Η έναρξη της δίκης για τις εκρήξεις στους αγωγούς Nord Stream επαναφέρει στο προσκήνιο κρίσιμα ερωτήματα για την ευρωπαϊκή ενεργειακή ασφάλεια, ενώ στο εσωτερικό της Γερμανίας εντείνονται οι διαφωνίες για τη συνέχιση της στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας προς το Κίεβο.

Στις 14 Οκτωβρίου ξεκίνησε στο Αμβούργο η δίκη του Σέρχι Κουζνέτσοφ, πρώην αξιωματικού των ουκρανικών ενόπλων δυνάμεων, ο οποίος κατηγορείται για συμμετοχή στην επιχείρηση δολιοφθοράς που προκάλεσε τις εκρήξεις στους αγωγούς Nord Stream τον Σεπτέμβριο του 2022. Η γερμανική εισαγγελία αποδίδει στον κατηγορούμενο ρόλο στον σχεδιασμό και στην εκτέλεση της επίθεσης, ενώ αναβάθμισε τις κατηγορίες σε εγκλήματα πολέμου.

Ο ίδιος ομολόγησε ότι ενήργησε με κρατικές εντολές, «ό,τι έκανα, το έκανα κατόπιν εντολών», μετέφερε ο συνήγορός του. Το Κίεβο αρνείται την εμπλοκή του στην καταστροφή των αγωγών. Η υπόθεση έχει ιδιαίτερη πολιτική βαρύτητα για τη Γερμανία, καθώς οι Nord Stream αποτελούσαν κρίσιμη υποδομή για τη μεταφορά ρωσικού φυσικού αερίου στην Ευρώπη. Η καταστροφή τους επιβάρυνε το ήδη σύνθετο ενεργειακό περιβάλλον. Το ερώτημα που επανέρχεται είναι κατά πόσο η εξέλιξη της δικαστικής έρευνας θα επηρεάσει τις σχέσεις Βερολίνου–Κιέβου και τη γερμανική πολιτική απέναντι στον πόλεμο.

Η εσωτερική πολιτική αντιπαράθεση και η οικονομική πίεση

Την ίδια ημέρα, στη Σαξονία-Άνχαλτ, το AfD και το BSW προώθησαν από κοινού πρόταση με τίτλο «Ειρηνευτικές συνομιλίες αντί επέκτασης του πολέμου στην Ουκρανία». Οι δύο πολιτικές δυνάμεις ζητούν άμεση κατάπαυση του πυρός, έναρξη διαπραγματεύσεων με τη Ρωσία, άρση των οικονομικών κυρώσεων και τερματισμό της στρατιωτικής και οικονομικής βοήθειας προς την Ουκρανία, με εξαίρεση την ανθρωπιστική συνδρομή.

Η απόφαση έχει πολιτικό χαρακτήρα, καθώς η εξωτερική πολιτική και οι παραδόσεις όπλων δεν αποτελούν αρμοδιότητα ενός κρατιδίου. Αναδεικνύει, ωστόσο, την αυξανόμενη αντιπαράθεση στο εσωτερικό της Γερμανίας για τη στρατηγική που ακολουθεί η ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση του Φρίντριχ Μερτς επιμένει ότι η υποστήριξη της Ουκρανίας αποτελεί ζήτημα ευρωπαϊκής ασφάλειας.

Η συζήτηση διεξάγεται ενώ τα γερμανικά νοικοκυριά αντιμετωπίζουν αυξημένες οικονομικές πιέσεις και το Βερολίνο προωθεί μεταρρυθμίσεις στην ιδιωτική συνταξιοδότηση. Στις 16 Οκτωβρίου, η ομοσπονδιακή βουλή (Bundestag) εξέτασε και ψήφισε το νομοσχέδιο για το πρόγραμμα Frühstartrente, το οποίο προβλέπει κρατική εισφορά 10 ευρώ τον μήνα για την ιδιωτική συνταξιοδοτική αποταμίευση παιδιών από την ηλικία των έξι ετών. Η παράλληλη συζήτηση για τις κοινωνικές δαπάνες και τη χρηματοδότηση της Ουκρανίας τροφοδοτεί την πολιτική αντιπαράθεση σχετικά με τις προτεραιότητες του κρατικού προϋπολογισμού, την στιγμή που η Γερμανία έχει έλλειμα 34δις για φέτος.

Το χρηματοδοτικό βάρος για την Ευρώπη

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η χρηματοδότηση της ουκρανικής άμυνας παραμένει μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις. Ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι έχει ζητήσει πρόσθετους πόρους για το 2027, εκτιμώντας ότι απαιτούνται επιπλέον 70 δισ. ευρώ. Το αίτημα αναζωπυρώνει τη συζήτηση για το κατά πόσο η Ευρωπαϊκή Ένωση μπορεί να διατηρήσει τη σημερινή κλίμακα στήριξης χωρίς να περιορίσει άλλες δημοσιονομικές προτεραιότητες, όπως η κοινωνική πολιτική, η εκπαίδευση και οι επενδύσεις.

Παράλληλα, οι δημόσιες διαφωνίες μεταξύ του Αμερικανού προέδρου Ντόναλντ Τραμπ και του Ουκρανού προέδρου για την πορεία του πολέμου εντείνουν την αβεβαιότητα γύρω από τη μελλοντική δυτική υποστήριξη. Οι καταγγελίες για διαφθορά στην Ουκρανία ενισχύουν, επίσης, τις φωνές που ζητούν αυστηρότερο έλεγχο της διάθεσης των χρημάτων.

Η δίκη για το Nord Stream, έχει ήδη αναδείξει ένα ευρύτερο πολιτικό δίλημμα: πώς θα συνδυάσει η Γερμανία και η Ευρώπη την ενεργειακή τους ασφάλεια, τη στήριξη της Ουκρανίας και τη διατήρηση της κοινωνικής συνοχής, ενώ οι οικονομικές και γεωπολιτικές συνέπειες του πολέμου εξακολουθούν να επιβαρύνουν τις ευρωπαϊκές κοινωνίες;

Η Βρετανία καταστέλλει ακόμα πιο σκληρά τους επικριτές που θεωρούν ότι η δυτική εξωτερική πολιτική υπήρξε μια καταστροφική αποτυχία. Πλησιάζουμε ταχέως στο σημείο όπου η έκφραση μιας εναλλακτικής άποψης μπορεί να σε οδηγήσει στη φυλακή.  Το βράδυ της 2ας Οκτωβρίου, κατά την έξοδό μου από πτήση από τη Μόσχα μέσω Κωνσταντινούπολης, προσήχθην από τη βρετανική αντιτρομοκρατική αστυνομία για τρεις ώρες βάσει του Νόμου περί Αντιτρομοκρατίας και Ασφάλειας Συνόρων του 2026. Δεν είχα κανένα δικαίωμα σιωπής, το πρόσωπο και τα υπάρχοντά μου υποβλήθηκαν σε εξονυχιστική έρευνα, έδωσα δακτυλικά αποτυπώματα και δείγμα DNA, ενώ μου ζητήθηκε να παραδώσω τις ηλεκτρονικές μου συσκευές και να παράσχω τους κωδικούς πρόσβασης, διαφορετικά θα αντιμετώπιζα σύλληψη.

Αυτή ήταν μια κράτηση «χωρίς υπόνοια» (suspicionless detention). Δεν ήμουν ύποπτος για τίποτα, κι όμως οι αστυνομικοί είχαν την εξουσία να με υποβάλουν σε μια παρεμβατική εξέταση για να αξιολογήσουν αν σχεδίαζα μια «εχθρική πράξη» εναντίον του Ηνωμένου Βασιλείου.

Ένας αστυνομικός με πλησίασε και με έθεσε αμέσως υπό κράτηση, αφού τον ενημέρωσα ότι είχα παρευρεθεί σε ένα συνέδριο στη Ρωσία για να συζητήσω για τη γεωπολιτική. Δεν μου εξηγήθηκε γιατί κρατούμουν, παρά μόνο ότι ήθελε να μου κάνει «μερικές ερωτήσεις». Παράδοξα, επεσήμανε ότι οι «αντιτρομοκρατικές» εξουσίες που χρησιμοποιούσε «δεν είναι τόσο τρομακτικές όσο ακούγονται».

Είχα παρευρεθεί στο Διεθνές Συνέδριο της Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι στην περιοχή της Μόσχας από τις 27 Σεπτεμβρίου έως την 1η Οκτωβρίου, συμπεριλαμβανομένης της παρακολούθησης της κεντρικής ομιλίας του Προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν. Συμμετείχα μετά από πρόσκληση της Λέσχης Βαλντάι, η οποία κάλυψε τα εισιτήρια και τη διαμονή μου, όπως είθισται για τους ξένους προσκεκλημένους σε τέτοια διεθνή συνέδρια.

Η Λέσχη Βαλντάι, που ιδρύθηκε το 2004, είναι πρωτίστως μια συνάντηση ακαδημαϊκών από όλο τον κόσμο. Πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, σε αυτήν συμμετείχαν ένας πρώην επικεφαλής της MI6, ο πρώην Βρετανός Πρέσβης στη Ρωσία Σερ Τόνι Μπρέντον και η Φιόνα Χιλ.

Η Βαλντάι έχει βρεθεί στο στόχαστρο της βρετανικής κυβέρνησης. Καθ’ όλη τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου, πλήθος δημοσιογράφων και ακαδημαϊκών έλαβαν επιστολές από το Υπουργείο Εσωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου (Home Office), με τις οποίες καλούνταν να εγγραφούν στο Μητρώο Εγγραφής Ξένης Επιρροής, εάν «κατευθύνονται να διεξαγάγουν σχετικές δραστηριότητες στο Ηνωμένο Βασίλειο ως μέρος μιας συμφωνίας με μια ξένη δύναμη». Η μη συμμόρφωση με το καθεστώς αυτό θεωρείται ποινικό αδίκημα.

Η Βρετανίδα δημοσιογράφος Μαίρη Ντετζέβσκι, η οποία ήταν διευθύντρια του γραφείου των Times στη Μόσχα τη δεκαετία του 1990, είναι η πιο πρόσφατη που έλαβε μια τέτοια επιστολή ως δημόσια καταγεγραμμένη συνεργάτης της Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι, αν και δεν έχει παρευρεθεί από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος. Η ιδέα ότι αν παρευρεθείς σε ένα ακαδημαϊκό συνέδριο κατευθύνεσαι από μια ξένη δύναμη είναι προφανώς παράλογη. Παρόλα αυτά, και δεδομένων των προφανών κινδύνων, πάλεψα με το δίλημμα αν έπρεπε να αποδεχτώ την πρόσκληση από τη Βαλντάι και να πραγματοποιήσω την πρώτη μου επίσκεψη στη Ρωσία από τότε που έφυγα οδικώς από τη χώρα αυτή τον Φεβρουάριο του 2019, στο τέλος της τετραμισάμιση ετών διπλωματικής μου αποστολής εκεί.

Ο κύριος ρόλος μου τότε ήταν ως Οικονομικός Σύμβουλος, υπεύθυνος μεταξύ άλλων για την πολιτική των κυρώσεων. Μετά την επιστροφή μου στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενέκρινα περίπου 1.000 κυρώσεις κατά Ρώσων, συμπεριλαμβανομένων και αυτών μετά την ξεσπάσματα του πολέμου.

Είχα κάποιες ανησυχίες ότι ο ρόλος μου στις κυρώσεις ενδεχομένως να μου δημιουργούσε προβλήματα μόλις βρισκόμουν εντός της Ρωσίας (πράγματι, υποβλήθηκα σε μια εξαιρετικά στρεσογόνα κράτηση και ανακρίσεις διάρκειας τεσσάρων και μισής ωρών από την FSB κατά την άφιξή μου στη Μόσχα).

Ο Σερ Τόνι Μπρέντον, με τον οποίο είχα συμβουλευτεί, μου πρότεινε να παρευρεθώ, λέγοντας ότι η Βαλντάι ήταν μια «εξαιρετική εκδήλωση». Κατόπιν συμβουλής του, ενημέρωσα το Βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών, τονίζοντας τη δέσμευσή μου να τηρήσω τις υποχρεώσεις μου βάσει του Νόμου περί Κρατικών Μυστικών (Official Secrets Act) πριν αναχωρήσω για τη Μόσχα. Αυτό περιλάμβανε την επιβεβαίωση ότι, ενώ η Βαλντάι είχε πληρώσει για τις πτήσεις μου, δεν είχα λάβει καμία πληρωμή για τη συμμετοχή μου.

Υπηρέτησα ως Βρετανός διπλωμάτης για 24 χρόνια και λαμβάνω σοβαρά υπόψη τις συνεχείς δεσμεύσεις μου να διαφυλάξω τα μυστικά στα οποία είχα πρόσβαση κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Η υπόνοια ότι μπορεί να σχεδίαζα μια εχθρική πράξη εναντίον της Βρετανίας είναι προσβλητική και εσφαλμένη. Ωστόσο, από τη συνταξιοδότησή μου το 2023, υπήρξα οξύς επικριτής της κατεύθυνσης της εξωτερικής πολιτικής του Ηνωμένου Βασιλείου προς τη Ρωσία, ιδιαίτερα της απομάκρυνσης από τη διπλωματία προς όφελος του πολέμου.

Προφυλάξεις που είχα λάβει, αν και σημαντικές και απαραίτητες, αποδείχθηκαν ανεπαρκείς για να αποτρέψουν την κράτησή μου με λιγότερα δικαιώματα από ό,τι αν είχα συλληφθεί επίσημα και μου είχαν απαγγελθεί κατηγορίες. Είμαι της άποψης ότι παράγοντες των υπηρεσιών ασφαλείας στο Λονδίνο είχαν εγκρίνει την ενέργεια εναντίον μου εκ των προτέρων. Πράγματι, ο αναλυτής ρωσικών θεμάτων Μαρκ Γκαλεότι άφησε να εννοηθεί στο podcast του ότι το σύστημα «έστελνε ένα μήνυμα» ενεργώντας με αυτόν τον τρόπο.

Η κράτησή μου αποτελεί την πιο πρόσφατη κλιμάκωση στον πόλεμο του βρετανικού κράτους κατά της ελευθερίας του λόγου. Όλο και περισσότερο, οι άνθρωποι που μιλούν δημόσια ενάντια στους «παντοτινούς πολέμους» (forever wars) — όχι μόνο στην Ουκρανία, αλλά και στη Μέση Ανατολή και αλλού — αντιμετωπίζονται ως απειλή για την εθνική ασφάλεια που πρέπει να κατασταλεί.

Οι κρατήσεις σε αεροδρόμια είναι, φυσικά, ένα βήμα πριν από την πλήρη φυλάκιση, αλλά αυτό το μοτίβο εκφοβισμού εξαπλώνεται τα τελευταία τέσσερα χρόνια.

Ο Βρετανός συντηρητικός ακαδημαϊκός και συγγραφέας Τζον Λάφλαντ προσήχθη σε αεροδρόμιο για μία ώρα το 2022. Ο εκλιπών Ρόμπερτ Σκιντέλσκι, μέλος της Βουλής των Λόρδων και διακεκριμένος Βρετανός οικονομoλόγος, καθώς και ο ερευνητής δημοσιογράφος Κιτ Κλάρενμπεργκ, υποβλήθηκαν σε πιο μακροσκελείς και αυστηρές κρατήσεις το 2023. Στον Κλάρενμπεργκ δεν έχει επιστραφεί ακόμη μια κάρτα μνήμης SD που κατασχέθηκε τότε.

Ο καθηγητής Ρίτσαρντ Σάκουα, Ομότιμος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κεντ, κρατήθηκε για τρεις ώρες στο Χίθροου το 2025· έκτοτε μπορέσε να επιστρέψει στη Ρωσία μόνο μετά από παρέμβαση του δικηγόρου του. Ο Τζορτζ Σάμουελι, ένας ουγγρικής καταγωγής Βρετανός πολιτικός αναλυτής, προσήχθη τον Μάρτιο του 2026.

Το 2023, ο Κρεγκ Μάρεϊ, πρώην Βρετανός πρέσβης στο Ουζμπεκιστάν, προσήχθη για μία ώρα στο αεροδρόμιο της Γλασκώβης βάσει των αυστηρότερων διατάξεων του Νόμου περί Τρομοκρατίας του 2000, ο οποίος αφορά δραστηριότητες σχετικές με τη διάπραξη, την προετοιμασία και την υποκίνηση τρομοκρατικών πράξεων. Το τηλέφωνό του δεν του επιστράφηκε στη συνέχεια.

Ο ερευνητής δημοσιογράφος Ρίτσαρντ Μέντχερστ συνελήφθη επειδή έκανε δηλώσεις υποστήριξης προς μια απαγορευμένη φιλοπαλαιστινιακή οργάνωση και κρατήθηκε για 24 ώρες πριν από την αποφυλάκισή του. Στη συνέχεια, το σπίτι και το γραφείο του στην Αυστρία δέχθηκαν έφοδο τον Φεβρουάριο του 2025 και κατηγορήθηκε για συμμετοχή στη Χαμάς. Μέχρι σήμερα δεν έχουν απαγγελθεί κατηγορίες εναντίον του.

Ευρύτερα, στη Βρετανία, η ομάδα Palestine Action έχει χαρακτηριστεί ως τρομοκρατική οργάνωση μετά από ευρείες διαμαρτυρίες ενάντια στις σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου από το ισραηλινό κράτος στη Γάζα. Ηλικιωμένοι άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων επιζώντων του Ολοκαυτώματος, έχουν συλληφθεί σε διαδηλώσεις της Palestine Action για το «έγκλημα» ότι κρατούσαν χαρτονένια πανό.

Η πρακτική της κράτησης στα αεροδρόμια χωρίς να υπάρχει υπόνοια είναι ασυνήθιστη στα ευρωπαϊκά κράτη, αν και χρησιμοποιούνται εναλλακτικές, πιο ύπουλες μορφές καταστολής της ελευθερίας του λόγου. Ο πρώην αξιωματικός των ελβετικών στρατιωτικών υπηρεσιών πληροφοριών και συγγραφέας Ζακ Μπον παραμένει στις Βρυξέλλες, αποκλεισμένος από το τραπεζικό σύστημα (de-banked) και ανίκανος να ταξιδέψει στην πατρίδα του, έχοντας υποστεί κυρώσεις από την Ευρωπαϊκή Ένωση για «φιλορωσική προπαγάνδα».

Την περασμένη εβδομάδα, ο ρωσικής καταγωγής δημοσιογράφος και πρώην ρεπόρτερ του BBC Λεονίντ Ραγκόζιν ανακηρύχθηκε persona non grata από τη Λετονία, όπου ζούσε από την απαρχή της κρίσης στην Ουκρανία. Έχοντας ασκήσει κριτική στην κατεύθυνση της δυτικής εξωτερικής πολιτικής απέναντι στον πόλεμο στην Ουκρανία, υπήρξε επίσης τακτικός επικριτής του Πούτιν και χαρακτήρισε την εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ως «εγκληματική και παράλογη».

Αυτό το μοτίβο καταστολής της ελευθερίας του λόγου στη Βρετανία και ευρύτερα στην Ευρώπη διογκώνεται. Φοβάμαι ότι όσο γίνεται πιο προφανές ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν μπορεί να κερδηθεί από τη Δύση και ότι το Ισραήλ δεν μπορεί να παραμείνει στο απυρόβλητο από τη διεθνή κατακραυγή για τις ενέργειές του στην Παλαιστίνη, οι ενέργειες του βρετανικού κράτους ενδέχεται να γίνουν ακόμη πιο σκληρές.

Φτάνουμε στο σημείο όπου το να εκφράσεις μια άποψη για την επικίνδυνη κατάσταση των εξωτερικών πολέμων της Δύσης μπορεί να σε οδηγήσει στη φυλακή.

Πίστευα ότι ήμουν προσεκτικός ενημερώνοντας τη βρετανική κυβέρνηση πριν από τη μοναδική μου επίσκεψη στη Ρωσία από το 2019. Εάν το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται στο σημείο όπου πρώην διπλωμάτες μπορούν να κρατούνται και να κατάσχεται προσωρινά η περιουσία τους, τότε κανένας δεν είναι ασφαλής από το μακρύ χέρι του νομικού πολέμου (lawfare).

Με την επιστροφή μου από τη Βαλντάι, έγραψα ξανά στο Υπουργείο Εξωτερικών, προσφέροντας να τους ενημερώσω πλήρως για τα στοιχεία που συνέλεξα όσο βρισκόμουν στη Ρωσία. Μέχρι σήμερα, δεν έχουν απαντήσει.

Ian Proud

Η ιδέα ότι η Μέση Ανατολή γίνεται πιο φιλελεύθερη μπορεί να ακούγεται αντίθετη προς τη διαίσθηση. Σχεδόν πριν από 50 χρόνια, μια επανάσταση στο Ιράν κατεδάφισε την κοσμική τάξη της χώρας και εγκαθίδρυσε ένα απολυταρχικό κληρικό καθεστώς, θεμελιωμένο στον σιιτικό φονταμενταλισμό, του οποίου η πολεμική ιαχή ήταν «Θάνατος στην Αμερική». Έκτοτε, η περιοχή έχει αποτελέσει εκκολαπτήριο πολυάριθμων τρομοκρατικών επιθέσεων στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, εξεγερτικών κινημάτων που είναι προσηλωμένα σε μια αυταρχική θεοκρατία, καθώς και καταπιεστικών καθεστώτων που υποτάσσουν τις γυναίκες, συντρίβουν την ελευθερία της έκφρασης και περιθωριοποιούν τις μειονότητες.

Στο σημείο αυτό, θα μπορούσε να φαίνεται εύκολο να καταλήξει κανείς στο συμπέρασμα ότι οι κοινωνίες της Μέσης Ανατολής ενδιαφέρονται απλώς λιγότερο για τον φιλελευθερισμό —ότι διέπονται από ένα θεμελιωδώς διαφορετικό, περισσότερο προσανατολισμένο στη θρησκεία «καθεστώς αλήθειας», όπως διακήρυξε ο φιλόσοφος Μισέλ Φουκώ το 1978, αναφερόμενος στην εξέγερση στο Ιράν. Σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη, ένα σύστημα διακυβέρνησης στο οποίο οι φονταμενταλιστές διεκδικούν την εξουσία να ορίζουν την πίστη όπως οι ίδιοι κρίνουν κατάλληλο —υποτάσσοντας την ατομική ελευθερία στις θρησκευτικές επιταγές, προωθώντας την ανδρική υπεροχή και επιβάλλοντας περιοριστικούς ενδυματολογικούς κανόνες στις γυναίκες— θα διαφοροποιεί για πάντα την περιοχή από τη Δύση.

Ωστόσο, αυτή η εκτίμηση συγχέει τις συνέπειες της κυριαρχίας με τις αιτίες της. Κάτω από την εδραίωση του αυταρχισμού, εξελίσσεται μια διαφορετική ιστορία. Μεταξύ 2000 και 2020, επέβλεψα μια σειρά ερευνών στη Μέση Ανατολή, πραγματοποιώντας προσωπικές συνεντεύξεις με αντιπροσωπευτικά δείγματα πληθυσμού σε πέντε σημαντικές χώρες, προκειμένου να κατανοήσω γιατί οι πολίτες υιοθετούν τις αξίες που υιοθετούν και να παρακολουθήσω τις μεταβολές αυτών των αξιών. Σε διαφορετικό βαθμό, οι ερωτηθέντες στις χώρες αυτές —την Αίγυπτο, το Ιράν, το Ιράκ, τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία— εξέφρασαν μια αυξανόμενη προτίμηση προς τις φιλελεύθερες αξίες, ακόμη και όταν οι κυβερνώντες τους προσπαθούσαν να καταστείλουν τις λαϊκές απαιτήσεις για δημοκρατική αλλαγή. (Εστιάσαμε σε αυτές τις χώρες επειδή το μέγεθος και η πολιτική τους σημασία τις καθιστούσαν κατάλληλες περιπτώσεις για τον έλεγχο κοινωνιολογικών θεωριών.)

Η έρευνα έθεσε στους συμμετέχοντες ερωτήματα σχετικά με ένα ευρύ φάσμα αξιών. Ωστόσο, επιδιώξαμε να καταγράψουμε τη στάση τους απέναντι στις φιλελεύθερες αξίες μέσω 15 ερωτήσεων που κάλυπταν τρεις διαστάσεις: τον εκφραστικό ατομικισμό, την ισότητα των φύλων και την κοσμική πολιτική.
Ο εκφραστικός ατομικισμός μετρήθηκε με βάση την προτίμηση στον γάμο από αγάπη αντί της γονικής έγκρισης, την ανεξαρτησία και τη φαντασία —αντί της υπακοής και της θρησκευτικής πίστης— ως επιθυμητά χαρακτηριστικά στα παιδιά, καθώς και το δικαίωμα των γυναικών να ντύνονται όπως επιθυμούν.
Οι απόψεις για την ισότητα των φύλων διερευνήθηκαν μέσω ερωτήσεων σχετικά με την πολυγαμία, την υπακοή της συζύγου και την προτεραιότητα που δίνεται στους άνδρες στην πολιτική, στην αγορά εργασίας και στην εκπαίδευση.

Οι αντιλήψεις για την κοσμική πολιτική αξιολογήθηκαν μέσω ερωτημάτων σχετικά με τον διαχωρισμό της θρησκείας από την πολιτική, τη διακυβέρνηση δυτικού τύπου, την ισλαμική διακυβέρνηση και τον νόμο της σαρία.
Στη συνέχεια, συνδυάσαμε τις απαντήσεις για να δημιουργήσουμε έναν «δείκτη φιλελευθερισμού», με βαθμολογία από το 1 έως το 4 για κάθε πληθυσμό σε κάθε έρευνα. Οι υψηλότερες βαθμολογίες υποδήλωναν μεγαλύτερη υποστήριξη προς τον φιλελευθερισμό.
Οι δείκτες αυτοί κατέδειξαν σημαντική αύξηση του φιλελευθερισμού, αν και το μέγεθος της μεταβολής διέφερε ανάλογα με τον τομέα και τη χώρα. Η υποστήριξη προς την ισλαμική διακυβέρνηση και τη σαρία μειώθηκε γενικά σε ολόκληρη την περιοχή.

Μεταξύ των Ιρανών, αυξάνεται η απαίτηση για διαχωρισμό της θρησκείας από την πολιτική, για ισότητα των φύλων και για ελευθερία στην ένδυση. Αυτές οι μεταβαλλόμενες αξίες έχουν μεταφραστεί σε πολιτική δράση, με πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022 και τις πανεθνικές διαδηλώσεις του 2025–2026, κατά τη διάρκεια των οποίων, σύμφωνα με αναφορές, δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές σκοτώθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Στην Αίγυπτο, το ποσοστό των ερωτηθέντων που θεωρούσαν ότι η ισλαμική διακυβέρνηση είναι «πολύ καλή» μειώθηκε από 25% το 2011 σε 16% το 2020. Το ποσοστό όσων θεωρούσαν ότι ο νόμος της σαρία είναι «πολύ σημαντικός» υποχώρησε από 28% σε 18%.
Μεταξύ των Ιρακινών ερωτηθέντων, το ποσοστό όσων υποστήριζαν έντονα την ισλαμική διακυβέρνηση και τον νόμο της σαρία μειώθηκε, αντίστοιχα, από 30% και 34% το 2004 σε 15% και 14% το 2011.

foreignaffairs.com