Την εκτίμηση ότι η Τουρκία δεν μπορεί να εμποδίσει την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου–Ισραήλ, όταν αυτή εξυπηρετεί ευρύτερα περιφερειακά και δυτικά συμφέροντα, διατύπωσε ο ναύαρχος ε.α. Γιάννης Εγκολφόπουλος, στην παρέμβασή του στη «Ναυτεμπορική».

Σχολιάζοντας τις δηλώσεις του Μάρκο Ρούμπιο, υποστήριξε ότι η απουσία ευθείας αναφοράς στην Άγκυρα δεν σημαίνει απουσία μηνύματος προς την τουρκική ηγεσία.

«Δεν έχει τη δύναμη η Τουρκία να παρεμποδίσει αυτά», ανέφερε χαρακτηριστικά, συνδέοντας το καλώδιο με τους ενεργειακούς σχεδιασμούς στην Ανατολική Μεσόγειο και την ενίσχυση της ελληνικής αποτροπής.

Το έμμεσο μήνυμα προς την Άγκυρα

Ο κ. Εγκολφόπουλος ξεχώρισε δύο σημεία από τις δηλώσεις του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών: την ανάγκη εναλλακτικών οδών μεταφοράς ενέργειας και την αντίθεση στην παρεμπόδιση ενεργειακών διαδρομών που εξυπηρετούν την ευημερία των λαών.

Κατά τη δική του ανάγνωση, το δεύτερο σημείο αποτελεί έμμεση προειδοποίηση προς την Τουρκία. Εκτίμησε, παράλληλα, ότι οι προσωπικές σχέσεις του Ντόναλντ Τραμπ με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν περιόριζαν το περιθώριο μιας δημόσιας, ευθείας τοποθέτησης του Ρούμπιο εναντίον της Άγκυρας.

Επέμεινε, ωστόσο, ότι η ουσία βρίσκεται στα συμφέροντα που συγκλίνουν γύρω από τα ενεργειακά έργα. Όπως υποστήριξε, η Τουρκία θα δυσκολευτεί να επιβάλει τις επιδιώξεις της εφόσον βρεθεί απέναντι σε ένα πλέγμα συμφερόντων που περιλαμβάνει το Ισραήλ, την Αίγυπτο, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Το καλώδιο και η συζήτηση για τον EastMed

Ο ναύαρχος ε.α. ενέταξε την ηλεκτρική διασύνδεση στην ευρύτερη συζήτηση για τη μεταφορά ενέργειας από τη Μέση Ανατολή προς την Ευρώπη. Αναφέρθηκε στον EastMed, εκτιμώντας ότι η αναζήτηση εναλλακτικών ενεργειακών διαδρομών επαναφέρει τη σημασία τέτοιων σχεδιασμών.

Απέδωσε τη μη υλοποίηση του αγωγού στις οικονομικές παραμέτρους που, σύμφωνα με την ανάλυσή του, δεν δικαιολογούσαν τότε το κόστος κατασκευής. Παράλληλα, περιέγραψε πιθανούς σχεδιασμούς για την αξιοποίηση σαουδαραβικού φυσικού αερίου και τη μεταφορά πετρελαίου από το βόρειο Ιράκ προς τη Μεσόγειο.

Οι αναφορές αυτές αφορούσαν προοπτικές και σενάρια που παρουσίασε ο ίδιος. Το βασικό του επιχείρημα ήταν ότι η Τουρκία δεν αποτελεί μονόδρομο για την έξοδο της ενέργειας προς τις ευρωπαϊκές αγορές.

«Με τι θα διασπάσει την Ασπίδα του Αχιλλέα;»

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στην ελληνική στρατιωτική ισχύ, αμφισβητώντας την εικόνα μιας Τουρκίας που μπορεί να επιβάλει τετελεσμένα χάρη στον όγκο της αμυντικής της παραγωγής.

Υποστήριξε ότι η αξιολόγηση των τουρκικών δυνατοτήτων πρέπει να γίνεται με βάση την πραγματική αποτελεσματικότητα των συστημάτων και τις απαιτήσεις μιας σύγκρουσης. Στο πλαίσιο αυτό, εκτίμησε ότι η Ελλάδα έχει αποκτήσει ποιοτικά πλεονεκτήματα μέσω των εξοπλιστικών επιλογών της.

Κεντρική θέση στην επιχειρηματολογία του είχε η «Ασπίδα του Αχιλλέα», την οποία περιέγραψε ως σύστημα διασύνδεσης διαφορετικών μέσων σε ενιαία αεράμυνα.

«Πώς θα τη διασπάσει αυτή η Τουρκία; Με τι θα τη διασπάσει;», διερωτήθηκε, υποστηρίζοντας ότι ο ελληνικός σχεδιασμός δημιουργεί σοβαρές δυσκολίες στους τουρκικούς στρατιωτικούς υπολογισμούς.

Σύμφωνα με όσα ανέφερε, στον σχεδιασμό συμμετέχουν Έλληνες αξιωματικοί και 19 ελληνικές εταιρείες. Εκτίμησε επίσης ότι η αμερικανική συνδρομή για την ολοκλήρωση του συστήματος αποτελεί αντικείμενο των επαφών του υπουργού Εθνικής Άμυνας.

Οι ελληνικοί Patriot και η Σαουδική Αραβία

Αναφερόμενος στη συνεργασία Τουρκίας, Πακιστάν και Σαουδικής Αραβίας, εξέφρασε επιφυλάξεις για τις πραγματικές δυνατότητες στρατιωτικής υποστήριξης που μπορούν να προσφέρουν η Άγκυρα και το Ισλαμαμπάντ.

Στάθηκε ιδιαίτερα στην ελληνική παρουσία με Patriot στη Σαουδική Αραβία. Υποστήριξε ότι η προστασία κρίσιμων υποδομών και προσωπικού αναδεικνύει έναν ελληνικό ρόλο ασφάλειας που συχνά υποτιμάται στη δημόσια συζήτηση.

Προχώρησε μάλιστα στην εκτίμηση ότι ενδεχόμενη παρουσία Τούρκων τεχνικών συμβούλων θα μπορούσε να επωφελείται από την προστασία των ελληνικών συστημάτων αεράμυνας.

Η συνεργασία με τη Φλόριντα και το μεταναστευτικό

Ο κ. Εγκολφόπουλος σχολίασε και τη συνεργασία με τη Φλόριντα, δίνοντας έμφαση στην τεχνογνωσία επιτήρησης και αντιμετώπισης μεταναστευτικών ροών.

Κατά την άποψή του, η σημασία της βρίσκεται στην αξιοποίηση τεχνολογίας και εμπειρίας από τις ελληνικές υπηρεσίες και το Λιμενικό. Συνέδεσε επίσης την έμφαση του Ρούμπιο στο μεταναστευτικό με τη διάσταση της ασφάλειας στη Μεσόγειο.

«Εμείς κάνουμε τη δουλειά μας»

Κλείνοντας, υποστήριξε ότι η Ελλάδα πρέπει να εστιάζει στην ανάπτυξη των δικών της δυνατοτήτων και των ελληνοαμερικανικών σχέσεων. Συνέδεσε τον ενεργειακό της ρόλο, τον κάθετο διάδρομο φυσικού αερίου και το ενδιαφέρον επενδυτών με την εικόνα μιας χώρας που, κατά την εκτίμησή του, αποκτά μεγαλύτερο στρατηγικό βάρος.

«Εμείς κάνουμε τη δουλειά μας», τόνισε. Η κεντρική θέση της παρέμβασής του ήταν ότι η ελληνική αποτροπή και τα συγκλίνοντα συμφέροντα γύρω από τα ενεργειακά έργα περιορίζουν τα περιθώρια της Άγκυρας να μετατρέψει τις απειλές της σε πράξεις.

Οι έπαινοι προς την Ελλάδα δεν αρκούν για να θεμελιώσουν εγγυήσεις ασφαλείας. Αυτό είναι το βασικό μήνυμα της παρέμβασης του ιστορικού και διδάκτορα του Πανεπιστημίου της Γενεύης, Νίκου Παπαδάτου, στη «Ναυτεμπορική», όπου ανέλυσε την ομιλία του Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα, τις αμερικανικές επιδιώξεις και τις συνέπειες για την ελληνική εξωτερική πολιτική.

Ο Παπαδάτος επέμεινε ότι πίσω από τη συμβολική αναφορά στον ελληνικό πολιτισμό πρέπει να εξεταστούν οι πραγματικοί όροι της συνεργασίας: ποιος αποφασίζει, ποιος επωφελείται και ποια περιθώρια διατηρεί η Αθήνα για την προάσπιση των κυριαρχικών της δικαιωμάτων.

Το καλώδιο δεν είναι ένα απομονωμένο έργο

Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε η ηλεκτρική διασύνδεση και η αμερικανική στάση στα ελληνοτουρκικά. Σχολιάζοντας τις αναφορές που τέθηκαν στην εκπομπή για «ευαίσθητα θέματα» και παρασκηνιακές παρεμβάσεις αποτροπής κρίσεων, ο ιστορικός εξέφρασε τον φόβο ότι η διαχείριση των διαφορών μπορεί να οδηγήσει σε συμβιβασμούς που δεν ευνοούν την Ελλάδα.

Κατά την εκτίμησή του, η Ουάσιγκτον προσεγγίζει την περιοχή μέσα από τις ανάγκες συνοχής της συμμαχίας και τους ευρύτερους στρατηγικούς σχεδιασμούς της. Αυτό, υποστήριξε, δεν συνεπάγεται αυτομάτως υποστήριξη των ελληνικών θέσεων.

«Το ζήτημα του καλωδίου επηρεάζει και την ΑΟΖ», τόνισε, συνδέοντας την εξέλιξη του έργου με τη δυνατότητα άσκησης των ελληνικών δικαιωμάτων στη θάλασσα. Η ανησυχία του αφορά τα αρνητικά προηγούμενα που, όπως εκτιμά, μπορεί να δημιουργήσει η υποχώρηση απέναντι στις αμφισβητήσεις.

Στην ίδια κατεύθυνση, αμφισβήτησε την αντίληψη ότι η συμμετοχή στον νατοϊκό χώρο συνιστά από μόνη της επαρκή προστασία. Ζήτησε να διακρίνονται οι γενικές διαβεβαιώσεις περί συμμαχικής συνεργασίας από τις συγκεκριμένες δεσμεύσεις ασφαλείας.

Το δόγμα Τραμπ πίσω από την ομιλία στην Πνύκα

Ο Παπαδάτος ερμήνευσε την ομιλία Ρούμπιο ως παρουσίαση της αντίληψης της κυβέρνησης Τραμπ για την αμερικανική ισχύ και τη θέση των συμμάχων. Στη δική του ανάγνωση, η Ουάσιγκτον ζητά ευθυγράμμιση με τις στρατηγικές της επιλογές, ενώ η Ευρώπη αποδέχεται έναν υποδεέστερο ρόλο.

Συνέδεσε αυτή την προσέγγιση με τις απαιτήσεις αύξησης των αμυντικών δαπανών και με τα συμφέροντα που αναπτύσσονται γύρω από τους εξοπλισμούς και το αμερικανικό LNG. Για τον ίδιο, το κρίσιμο ερώτημα είναι αν η οικονομική και στρατιωτική συνεργασία προσφέρει αντίστοιχα πολιτικά ανταλλάγματα στην Ελλάδα.

Εξέφρασε, μάλιστα, σαφή διαφωνία με το κλίμα αισιοδοξίας που περιέγραψε μετά την επίσκεψη. Υποστήριξε ότι οι επιχειρηματικοί κύκλοι έχουν λόγους να είναι ικανοποιημένοι από τις προοπτικές πωλήσεων όπλων και ενέργειας, χωρίς αυτό να απαντά στις ανησυχίες για την εθνική κυριαρχία.

Προειδοποίηση για νέο χτύπημα στο Ιράν

Η ανάλυσή του επεκτάθηκε στη Μέση Ανατολή, όπου εκτίμησε ότι ενδέχεται να προετοιμάζεται ένα νέο, ισχυρότερο πλήγμα κατά του Ιράν. Συνέδεσε το ενδεχόμενο αυτό με τη σύγκρουση Σαουδικής Αραβίας και Χούθι και με τον τρόπο που περιφερειακές αντιπαραθέσεις μπορούν να εξελιχθούν σε ευρύτερο πόλεμο.

Στο σενάριο που περιέγραψε, μια αεροπορική εκστρατεία θα μπορούσε να επιδιώξει πλήγματα στις υπόγειες πυραυλικές εγκαταστάσεις του Ιράν, ώστε να περιοριστεί η δυνατότητα αντιποίνων κατά του Ισραήλ και των χωρών του Κόλπου. Προειδοποίησε επίσης για τις συνέπειες που θα μπορούσε να έχει μια τέτοια κλιμάκωση στον πληθυσμό.

Ο ιστορικός στάθηκε και στον πυρηνικό κίνδυνο, επικρίνοντας τη ρητορική που υποβαθμίζει τη σοβαρότητα μιας πιθανής χρήσης τακτικών πυρηνικών όπλων. Συνέδεσε την ανησυχία του τόσο με τη Μέση Ανατολή όσο και με ενδεχόμενη σύγκρουση σε ρωσικό έδαφος, κάνοντας ειδική αναφορά στο Καλίνινγκραντ. Πρόκειται για προειδοποιήσεις και σενάρια που ανέπτυξε ο ίδιος, όχι για ανακοινωμένες στρατιωτικές αποφάσεις.

Συνεργασία με το Ισραήλ, με ελληνικούς όρους

Ιδιαίτερο βάρος έδωσε στη σχέση Ελλάδας–Ισραήλ. Ο Παπαδάτος δεν απέρριψε τη στρατηγική συνεργασία, αλλά προειδοποίησε ότι δεν πρέπει να μετατραπεί σε συμφωνία χωρίς σαφείς όρους, όπου η Αθήνα θα προσυπογράφει επιλογές άλλων.

Παράλληλα, υποστήριξε ότι η αντιπαράθεση Τουρκίας–Ισραήλ χρειάζεται προσεκτική ανάγνωση, καθώς οι συγκρούσεις συμφερόντων δεν αποκλείουν επιμέρους συναλλαγές ή συγκλίσεις. Με αυτή τη λογική, κάλεσε την Ελλάδα να αξιολογεί τις συμμαχίες της με βάση τα δικά της συμφέροντα και τις πραγματικές δεσμεύσεις των εταίρων.

«Όταν θέλουμε να συζητάμε για στρατηγικές συμμαχίες, θα πρέπει να έχουμε και μια στοιχειώδη εθνική κυριαρχία», υπογράμμισε. Εκεί εντοπίζεται και η βασική του απαίτηση από την ελληνική εξωτερική πολιτική: οι συμμαχίες να ενισχύουν την ελευθερία αποφάσεων της χώρας και την υπεράσπιση των δικαιωμάτων της.

Του Θεόδωρου Ατματζίδη

Ο Ρούμπιο δεν επέλεξε τυχαία την Πνύκα για να απευθυνθεί στην Ευρώπη και στον δυτικό κόσμο. Από τον χώρο που συνδέθηκε με την αθηναϊκή δημοκρατία, αναγνώρισε ότι η αρχαία Ελλάδα εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς για τον δυτικό πολιτισμό, όχι μόνο εξαιτίας των πολιτικών της ιδεών, αλλά και λόγω των αξιών, του καθήκοντος, της τιμής και της προθυμίας των ανθρώπων της να υπερασπιστούν όσα θεωρούσαν σημαντικά. Η Ελλάδα, όπως ανέφερε, παραμένει ένα πρότυπο συμμάχου για τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Το μήνυμά του, ωστόσο, δεν ήταν απλώς ένας ιστορικός έπαινος. Ο Ρούμπιο μίλησε για μια Δύση που βρίσκεται σε κρίσιμο σταυροδρόμι, προειδοποιώντας ότι η επόμενη δεκαετία θα επηρεάσει την πορεία του επόμενου αιώνα. Αναφέρθηκε στην ανάγκη ενίσχυσης της εθνικής ισχύος, της αμυντικής ικανότητας, της βιομηχανικής παραγωγής και της τεχνολογικής υπεροχής. Κάλεσε, ουσιαστικά, την Ευρώπη να εγκαταλείψει τον εφησυχασμό και να αναλάβει μεγαλύτερη ευθύνη για την ασφάλεια και το μέλλον της.

Εδώ βρίσκεται, κατά την εκτίμησή μου, το βαθύτερο νόημα της ομιλίας του: η Ελλάδα που γέννησε ιδέες και αξίες τις οποίες θαυμάζει ακόμη ο κόσμος αποτελεί ένα σημαντικό ιστορικό κεφάλαιο. Η Ελλάδα του σήμερα, όμως, και μαζί της η Ευρώπη, καλούνται να αποδείξουν στην πράξη ότι μπορούν να υπερασπιστούν όσα κληρονόμησαν. Η ιστορία προσφέρει κύρος και ταυτότητα· δεν αποτελεί από μόνη της εγγύηση ασφάλειας.

Ο Ρούμπιο αναγνώρισε με σαφήνεια τη διαχρονική συμβολή της Ελλάδας. Ο προβληματισμός όμως είναι στο τι συνεπάγεται αυτή η αναγνώριση στο σημερινό γεωπολιτικό περιβάλλον, όπου οι πόλεμοι, ο ανταγωνισμός των μεγάλων δυνάμεων, οι απειλές κατά των θαλάσσιων οδών και η αμφισβήτηση της διεθνούς τάξης διαμορφώνουν ένα ολοένα πιο απαιτητικό περιβάλλον ασφαλείας.

Τώρα που κάθισε η σκόνη μετά την επίσκεψη του Ρούμπιο, είναι σκόμιμο να εξετάσουμε πώς μπορούμε να κάνουμε μια γρήγορη και ψύχραιμη αποτίμησή της:

• τι ειπώθηκε,
• τι συμφωνήθηκε,
• τι δεν ειπώθηκε και
• ποιες πρακτικές συνέπειες μπορεί να έχει για την Ελλάδα.

Τι δεν μας είπε — και τι πρέπει να εξετάσουμε

Στην ομιλία της Πνύκας δεν διατυπώθηκε κάποια νέα, συγκεκριμένη αμερικανική εγγύηση για την αντιμετώπιση των απειλών που αφορούν ειδικά την Ελλάδα. Δεν παρουσιάστηκε δημόσια ένα νέο πλαίσιο αντιμετώπισης πιθανής ελληνοτουρκικής κρίσης ούτε δόθηκαν συγκεκριμένες δεσμεύσεις για το πώς θα αντιδρούσε η Ουάσιγκτον σε περίπτωση αμφισβήτησης της ελληνικής κυριαρχίας.

Αυτό σημαίνει ότι παρόλο που υπάρχουν διμερείς συμφωνίες, αμυντική συνεργασία και δίαυλοι στρατηγικού διαλόγου, πρέπει να διακρίνουμε την πολιτική αναγνώριση και τη συμμαχική συνεργασία από τις συγκεκριμένες δεσμεύσεις που αφορούν την αντιμετώπιση μιας κρίσης.

Εξάλλου, οι ΗΠΑ διαμορφώνουν την πολιτική τους με βάση τα δικά τους εθνικά συμφέροντα. Η Ελλάδα αποτελεί σημαντικό σύμμαχο, προσφέρει στρατηγικές υποδομές και διευκολύνσεις, συμβάλλει στην ασφάλεια της νοτιοανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ και διαθέτει κρίσιμη γεωγραφική θέση στην Ανατολική Μεσόγειο. Όλα αυτά ενισχύουν τη σημασία της για την Ουάσιγκτον, αλλά δεν καταργούν την ανάγκη η Αθήνα να διαμορφώνει τη δική της στρατηγική και να διατηρεί αξιόπιστη αποτρεπτική ικανότητα.

Η ίδια η επίσκεψη, άλλωστε, συνοδεύτηκε από συγκεκριμένες ανακοινώσεις για την ελληνοαμερικανική συνεργασία στην άμυνα, στην ασφάλεια και στην ανταλλαγή πληροφοριών για την αντιμετώπιση της τρομοκρατίας. Συνεπώς, η ουσία είναι ανάμεσα στις υπαρκτές συμφωνίες και στις πρόσθετες εγγυήσεις που δεν ανακοινώθηκαν δημόσια.

Για την Ελλάδα, αυτή η διάκριση έχει ιδιαίτερη σημασία. Η χώρα μας δεν βρίσκεται αντιμέτωπη μόνο με τις ευρύτερες απειλές που απασχολούν τη Δύση. Έχει και συγκεκριμένες εθνικές προτεραιότητες: την προστασία της κυριαρχίας της, την αποτροπή στο Αιγαίο και στην Ανατολική Μεσόγειο, την ασφάλεια της Κύπρου, την προστασία των θαλάσσιων και ενεργειακών υποδομών και τη διατήρηση της επιχειρησιακής ετοιμότητας των Ενόπλων Δυνάμεων.

Η αμερικανική στρατηγική προσέγγιση δεν μπορεί να θεωρείται ότι ταυτίζεται αυτόματα με όλες τις ελληνικές προτεραιότητες. Η Ουάσιγκτον επιδιώκει να διατηρεί τις σχέσεις της με τους συμμάχους και τους περιφερειακούς εταίρους της, ενώ η Αθήνα οφείλει να διασφαλίζει ότι οι δικές της ανησυχίες λαμβάνονται ουσιαστικά υπόψη. Γι’ αυτό και η αξία της συμμαχίας κρίνεται όχι μόνο από τις δημόσιες δηλώσεις, αλλά και από το αποτέλεσμα της διπλωματίας, της αμυντικής συνεργασίας και της διαχείρισης συγκεκριμένων κρίσεων.

Η Ελλάδα οφείλει να μετατρέψει το ιστορικό κεφάλαιο σε στρατηγική ισχύ

Το μήνυμα της Πνύκας πρέπει, επομένως, να λειτουργήσει και ως αφορμή για έναν δικό μας απολογισμό. Η γεωγραφική θέση της Ελλάδας, η συμμετοχή της στο ΝΑΤΟ και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, οι αμυντικές της δυνατότητες και ο ρόλος της στις περιφερειακές ενεργειακές και μεταφορικές υποδομές δημιουργούν σημαντικές ευκαιρίες. Αυτές, όμως, αποκτούν πραγματική αξία μόνο όταν εντάσσονται σε έναν συνεκτικό σχεδιασμό εθνικής ασφάλειας.

Απαιτούνται ισχυρή αποτρεπτική ικανότητα, σύγχρονη αμυντική βιομηχανία, επένδυση στην τεχνολογία, αποτελεσματικές υπηρεσίες πληροφοριών, προστασία κρίσιμων υποδομών και ουσιαστικός συντονισμός εξωτερικής πολιτικής και άμυνας. Απαιτείται, επίσης, να αξιοποιούμε τη στρατηγική μας θέση με τρόπο που να ενισχύει μετρήσιμα την εθνική ασφάλεια και την οικονομία, χωρίς να συγχέουμε τη γεωπολιτική αξία της χώρας με την αυτόματη εξασφάλιση των συμφερόντων της.

Ο Ρούμπιο μας θύμισε τι υπήρξε η Ελλάδα και πόσο βαθιά επηρέασε τον δυτικό κόσμο. Το σημερινό όμως ερώτημα είναι τι είμαστε σήμερα και τι είμαστε διατεθειμένοι να κάνουμε για να διατηρήσουμε τη θέση μας σε ένα περιβάλλον αυξανόμενου ανταγωνισμού και κινδύνων.

Οι σύμμαχοι μπορούν να αναγνωρίσουν την ιστορία μας, να συνεργαστούν μαζί μας και να επενδύσουν στη στρατηγική μας σημασία. Την ευθύνη, όμως, για την υπεράσπιση των εθνικών μας συμφερόντων δεν μπορούμε να την εκχωρήσουμε σε κανέναν. Η ιστορική κληρονομιά αποκτά σύγχρονο νόημα όταν συνοδεύεται από ισχύ, ετοιμότητα, στρατηγική συνέπεια και την πολιτική βούληση να υπερασπιστούμε όσα θεωρούμε ζωτικά για τη χώρα.

Αυτό είναι, τελικά, το ουσιαστικό μήνυμα που αξίζει να κρατήσουμε από την ομιλία του Αμερικανού υπουργού Εξωτερικών στην Πνύκα: ο θαυμασμός για το παρελθόν έχει αξία, αλλά η ασφάλεια και η θέση ενός κράτους στο διεθνές σύστημα καθορίζονται από τις επιλογές και τις πράξεις του στο παρόν.!!