρέπει να κάνουμε αυτοκριτική σοβαρή.
Διαπιστώνουμε πως διαχρονικά η σύμπλευση μας με τους Γερμανούς έχει δυσκολίες και για πολλούς λόγους και νοοτροπίες. Δεν μπορούμε όμως να απέχουμε από σχέσεις μαζί τους. Δίχως να αποτελεί εξαίρεση η συμπεριφορά των Γερμανών σε σχέση με τις άλλες μεγάλες χώρες, είναι προφανές πως λίγα πράγματα μπορούμε να προσμένουμε από τη Γερμανία της οποίας η ροπή προς την Τουρκία είναι δεδομένη. Ίσως και να φοβάται τις αντιδράσεις των 3 εκατομμυρίων Τούρκων που ζούνε στο έδαφος της. Επειδή όμως έχουμε ξοδέψει δισεκατομμύρια για αγορές γερμανικών προϊόντων καλό θα ήτανε τις επόμενες φορές να είμαστε περισσότερο διεκδικητικοί. Να ζητήσουμε περισσότερα και ουσιαστικότερα αντισταθμιστικά ωφελήματα. Και οι συμβάσεις που θα υπογράψουμε να είναι πιο προσεκτικές και ελληνοβαρείς. Αλλιώς να υπενθυμιστεί πως υπάρχουν κι άλλες πορτοκαλιές (= αγορές) ιδίως τώρα που η γερμανική βιομηχανία δεν θα ξαναπαίξει με τη σημαδεμένη τράπουλα της φθηνής ρωσικής ενέργειας. Κι αφού ο πληθωρισμός έχει επανεμφανιστεί καλό θα είναι στο μέλλον να είναι πιο ευγενείς και ανταποδοτικοί.
Κανόνας μου ανέκαθεν ήταν να είμαι χρήσιμος παρά αρεστός. Ακολουθώ πάντα την άποψη του Σάββα Καλεντερίδη ότι στην ανάλυση/προσέγγιση ενός θέματος πρέπει να είμαστε ουδέτεροι. Μόνον έτσι μπορούμε να εξάγουμε τα σωστά συμπεράσματα και να οριοθετήσουμε το πλαίσιο που βρισκόμαστε, όσο δυσμενές κι αν είναι. Ότι διαπιστώνεται πρέπει να εκφράζεται με γνώμονα την αλήθεια και δίχως περιστροφές. Θα μπορέσουμε έτσι να βρούμε και να προτείνουμε τις λύσεις που θα κατευθύνουν οποιοδήποτε θέμα επ΄ ωφελεία του Εθνικού Συμφέροντος. Με Άριστη Βούληση, δίχως κομματική εμπάθεια, χωρίς (μικρο)πολιτική σκοπιμότητα ή/και υστεροβουλία, στόχος είναι η ψύχραιμη προσέγγιση, η προαγωγή του προβληματισμού και η προβολή των κατάλληλων λύσεων.
Διπλωματικές πηγές για τις δηλώσεις Φιντάν: Η εσωτερική διαχείριση από την Τουρκία δεν μας αφορά
Οι ίδιες πηγές επαναλαμβάνουν ότι η «Ελλάδα είναι η μόνη αδειοδοτούσα χώρα» (σσ: των ερευνητικών διαδικασιών) ενώ τονίζουν ότι η χώρα μας «έπραξε αυτό που όφειλε σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και θα συνεχίσει να το πράττει».
«Η εσωτερική διαχείριση από την Τουρκία δεν μας αφορά» σχολιάζουν διπλωματικές πηγές, στον απόηχο των δηλώσεων του Τούρκου Υπουργού Εξωτερικών, Χακάν Φιντάν.
Οι ίδιες πηγές επαναλαμβάνουν ότι η «Ελλάδα είναι η μόνη αδειοδοτούσα χώρα» (σσ: των ερευνητικών διαδικασιών) ενώ τονίζουν ότι η χώρα μας «έπραξε αυτό που όφειλε σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο και θα συνεχίσει να το πράττει».
Νωρίτερα, ο Τούρκος ΥΠΕΞ απαντώντας σε ερώτηση του ανταποκριτή του τηλεοπτικού σταθμού «Σκάι», σχετικά με το ζήτημα των NAVTEX για τις εργασίες του καλωδίου ηλεκτρικής διασύνδεσης, απάντησε «όλα είναι φυσιολογικά, όλα είναι καλά».
Παράλληλα, τουρκικές πηγές σημείωναν ότι «το ζήτημα με τις Navtex έχει επιλυθεί», σε μια τοποθέτηση που φαίνεται να συνιστά ένα βήμα αποκλιμάκωσης από την πλευρά της Άγκυρας.
Χατζηβασιλείου: Δεν υπήρξε συνεννόηση Ελλάδας – Τουρκίας
Προ των δηλώσεων Φιντάν, ο Υφυπουργός Εξωτερικών, Τάσος Χατζηβασιλείου μιλώντας στην ΕΡΤ διαβεβαίωσε ότι «δεν υπήρξε καμία συνεννόηση Ελλάδας – Τουρκίας για ‘αδειοδότηση’. Άδεια ζητήθηκε και δόθηκε μόνο από την Ελλάδα».
«Στην περιοχή του καλωδίου, κυριαρχικά δικαιώματα ασκούν αποκλειστικά η Ελληνική και η Κυπριακή Δημοκρατία. Έτερον ουδέν», πρόσθεσε.
Τόνισε, ακόμη, ότι όπως έχει δηλώσει ο ΥΠΕΞ Γιώργος Γεραπετρίτης, το έργο θα γίνει βάσει του σχεδιασμού και ταυτόχρονα ότι η Ελλάδα, όπως πράττει πάντοτε, θα προστατεύσει τα δικαιώματά της και το εθνικό συμφέρον. «Το σχέδιο προχωράει και η κυβέρνηση δεν φοβάται, ούτε δειλιάζει να ασκεί τα κυριαρχικά δικαιώματά μας», υπογράμμισε.
Επίσης, ανέφερε ότι το έργο πέρα από την ελληνική, κυπριακή και ισραηλινή ταυτότητα που φέρει, εκπροσωπεί πλέον και τα γαλλικά και τα ευρωπαϊκά συμφέροντα, αφού λαμβάνει γενναία χρηματοδότηση από την Ευρωπαϊκή Ένωση, ενώ έχει και την στήριξη όλων των συμμάχων και εταίρων, συμπεριλαμβανομένων των Αμερικανών.
Τέλος, ερωτώμενος για την τουρκική αντι-NAVTEX, δήλωσε ότι αυτή εδράζεται στα παράλογα επιχειρήματα και στον χάρτη που κατέθεσε η Τουρκία στον ΟΗΕ από το 2020, με περιεχόμενο απολύτως ασύμβατο με το Διεθνές Δίκαιο.
Η χαρτογραφική πρόκληση της Ψευδομουφτείας Κομοτηνής: Ο διαμελισμός της Ελλάδας στο επίσημο λογότυπο!
Η οπτική επικοινωνία των εξωθεσμικών μηχανισμών της Άγκυρας στη Θράκη δεν αφήνει τίποτα στην τύχη. Στο επίσημο λογότυπο που χρησιμοποιεί στα κοινωνικά δίκτυα η παράνομη «Εκλεγμένη Μουφτεία Κομοτηνής» (Gümülcine Seçilmiş Müftülüğü), ο χάρτης της Ελληνικής Επικράτειας διαμελίζεται χρωματικά: η παλαιά Ελλάδα του 1832 με άλλη απόχρωση, οι «Νέες Χώρες» διαχωρισμένες, η Θράκη αποκομμένη με πράσινο χρώμα και η Ροδόπη σημασμένη προκλητικά με κόκκινο. Πρόκειται για καθαρό χαρτογραφικό αναθεωρητισμό υπό τον μανδύα δήθεν «θρησκευτικής οργάνωσης».
Η οπτική επικοινωνία των εξωθεσμικών μηχανισμών της Άγκυρας στη Θράκη δεν αφήνει τίποτα στην τύχη. Στο επίσημο λογότυπο που χρησιμοποιεί στα κοινωνικά δίκτυα η παράνομη «Εκλεγμένη Μουφτεία Κομοτηνής» (Gümülcine Seçilmiş Müftülüğü), ο χάρτης της Ελληνικής Επικράτειας διαμελίζεται χρωματικά: η παλαιά Ελλάδα του 1832 με άλλη απόχρωση, οι «Νέες Χώρες» διαχωρισμένες, η Θράκη αποκομμένη με πράσινο χρώμα και η Ροδόπη σημασμένη προκλητικά με κόκκινο. Πρόκειται για καθαρό χαρτογραφικό αναθεωρητισμό υπό τον μανδύα δήθεν «θρησκευτικής οργάνωσης».
Η ανατομία μιας οπτικής πρόκλησης
Στην επικοινωνιακή βιτρίνα της Ψευδομουφτείας Κομοτηνής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, το έμβλημα που επιλέγεται να την εκπροσωπεί δεν περιέχει κάποιο κλασικό ισλαμικό θεολογικό σύμβολο, αλλά έναν γεωπολιτικά φορτισμένο χάρτη της Ελλάδας:
Ιστορικός διαχωρισμός της επικράτειας: Η ελληνική χερσόνησος αποτυπώνεται κατακερματισμένη. Το αρχικό ελληνικό κράτος (Πελοπόννησος, Στερεά Ελλάδα, Κυκλάδες) εμφανίζεται σε ανοιχτόχρωμη απόχρωση, ενώ οι περιοχές που απελευθερώθηκαν αργότερα (Ήπειρος, Μακεδονία, νησιά Αιγαίου) διαχωρίζονται με διαφορετικό τόνο.
Η Θράκη αποκομμένη σε πράσινο: Η ελληνική Θράκη δεν αποτελεί ενιαίο τμήμα της χώρας στο λογότυπο, αλλά αποκόπτεται οπτικά και χρωματίζεται σε έντονο πράσινο —το κατεξοχήν χρώμα που χρησιμοποιείται ιστορικά και συμβολικά στον ισλαμικό και οθωμανικό αναθεωρητισμό.
Η Ροδόπη στο «κόκκινο»: Στο κέντρο της Θράκης, ο νομός Ροδόπης μαρκάρεται με έντονο κόκκινο χρώμα. Η σημειολογία είναι σαφής: η Ροδόπη προβάλλεται ως το επίκεντρο του ενδιαφέροντος, ως ένας θύλακας που «ξεχωρίζει» από το υπόλοιπο ελληνικό σώμα.
Η οδοντωτή στεφάνη: Ο χάρτης περιβάλλεται από μια ημικυκλική οδοντωτή στεφάνη στο επάνω μέρος, ενώ στο κάτω μέρος αναγράφεται με τουρκικούς χαρακτήρες «Gümülcine S. Müftülüğü» —διεκδικώντας θεσμική υπόσταση εκεί όπου η ελληνική έννομη τάξη αναγνωρίζει μόνο τη νόμιμη Μουφτεία Κομοτηνής.
Από τη σημειολογία στη στρατηγική του αναθεωρητισμού
Το λογότυπο αυτό δεν είναι μια απλή γραφιστική αστοχία. Εντάσσεται στην πάγια τακτική της Άγκυρας και των τοπικών εγκαθέτων της να καλλιεργούν υποσυνείδητα στην κοινή γνώμη την εικόνα μιας Θράκης που «δεν ανήκει πλήρως» στον εθνικό κορμό:
Αμφισβήτηση της κυριαρχίας: Με τον οπτικό διαχωρισμό παλαιάς και νέας Ελλάδας, αναπαράγεται το ιστορικό αφήγημα περί «προσωρινότητας» ή διαφοροποίησης των εδαφών που απελευθερώθηκαν μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους και τη Συνθήκη της Λωζάνης.
Στοχοποίηση της Ροδόπης: Ο κόκκινος χρωματισμός της Ροδόπης συμπίπτει απόλυτα με τις επιδιώξεις του τουρκικού Προξενείου Κομοτηνής να μετατρέψει τον νομό σε προνομιακό πεδίο επιρροής, διεκδικώντας ρόλο κηδεμόνα για τη μουσουλμανική μειονότητα.
Υποκρισία περί «θρησκευτικής οργάνωσης»: Την ώρα που η σελίδα αυτοπροσδιορίζεται στο Facebook ως «θρησκευτική οργάνωση», το βασικό της έμβλημα αποτελεί πολιτικο-γεωγραφικό μανιφέστο διαμελισμού της χώρας.
Όταν ένας αυτοαποκαλούμενος «θρησκευτικός λειτουργός» επιλέγει να εμφανίζεται δημόσια με ένα σήμα που τεμαχίζει τον χάρτη της Ελλάδας, κάθε συζήτηση περί «θρησκευτικών ελευθεριών» καταρρέει.
Το λογότυπο της Ψευδομουφτείας Κομοτηνής είναι ένα ακόμη καθαρό πειστήριο της εξωθεσμικής αποστολής που υπηρετούν οι παρακρατικοί μηχανισμοί στη Θράκη: δεν τους ενδιαφέρει η πνευματική καθοδηγηση των πιστών, αλλά η συντήρηση μιας ιδιότυπης γκετοποίησης και η οπτική προβολή αναθεωρητικών διεκδικήσεων.
Το πραγματικό ερώτημα δεν απευθύνεται πλέον στον κ. Ιμπραήμ Σερήφ και στους εντολείς του —εκείνοι κάνουν τη δουλειά για την οποία χρηματοδοτούνται και καθοδηγούνται. Το ερώτημα απευθύνεται στους τοπικούς πολιτικούς και αυτοδιοικητικούς παράγοντες της Ροδόπης που εξακολουθούν να χαριεντίζονται, να φωτογραφίζονται και να συναλλάσσονται πολιτικά με τους φορείς αυτής ακριβώς της χαρτογραφικής απρέπειας.
Όσο η Πολιτεία και το τοπικό πολιτικό σύστημα ανέχονται τέτοια σύμβολα να λειτουργούν ανενόχλητα στον δημόσιο χώρο, τόσο η έννοια του Κράτους Δικαίου στη Θράκη θα παραμένει ζητούμενο.
Καλεντερίδης: Κίνδυνος τετελεσμένων στο καλώδιο – Τι επιδιώκει η Τουρκία με την «ενημέρωση»
Τον κίνδυνο να μετατραπεί η επανεκκίνηση των ερευνών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου σε προηγούμενο αποδοχής τουρκικών αξιώσεων ανέδειξε ο Σάββας Καλεντερίδης στην εκπομπή της Παρασκευής 6 Νοεμβρίου 2026. Στο επίκεντρο της ανάλυσής του βρέθηκαν η ενδεχόμενη γαλλική ενημέρωση προς την Άγκυρα, η ανάγκη ελληνικού σχεδιασμού απέναντι σε νέα παρεμπόδιση και η απόσταση ανάμεσα στη διπλωματική απόρριψη του τουρκολιβυκού μνημονίου και στην υπεράσπιση των ελληνικών δικαιωμάτων στο πεδίο.
Τον κίνδυνο να μετατραπεί η επανεκκίνηση των ερευνών για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου σε προηγούμενο αποδοχής τουρκικών αξιώσεων ανέδειξε ο Σάββας Καλεντερίδης στην εκπομπή της Παρασκευής 6 Νοεμβρίου 2026. Στο επίκεντρο της ανάλυσής του βρέθηκαν η ενδεχόμενη γαλλική ενημέρωση προς την Άγκυρα, η ανάγκη ελληνικού σχεδιασμού απέναντι σε νέα παρεμπόδιση και η απόσταση ανάμεσα στη διπλωματική απόρριψη του τουρκολιβυκού μνημονίου και στην υπεράσπιση των ελληνικών δικαιωμάτων στο πεδίο.
Η παρέμβασή του πραγματοποιήθηκε την ημέρα έκδοσης της ελληνικής NAVTEX για την επανέναρξη των ερευνών του Great Sea Interconnector. Η ελληνική πλευρά ολοκλήρωσε τις διαδικασίες αδειοδότησης, ενώ η Τουρκία απάντησε με αντι-NAVTEX, προβάλλοντας αξίωση συντονισμού με τις αρχές της για δραστηριότητες σε περιοχές που η ίδια θεωρεί ότι εμπίπτουν στη θαλάσσια δικαιοδοσία της.
Από τα Ίμια στην Κάσο: Το ζήτημα του σχεδιασμού
Ο Σάββας Καλεντερίδης ξεκίνησε με αναδρομή στην κρίση των Ιμίων, υποστηρίζοντας ότι η ελληνική πλευρά προχώρησε τότε σε στρατιωτικοποίηση χωρίς να διαθέτει ολοκληρωμένο σχέδιο για τα επόμενα βήματα και τα ενδεχόμενα κλιμάκωσης.
Κατά την εκτίμησή του, ο τρόπος αποκλιμάκωσης επέτρεψε στην Τουρκία να διευρύνει την αμφισβήτηση της ελληνικής κυριαρχίας μέσω της θεωρίας των «γκρίζων ζωνών». Χρησιμοποίησε αυτή την ιστορική αναφορά για να θέσει το σημερινό ερώτημα: ποιο είναι το ελληνικό σχέδιο εάν η Άγκυρα επιχειρήσει ξανά να εμποδίσει τις έρευνες με πολεμικά πλοία;
Αναφερόμενος στα γεγονότα του Ιουλίου 2024 στην περιοχή της Κάσου, χαρακτήρισε την ελληνική διαχείριση υποχώρηση. Υποστήριξε ότι η ανάληψη ενός τόσο σημαντικού έργου έπρεπε να συνοδεύεται εξαρχής από προετοιμασία για όλα τα πιθανά σενάρια τουρκικής αντίδρασης.
Η «ενημέρωση» και ο κίνδυνος προηγουμένου
Κεντρικό σημείο της ανάλυσής του αποτέλεσε το περιεχόμενο μιας ενδεχόμενης ρηματικής διακοίνωσης της Γαλλίας προς την Τουρκία.
Ο Καλεντερίδης υποστήριξε ότι ένα επίσημο έγγραφο με συντεταγμένες, είδος εργασιών και χρονικό προγραμματισμό θα μπορούσε να αξιοποιηθεί από την Άγκυρα ως τεκμήριο αποδοχής της αξίωσής της να έχει λόγο στην περιοχή. Συνέδεσε αυτό το ενδεχόμενο με την τουρκική προσπάθεια να αποκτήσει πρακτικό αντίκρισμα το τουρκολιβυκό μνημόνιο.
Πρόκειται για τη δική του εκτίμηση ως προς τις πιθανές συνέπειες μιας τέτοιας διαδικασίας. Η αποστολή ενημέρωσης δεν πρέπει να παρουσιάζεται αυτομάτως ως αποδεδειγμένη νομική αναγνώριση τουρκικών δικαιωμάτων. Σύμφωνα με το σχετικό δημοσίευμα του «Βήματος», η ελληνική θέση ήταν ότι δεν θα υποβληθεί αίτημα άδειας προς την Τουρκία, ενώ η πιθανή ενημέρωση για τις κινήσεις του πλοίου αντιμετωπιζόταν ως κίνηση καλής θέλησης.
Ο ίδιος επικαλέστηκε την παρέμβαση του Κώστα Καραμανλή κατά οποιασδήποτε διαδικασίας που θα μπορούσε να καταλήξει σε αναζήτηση τουρκικής άδειας, ανεξάρτητα από την ονομασία της. Το ευρύτερο επιχείρημά του ήταν ότι ένα προηγούμενο στο συγκεκριμένο έργο μπορεί να χρησιμοποιηθεί και σε μελλοντικές υποδομές.
Κριτική για τους χειρισμούς του έργου
Ο αναλυτής αμφισβήτησε την εξήγηση περί έλλειψης ελληνικής τεχνογνωσίας ως αιτιολόγηση της αλλαγής στον έλεγχο του έργου. Επισήμανε ότι η Nexans είχε ήδη αναλάβει την κατασκευή και υποστήριξε ότι το βασικό πρόβλημα αφορούσε την πολιτική και στρατηγική διαχείριση της τουρκικής αντίδρασης.
Παράλληλα, αναφέρθηκε σε άλλο υποθαλάσσιο καλώδιο οπτικών ινών, υποστηρίζοντας ότι οι εμπλεκόμενες πλευρές είχαν ενημερώσει την Τουρκία. Χρησιμοποίησε το παράδειγμα για να περιγράψει τον μηχανισμό πίεσης που αποδίδει στην Άγκυρα: οι εταιρείες επιδιώκουν την απρόσκοπτη εκτέλεση των εργασιών, ενώ η Τουρκία επιχειρεί να συνδέσει τη συνέχισή τους με αποδοχή των απαιτήσεών της.
Η επιστολή στον ΟΗΕ και η τριμερής συνεργασία
Ο Καλεντερίδης παρουσίασε το περιεχόμενο ελληνικής επιστολής προς τον ΟΗΕ για την απόρριψη του τουρκολιβυκού μνημονίου και των πράξεων που επιχειρείται να στηριχθούν σε αυτό.
Το σχόλιό του επικεντρώθηκε στην ανάγκη αντιστοίχισης των διπλωματικών θέσεων με την πρακτική στάση της Ελλάδας. Κατά την άποψή του, η νομική απόρριψη των τουρκικών αξιώσεων πρέπει να συνοδεύεται από αποφασιστικότητα απέναντι στις απόπειρες επιβολής τους.
Στο ίδιο πλαίσιο ενέταξε την τριμερή αμυντική συνεργασία Ελλάδας, Κύπρου και Ισραήλ. Αναφέρθηκε στην αμυντική σύμπραξη, στη διερεύνηση συμπαραγωγών και κοινών δυνατοτήτων, καθώς και στην προστασία της ενεργειακής ασφάλειας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Τα όρια της τουρκικής επιρροής
Στη συνέχεια υποστήριξε ότι η Τουρκία αντιμετωπίζει δυσκολίες σε αρκετά μέτωπα και ότι η ελληνική πολιτική δεν πρέπει να αντιμετωπίζει την Άγκυρα ως δύναμη χωρίς περιορισμούς.
Συνέδεσε την εκτίμησή του με τις σχέσεις Ερντογάν–Αλίεφ, την ευρωπαϊκή κριτική προς την Τουρκία, τις πολιτικές εξελίξεις στις ΗΠΑ και τις ισορροπίες στο Ισραήλ. Για τα αμερικανικά εξοπλιστικά προγράμματα εκτίμησε ότι ο αυξημένος κοινοβουλευτικός έλεγχος μπορεί να δυσκολέψει την ικανοποίηση τουρκικών αιτημάτων για κινητήρες του KAAN και αναβαθμίσεις F-16.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον Φεριντούν Σινιρλίογλου και στην προσπάθειά του για τη θέση του γενικού γραμματέα του ΟΗΕ. Τα δημοσιευμένα αποτελέσματα της άτυπης ψηφοφορίας τον εμφάνιζαν με τρεις ψήφους ενθάρρυνσης, οκτώ αποθάρρυνσης και τέσσερις χωρίς διατύπωση γνώμης. Τα αποτελέσματα αυτών των ψηφοφοριών δεν ανακοινώνονται επισήμως από το Συμβούλιο Ασφαλείας.
Ο Καλεντερίδης άσκησε επίσης κριτική στην προηγούμενη ελληνική στήριξη του Σινιρλίογλου για την ηγεσία του ΟΑΣΕ, θεωρώντας ότι η διαφοροποίηση της στάσης απέναντι στην υποψηφιότητά του για τον ΟΗΕ αναδεικνύει έλλειψη συνέχειας στον ελληνικό σχεδιασμό.
Η αμυντική σύμπραξη με Σαουδική Αραβία και Πακιστάν
Η εκπομπή περιέλαβε τη συμφωνία κοινής άμυνας Τουρκίας, Σαουδικής Αραβίας και Πακιστάν. Η τουρκική Εθνοσυνέλευση ενέκρινε τη σχετική συμφωνία με 279 ψήφους υπέρ και 119 κατά.
Ο αναλυτής εστίασε στη ρήτρα συλλογικής άμυνας και στη δεκαετή διάρκεια της συμφωνίας. Εκτίμησε, παράλληλα, ότι για την Άγκυρα σημαντικό κίνητρο αποτελεί η διεύρυνση των εξαγωγών οπλικών συστημάτων προς τη σαουδαραβική αγορά.
Στο ενεργειακό σκέλος αναφέρθηκε στις δυσκολίες εισαγωγής τουρκμενικού φυσικού αερίου μέσω Ιράν, στις επιπτώσεις των αμερικανικών κυρώσεων και στις επιδιώξεις της Τουρκίας να ενισχύσει τον ρόλο της στις ροές αερίου προς την Ευρώπη.
Η Νότια Κορέα ως πηγή τεχνολογίας
Εκτενές μέρος της ανάλυσης αφιερώθηκε στη συνεργασία Τουρκίας–Νότιας Κορέας στην πυρηνική ενέργεια και στην αμυντική βιομηχανία.
Ο Καλεντερίδης περιέγραψε μια τουρκική στρατηγική που επιδιώκει ευνοϊκότερους όρους χρηματοδότησης μέσω ανταγωνισμού μεταξύ προμηθευτών και ταυτόχρονη απόκτηση τεχνογνωσίας. Για την άμυνα χρησιμοποίησε τα παραδείγματα του αυτοκινούμενου πυροβόλου Fırtına, του εκπαιδευτικού αεροσκάφους KT-1T και του άρματος Altay.
Το βασικό του επιχείρημα ήταν ότι η Άγκυρα αξιοποιεί τις συνεργασίες για να αποκτά παραγωγικές δυνατότητες και να περιορίζει την εξάρτησή της από δυτικές άδειες εξαγωγής. Αντιπαρέβαλε αυτή την πρακτική με την ελληνική παρουσία στα νοτιοκορεατικά ναυπηγεία, θέτοντας το ερώτημα γιατί οι εμπορικές σχέσεις δεν έχουν αξιοποιηθεί περισσότερο για την ελληνική αμυντική βιομηχανία.
Η αναφορά στον Τομ Μπάρακ
Κλείνοντας, ο Σάββας Καλεντερίδης αναφέρθηκε στην προοπτική εντονότερου κοινοβουλευτικού ελέγχου της κυβέρνησης Τραμπ. Επικαλέστηκε δικές του πληροφορίες για πιθανές κινήσεις ελέγχου του Τομ Μπάρακ στο Κογκρέσο και προέβλεψε πολιτικές συνέπειες για τον Αμερικανό αξιωματούχο.
Άσκησε ιδιαίτερα αυστηρή κριτική στη στάση του απέναντι στους Κούρδους και σε θρησκευτικές και εθνοτικές κοινότητες της περιοχής. Οι αναφορές περί ενδεχόμενης ανάκλησης αποτελούν πληροφορίες και προβλέψεις που διατύπωσε ο ίδιος στην εκπομπή.
