«Πολλά χρόνι͜α εμπροστά, τετρακόσ̌ι͜α παραπάν’ έρθ’ ένας τρανόν γατάν και εγέντανε Τουρκάντ’. Ο σουλτάνον έλεγεν «’Δέν ’κι λογαρι͜άζομε! Ή θα ’ίνουστουν Τουρκάντ’, ή εσάς θα σπάζομε!» Την πίστην αν έλλαξαν την γλώσσαν ’κ’ ενέσπαλαν. Συντζ̌αίν’νε ποντιακά, ’ξέρ’νε και τα τουρκικά. Πολλοί πίστην έλλαξαν, ένταν μωαμεθανοί. Έπεϊ απέσ’ σ’ ατείντς είναι κρυφοχριστιανοί. Κάθουν ’λόερα σο στόλ’ την πίταν ατείν’ να τρών’. Πριν να κομματι͜άζ’νε ατο ευτάν’ απάν’ ένα σταυρόν», τραγουδούσε το αηδόνι του Πόντου, ο Χρύσανθος, στο «Κατήρκαγια» στον δίσκο «Χρυσή Παράδοση» του 1991.

«Επήγαμε εμείς σον Πόντον κι είνας χότζας οξωπίσ’. Ντό θέλτς, είπαμε, γερίτσο; Γιατί κλαις κι εμάς τερείς; Πώς εξέρτς την καλατσ̌ή μουν; Πόντιος είσαι -ν- εσύ! Γιατί ψαλαφάς, τουρκίτσο, απ’ εμάς έναν κερίν; Πόντιος είμαι Ρωμαίος, το κερίν θα άφτω εγώ. Τη Σουμελάν Παναΐα κλίσκουμαι και προσ̌κυνώ. Ας σ’χωρά με ο Θεόν, το ρωμαίικον θα κρατώ. Την ημέραν είμαι χότζας, τη βραδήν θα λειτουργώ, τραγουδούσε Χρήστος Παπαδόπουλος στο «Είμαι Πόντιος Ρωμαίος», σε στίχους του αείμνηστου Βασίλη Μωυσιάδη, στον δίσκο «Πατρίδα μ’πονεμένον», που κυκλοφόρησε έναν χρόνο αργότερα.

Και τα δύο τραγούδια έχουν ένα κοινό θέμα, το οποίο αποτελεί ένα από τα πιο δύσκολα και ίσως όχι τόσο προβεβλημένα κεφάλαια της ιστορίας του Πόντου: Οι κρυπτοχριστιανοί. Στην ποντιακή διάλεκτο ήταν γνωστοί ως «κλωστοί». Ήταν πληθυσμοί που ασπάστηκαν το Ισλάμ, διατήρησαν την ελληνοφωνία τους, αλλά μυστικά κρατούσαν τη χριστιανική πίστη τους άσβεστη. Το φαινόμενο συναντάται τον 19ο και έως τις αρχές του 20ού αιώνα. Αυτοί αποκαλύφθηκαν για πρώτη φορά επίσημα το 1856 εκμεταλλευόμενοι την έκδοση του σουλτανικού διατάγματος «Χαττί Χουμαγιούν», που υποσχόταν θρησκευτική και πολιτική ελευθερία σε όλους τους υπηκόους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Ο Hasluck και η ιδιαιτερότητα της Τραπεζούντας

Ο Άγγλος ιστορικός και αρχαιολόγος Frederick William Hasluck (1878-1920) περιγράφει με ψυχραιμία αλλά σαφήνεια το φαινόμενο των Κρυπτοχριστιανών της Τραπεζούντας, βασιζόμενος σε ιστορικές πηγές και επιτόπια γνώση της Μικράς Ασίας. Σύμφωνα με τον Hasluck, αν και ο αριθμός των Κρυπτοχριστιανών στη Μικρά Ασία είχε κατά καιρούς υπερβολικά διογκωθεί, δεν υπήρχε καμία αμφιβολία ότι υπήρξαν πραγματικές περιπτώσεις πληθυσμών που εξαναγκάστηκαν σε εξωτερικό εξισλαμισμό. Τονίζει, ωστόσο, ότι επί Οθωμανών δεν υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις μαζικών μεταστροφών σε όλη τη Μικρά Ασία — με μία καθοριστική εξαίρεση: την περιοχή της Τραπεζούντας.

Η ιδιαιτερότητα της Τραπεζούντας; Ο Hasluck σημειώνει ότι στην περιφέρεια της Τραπεζούντας συναντάται τόσο ιστορική παράδοση εξαναγκασμών όσο και υπαρκτός πληθυσμός που ήταν εξωτερικά μουσουλμανικός αλλά διατηρούσε χριστιανικά στοιχεία, άλλοτε ανοιχτά και άλλοτε μυστικά.

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΗ ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ PONTOS VOICE

Γράφει η Μανταλένα Παπαδοπούλου

Παρακολούθησα την ταινία “Καποδίστριας” του Γιάννη Σμαραγδή. Διάβασα και προσφάτως το βιβλίο της Ελένης Ε. Κούκκου (Ιωάννης Καποδίστριας, Ο άνθρωπος, Ο Ευρωπαίος διπλωμάτης 1800-1828, εκδ. Παττάκη), καθώς ένιωσα την ανάγκη να φρεσκάρω την μνήμη μου σχετικά με τις πτυχές αυτής της μοναδικής, εμβληματικής προσωπικότητας.

Η ταινία ήταν αξιοπρεπής και συγκίνησε το κοινό που συρρέει να τη δει, καταγράφοντας πρωτοφανή προσέλευση και ολόθερμη υποδοχή, σε πείσμα κριτικών και άλλων που την κατακρίνουν επιδερμικά ή/και “αμερόληπτα”, ο καθένας για τους δικούς του λόγους ή συχνά την δική του ατζέντα.

Όπως είδαμε, η ταινία δημιουργήθηκε με ελάχιστα μέσα και με παντελή έλλειψη στήριξης από το ελληνικό κράτος, την στιγμή που άλλες προσπάθειες χρηματοδοτούνται απλόχερα. Επομένως, για να είναι δίκαιη, η κριτική οφείλει να συνυπολογίζει τις οικονομικές δυνατότητες και τις πολλαπλές αντιξοότητες που υπήρξαν. Επίσης, όποιος κρίνει μια ταινία με ιστορικό περιεχόμενο οφείλει να διακρίνει τι συνιστά καλλιτεχνική δημιουργία και τι αποτελεί ντοκιμαντέρ.

Πρόκειται, λοιπόν, για δραματουργική απεικόνιση της ιστορίας, όχι για ιστορική πραγματεία που κατατίθεται ενώπιον τριμελούς πανεπιστημιακής επιτροπής.

Αν ο στόχος της τέχνης είναι να αναδείξει, να προβληματίσει, να ανοίξει τον διάλογο, αν το ζητούμενο της τέχνης είναι να «μιλήσει» στο κοινό, τότε ο Γιάννης Σμαραγδής πέτυχε απόλυτα. Γιατί αυτός είναι που τόλμησε, για ακόμη μια φορά, να ακουμπήσει μια προσωπικότητα του Ελληνικού Έθνους. Με το έργο του, ο διεθνώς βραβευμένος σκηνοθέτης, έχει φέρει στην επιφάνεια ένα μεγάλο έλλειμμα: η Ελλάδα, με πλεόνασμα ιστορίας, υστερεί δραματικά στην παραγωγή ιστορικού κινηματογράφου, ιστορικών σειρών, ιστορικού θεάτρου.

Ο σκηνοθέτης μας έδωσε την εικόνα μιας εποχής, και το διαχρονικό μήνυμα που εκπέμπει η εμβληματική, αδιάφθορη προσωπικότητα του Ιωάννη Καποδίστρια.

Η συζήτηση που άνοιξε δεν είναι συζήτηση για το παρελθόν. Είναι απολύτως επίκαιρη. Είναι συζήτηση για το που βρισκόμαστε και που οδεύουμε. Δεν αφορά στην αισθητική, ούτε στην σχολαστική ιστορική ακρίβεια. Αυτά, όταν υπερτονίζονται, αποπροσανατολίζουν από την ουσία και λειτουργούν σαν απλοϊκά περιβλήματα υποκατάστασης επιχειρημάτων για να ενισχυθούν ήδη διαμορφωμένες απόψεις.

Στην πραγματικότητα, και οι δύο πλευρές της συζήτησης καλούνται να απαντήσουν σε βαθύτερα, θεμελιώδη ερωτήματα: τι είδους ηγεσία θέλουμε; ποιος είναι ο ηθικός μας κώδικας αρχών και αξιών; ποια μέσα είμαστε διατεθειμένοι να χρησιμοποιήσουμε ή να ανεχθούμε; και, τελικά, ποιο είναι το κόστος που είμαστε πρόθυμοι να πληρώσουμε;

Ο Έλληνας Κυβερνήτης σφράγισε με το έργο του την Εθνική Παλιγγενεσία. Δεν παζάρεψε το ήθος και την ακεραιότητά του, έμεινε προσηλωμένος στον εθνικό στόχο και πλήρωσε με τη ζωή του την απόπειρα θεμελίωσης ενός δημοκρατικού, ανεξάρτητου και κυρίαρχου κράτους.

Διακόσια χρόνια μετά, οι ξένες ισχυρές δυνάμεις εξακολουθούν να κοιτούν το συμφέρον τους, κι εμείς εδώ τσακωνόμαστε για οφίτσια και για το αν είμαστε ή δεν είμαστε “φιλήκοοι των ξένων”.

Ο Ιωάννης Καποδίστριας παραμένει σημείο αναφοράς του Ελληνισμού και παράδειγμα προς μίμηση για εμάς τους Έλληνες. Αν κάτι δείχνει η συγκλονιστική απήχηση της ταινίας αυτής είναι ότι “σκότωσαν τον μπάρμπα – Γιάννη, όχι τον Καποδίστρια”!

Και κλείνω με μια φράση του παντοδύναμου τότε Μέττερνιχ: “Ο μόνος αντίπαλος που δύσκολα ηττάται είναι ο απόλυτα έντιμος άνθρωπος. Και τέτοιος είναι ο Καποδίστριας”.

Το μεγαλύτερο άγαλμα του Ιησού Χριστού στο όρος Χατίς (Hatis) στην Αρμενία είναι μια τεράστια, υπό κατασκευή, μορφή του Χριστού που έχει αποκτήσει πρόσφατη δημοσιότητα.

Το έργο υλοποιείται μέσω του φιλανθρωπικού του ιδρύματος από τον Κακίγκ Τζαρουκιάν, έναν από τους πιο ισχυρούς και αμφιλεγόμενους ολιγάρχες της χώρας, πρώην πολιτικό και επικεφαλής κόμματος, το οποίο αγόρασε και την έκταση στο βουνό, ενώ το σχέδιο του αγάλματος προέκυψε από διαγωνισμό και ο δημιουργός του είναι Αρμένιος αρχιτέκτονας και γλύπτης Αρμέν Σαμβελιάν.

Το ίδιο το άγαλμα προβλέπεται να έχει ύψος 33 μέτρα, όσα και τα χρόνια της επίγειας ζωής του Χριστού, και να τοποθετηθεί πάνω σε ψηλό βάθρο που βρίσκεται υπό κατασκευή στο βουνό Χατίς, ώστε το συνολικό ύψος να ξεπερνά τα 70 μέτρα, με στόχο να χαρακτηριστεί ως το ψηλότερο άγαλμα του Ιησού στον κόσμο.

Ένα μεγάλο μέρος της κριτικής επικεντρώνεται ακριβώς στο ότι το άγαλμα του Χριστού στο Χατίς αντιμετωπίζεται ως ένα μεγαλεπήβολο, επιφανειακό και ουσιαστικά ξενόφερτο σύμβολο, το οποίο δεν «μιλά» τη γλώσσα της αρμενικής πνευματικής και ιστορικής πραγματικότητας. Η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία, σε αντίθεση με άλλες, άλλων χωρών, δεν ανέπτυξε ποτέ παράδοση μνημειακών αγαλμάτων του Χριστού σε ανοιχτό χώρο.

Για πολλούς θεολόγους, ιστορικούς τέχνης και διανοούμενους στην Αρμενία, το συγκεκριμένο έργο παραπέμπει περισσότερο στη λογική του Ρίο ντε Τζανέιρο ή σε μετασοβιετικά καθεστώτα που επιχειρούν να υποκαταστήσουν την εσωτερική πνευματικότητα με ορατά, «εντυπωσιακά» σύμβολα. Το άγαλμα εκλαμβάνεται ως εισαγωγή μιας αισθητικής που δεν προκύπτει από την αρμενική παράδοση αλλά από παγκοσμιοποιημένα πρότυπα θρησκευτικού θεάματος, όπου το μέγεθος και η εικόνα υπερισχύουν του νοήματος.

Τέλος, υπάρχει και μια πιο πολιτική, αλλά εξίσου βαθιά, ανάγνωση. Σε μια χώρα που οι πολίτες της  αντιμετωπίζουν το Αρτσάχ (Ναγκόρνο-Καραμπάχ) όχι ως παρελθόν, αλλά ως εκκρεμή ιστορική ευθύνη, που βλέπει τα σύνορά της να συρρικνώνονται και την κυριαρχία της να αμφισβητείται, το άγαλμα εκλαμβάνεται από πολλούς όχι ως πράξη πίστης, αλλά ως υποκατάστατο στρατηγικής και εθνικού οράματος. Αντί για την ανασυγκρότηση του κράτους, της άμυνας και της συλλογικής αυτοσυνειδησίας, προβάλλεται ένα τεράστιο σύμβολο που «φαίνεται» από μακριά αλλά δεν απαντά στα υπαρξιακά ερωτήματα της εποχής. Έτσι, για τους επικριτές του, το άγαλμα στο Χατίς δεν ενσαρκώνει τον αρμενικό χριστιανισμό της θυσίας και της αντοχής, αλλά μια μεταμοντέρνα, ολιγαρχική εκδοχή θρησκευτικού εντυπωσιασμού, αποκομμένη από τη ζώσα παράδοση και την ιστορική εμπειρία του έθνους.

Παρ’όλα αυτά θα είναι εντυπωσιακό.