Γράφει ο Αδαμάντιος Παπαδόπουλος

Ο 19^ος αιώνας υπήρξε ο αιώνας του εθνικισμού, όπου τα έθνη της Ευρώπης εξεγείρονταν ενάντια στις μεγάλες Αυτοκρατορίες της Ευρώπης με σκοπό την ανεξαρτησία τους. Στη χερσόνησο του Αίμου η έναρξη των εξεγέρσεων πραγματοποιήθηκε στη Σερβία και συγκεκριμένα στο πασαλίκι του Βελιγραδίου. Αιτία αποτέλεσε από το 1801 η αυταρχική και διεφθαρμένη εξουσία των γενιτσάρων, η οποία οδήγησε στην σφαγή των Σέρβων προεστών (Κνέζων) στην πόλη Βάλιεβο τον Ιανουάριο του 1804.

Μετά τη σφαγή στο Βάλιεβο η σερβική αντίδραση ήταν άμεση. Toν Φεβρουάριο του 1804 στην πόλη Όρασατς, οι προύχοντες που γλίτωσαν της σφαγής αποφάσισαν να εξεγερθούν εναντίον των γενιτσάρων. Ως αρχηγός της εξέγερσης επιλέχθηκε ο Καραγιώργης Πέτροβιτς (1768-1817), έμπορος με μεγάλη στρατιωτική εμπειρία. Η εξέγερση αν και αρχικά στρεφόταν κατά των γενιτσάρων εξελίχθηκε σε εθνικοαπελευθερωτικό αγώνα εναντίον της Πύλης. Οι στρατιωτικές επιτυχίες των Σέρβων ήταν συνεχείς (Iβάνκοβατς, Μίσαρ) με αποκορύφωμα την απελευθέρωση του Βελιγραδίου τον Δεκέμβριο του 1806.

Oι διαφωνίες μεταξύ των Σέρβων οπλαρχηγών, οι εναλλαγές των διεθνών σχέσεων που χαρακτήριζαν την περίοδο, οι στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις του Σελίμ Γ’, καθώς και η αδυναμία έλευσης ρωσικής στρατιωτικής και διπλωματικής βοήθειας μετά το 1812 λόγω της εισβολής του Ναπολέοντα στη Ρωσία, οδήγησαν στην ήττα των Σέρβων το Φθινόπωρο του 1813, όταν ο γνώριμος σε εμάς (από την εμπλοκή του στην Επανάσταση του ΄21) Χουρσίτ Πασάς μπαίνει στο Βελιγράδι.

Η πρώτη σερβική εξέγερση έχει έντονο ελληνικό ενδιαφέρον μιας και πολλοί Έλληνες συμμετείχαν σ’ αυτή. Τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αποτελούν ο Γιωργάκης Ολύμπιος και ο Νικοτσάρας. Ο ηγέμονας της Βλαχίας Κωνσταντίνος Υψηλάντης, πατέρας του Αλέξανδρου Υψηλάντη, ήταν ακόμη ένας Έλληνας, ο οποίος βοήθησε τον σερβικό αγώνα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον βρίσκεται και στην περίπτωση του Πέτρου Ίτσκο, Έλληνα εμπόρου ο οποίος επελέγη ως διαπραγματευτής μεταξύ των εξεγερμένων και του Σουλτάνου. Το πιο μεγάλο όνομα το οποίο συντάχθηκε με τον ομόδοξο λαό υπήρξε ο Ιωάννης Καποδίστριας, ο οποίος ακόμη και μετά την ήττα του Καραγιώργη δεν λησμονεί τους Σέρβους, προσφέροντας σημαντικές υπηρεσίες κατά τη διάρκεια του συνεδρίου της Βιέννης.

Η συμμετοχή των Ελλήνων κατά την πρώτη βαλκανική εξέγερση του 19^ου αιώνα αποδεικνύει τις ενδοβαλκανικές ζυμώσεις της περιόδου, την έντονη εμπορική και πολιτική παρουσία των Ελλήνων στην περιοχή, καθώς και την άμεση επαφή των δύο λαών.

Με αιχμή το διαχρονικό πρόταγμα «Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά», ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας και ακαδημαϊκός Προκόπης Παυλόπουλος ανέπτυξε στη Θεσσαλονίκη (25/1/2026) μια ομιλία-παρέμβαση για το Ολοκαύτωμα των Ελλήνων Εβραίων της πόλης, στο πλαίσιο της εκδήλωσης της Ισραηλιτικής Κοινότητας Θεσσαλονίκης για την Ημέρα Μνήμης των Ελλήνων Εβραίων Μαρτύρων και Ηρώων του Ολοκαυτώματος.

Στην εισαγωγή του, μίλησε για «ύψιστη τιμή και ανείπωτη συγκίνηση», συνδέοντας τη σημερινή μνήμη με ένα θεσμικό και συμβολικό ορόσημο: υπενθύμισε ότι ως Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπέγραψε στις 29 Δεκεμβρίου 2017 το διάταγμα για την ανέγερση του Εμβληματικού Εβραϊκού Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, το οποίο χαρακτήρισε ως μουσείο «με ακτινοβολία μνήμης και διδαχής», προσανατολισμένο σε ένα «αυτονόητο και διαχρονικό χρέος απέναντι στον Άνθρωπο και στην Ανθρωπότητα».

Ιστορική διαδρομή: από τις ρίζες έως την εξόντωση

Ο Προκόπης Παυλόπουλος έθεσε ως αφετηρία ότι η ανέγερση του Μουσείου συνιστά «πράξη απόδοσης ιστορικής δικαιοσύνης», επειδή τα πάθη των Ελλήνων Εβραίων της Θεσσαλονίκης στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο αποτελούν «μικρογραφία» του συνολικού Ολοκαυτώματος.

Κάνοντας ιστορική αναδρομή, σημείωσε ότι οι ρίζες της κοινότητας «χάνονται στα βάθη των αιώνων», με τεκμήρια ήδη από τους πρώτους μεταχριστιανικούς χρόνους και με διαδοχικά κύματα εγκατάστασης: την παρουσία Εβραίων στην πόλη σε βυζαντινούς χρόνους, την άφιξη Ασκεναζίμ τον 14ο αιώνα και κυρίως το μεγάλο ρεύμα Σεφαραδιτών μετά το 1492, όταν διώχθηκαν από την Ισπανία.

Περιέγραψε επίσης την εντυπωσιακή πρόοδο της κοινότητας στον 19ο και στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, την κοινωνική και πολιτική της συμμετοχή (με αναφορά στη «Φεντερασιόν» και τον Αβραάμ Μπεναρόγια), αλλά και το πλήγμα της πυρκαγιάς του 1917 που οδήγησε μέρος της κοινότητας σε μετανάστευση.

Στο πολεμικό σκέλος, τόνισε ότι το 1940 η εβραϊκή κοινότητα της Θεσσαλονίκης αριθμούσε ξανά πάνω από 50.000 ψυχές, ενώ στον Πόλεμο 1940-41 συμμετείχαν πάνω από 13.000 Έλληνες Εβραίοι.

Η κορύφωση της ομιλίας ήρθε με την περιγραφή της κατοχής: στις 9 Απριλίου 1941 τα γερμανικά στρατεύματα εισήλθαν στη Θεσσαλονίκη και επιβλήθηκαν μέτρα περιορισμού και γκετοποίησης. Στις 15 Μαρτίου 1943 ξεκίνησαν τα πρώτα τρένα προς τα στρατόπεδα εξόντωσης, με προορισμό το Άουσβιτς-Μπιρκενάου. Σύμφωνα με τα στοιχεία που παρέθεσε, από τους 67.000 Έλληνες Εβραίους, πάνω από 46.000 Θεσσαλονικείς Εβραίοι μεταφέρθηκαν στα στρατόπεδα και μόλις περίπου 1.950 επέστρεψαν.

«Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά»: όχι ως σύνθημα, αλλά ως καθήκον εγρήγορσης

Ο κ. Παυλόπουλος υπογράμμισε ότι η ομιλία για το Ολοκαύτωμα δεν μπορεί να μένει σε απλή παράθεση γεγονότων, χωρίς επικαιροποίηση των διδαγμάτων του «Δεν ξεχνάμε – Ποτέ ξανά». Έθεσε το ζήτημα ως καθήκον αδιάλειπτης εγρήγορσης, απέναντι σε σύγχρονους κινδύνους που υπονομεύουν δημοκρατικούς θεσμούς και κράτος δικαίου, τροφοδοτούν πολέμους και ανισότητες και περιθωριοποιούν αρχές όπως ο ανθρωπισμός, η αλληλεγγύη, η ειρήνη και η κοινωνική δικαιοσύνη.

Στο θεωρητικό υπόβαθρο, επικαλέστηκε δύο κλασικές μελέτες:

• τον Mark Mazower («Σκοτεινή Ήπειρος»), για την Ευρώπη του 20ού αιώνα ως «εργαστήρι κοινωνικού και πολιτικού πειραματισμού» και την υποχώρηση των δημοκρατικών ιδεωδών πριν το 1940,

• και τον Saul Friedländer («Η ναζιστική Γερμανία και οι Εβραίοι»), για το πώς η ναζιστική ιδεολογία κατέστησε την εξόντωση των Εβραίων πρωταρχικό στόχο κρατικής πολιτικής.

Μουσείο Ολοκαυτώματος Θεσσαλονίκης και το μήνυμα «urbi et orbi»

Ιδιαίτερο βάρος έδωσε στη συμβολική και παιδευτική αποστολή του Μουσείου Ολοκαυτώματος στη Θεσσαλονίκη, το οποίο –όπως είπε– θα στέλνει προς κάθε κατεύθυνση το μήνυμα ότι το Ολοκαύτωμα είναι το ειδεχθέστερο έγκλημα κατά της Ανθρωπότητας και «δεν πρέπει να επαναληφθεί, ποτέ ξανά, με κάθε κόστος».

Παράλληλα, συνέδεσε ρητά τη μνήμη του Ολοκαυτώματος με την καταδίκη κάθε Γενοκτονίας, προσθέτοντας τη δική του ελληνική αναφορά: τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και τη Γενοκτονία των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, με θύτη –όπως ανέφερε– την Τουρκία.

«Πληγή» και «καμπάνα» – και προειδοποίηση για αναθεωρητισμό

Στο πιο αιχμηρό σημείο, χαρακτήρισε το Ολοκαύτωμα για τους Έλληνες «μια χαίνουσα πληγή και μια αενάως ηχούσα καμπάνα»: πληγή για το αίμα των αθώων, καμπάνα για να μην πέσει η συνείδηση στον «λήθαργο της λησμονιάς» που επέτρεψε να φυτρώσουν οι εφιάλτες του ναζισμού.

Στον επίλογο, έθεσε δύο σαφείς συναγερμούς:

1. την άνοδο ενός «διαβρωτικού ιστορικού αναθεωρητισμού» που επιχειρεί να αμφισβητήσει την ιστορική πραγματικότητα του Ολοκαυτώματος,

2. την ψευδαίσθηση ότι οι εφιάλτες του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου έχουν οριστικά περάσει, όσο επιμένουν οι συνθήκες που τους γεννούν: πολεμοχαρή συμπτώματα, διεύρυνση ανισοτήτων, υποχώρηση του κοινωνικού κράτους δικαίου – παράγοντες που εκμεταλλεύονται ναζιστικά και φασιστικά μορφώματα.

Κλείνοντας, έστειλε από τη «Θεσσαλονίκη της Ιστορίας και του Πολιτισμού» μήνυμα ενότητας και αποφασιστικότητας: ότι οι συνειδήσεις πρέπει να παραμένουν «σε διαρκή εγρήγορση», με βάση την ιστορική μνήμη και τις θεμελιώδεις αξίες του ελληνικού και ευρωπαϊκού πολιτισμού.

Γράφει η Φανούλα Αργυρού

Προεδρία Γ. Βασιλείου (2)

Στις 2 Ιουλίου 1987, Μεικτή Κοινοβουλευτική Επιτροπή Εξωτερικών Υποθέσεων του Βρετανικού Κοινοβουλίου πρότεινε στο Φόρεϊν Όφις και την Κυβέρνηση, λύση «Συνομοσπονδίας» για την Κύπρο και οικονομική αναβάθμιση των κατεχομένων.

Εν αναμονή ευέλικτου αντικαταστάτη του μ. Σπύρου Κυπριανού…

Το μαχαίρωμα που άφησε πίσω της η προεδρία Γιώργου Βασιλείου στην καρδιά των δικαίων της Κύπρου και των συμφερόντων των Ελλήνων προσφύγων, είναι ιστορικά τρομακτικό και ανεπούλωτο. Οι ενέργειές του στο εθνικό θέμα χαρακτηρίζονται από εγωισμούς, περιφρόνηση για την απελευθέρωση και την επιστροφή προσφύγων, αλαζονεία, δουλοπρεπή υπακοή και καθοδήγηση από τους Βρετανούς…

1988

Πριν από τις συναντήσεις του με τη Βρετανίδα Πρωθυπουργό, Μάργκαρετ Θάτσερ, το Φόρεϊν Όφις τής υπέδειξε μεταξύ άλλων:

«Αναφορικά με τις κατηγορίες Σπ. Κυπριανού ότι η Βρετανία υποστήριζε τον Γ. Βασιλείου στην Προεδρία, μπορούσε να του λεχθεί ότι όντως αυτό ήταν αλήθεια. Να πίεζε τον Γ. Βασιλείου να προβεί σε δημόσια δήλωση ότι αναγνώριζε το νόμιμο ενδιαφέρον της Τουρκίας στην Κύπρο, και ότι η ασφάλεια των Τουρκοκυπρίων μπορούσε ν’ αντιμετωπιστεί με ένα σύστημα διεθνών εγγυήσεων, με 5.000 τουρκικά στρατεύματα να μείνουν στο νησί μαζί με αντίστοιχο αριθμό ελληνικών…».

Στις 5.9.1989 ο Γ. Βασιλείου δήλωσε:

«ΘΕΛΩ ΝΑ ΒΡΩ ΜΙΑ ΛΥΣΗ που ν’ ανταποκρίνεται στις ανάγκες των Τουρκοκυπρίων και των Ελληνοκυπρίων, αλλά που να ικανοποιεί και τις στρατηγικές ανάγκες της Τουρκίας. Θέλω να παρουσιαστώ στον κόσμο ως ο καλύτερος φίλος της Τουρκίας. Δεν είμαι εχθρός της Τουρκίας».

(Βιβλίο «7 Προεδρικά Πορτραίτα», Κώστα Ν. Χατζηκωστή).

Φόρεϊν Όφις: H λύση που θέλουν Ντενκτάς και Άγκυρα, «Μόνον αν οι Ε/κ δεχθούν τη Διζωνική και τουρκικές εγγυήσεις…».

Ο Τούρκος Πρωθυπουργός, Τ. Οζάλ, 10.12.1988: «Η κυβέρνησή μου… υποστηρίζει ως λύση μια διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία με πολιτική ισότητα των δύο πλευρών… διαμοιρασμό εξουσίας… έναν νέο συνεταιρισμό με τους Τ/κ… με τη συνολική λύση να προέρχεται από τους δύο λαούς».

Ηλίθιο καλωσόρισμα στη Λευκωσία!

Το απαρτχάιντ ψήφισμα 649, στις 12 Μαρτίου 1990, καλωσόρισε την επομένη ο κυβερνητικός εκπρόσωπος στη Λευκωσία! Ικανοποιημένος εφόσον δεν αναφερόταν σε «αυτο-διάθεση» και «δυο λαούς» που απαιτούσε ο Ντενκτάς, εξίσου ικανοποιημένοι οι Τουρκοκύπριοι, με τον Ραούφ Ντενκτάς να δηλώνει ότι ήταν ένα ισορροπημένο ψήφισμα και Τούρκους αναλυτές ικανοποιημένους ότι δεν αναφερόταν σε Κυπριακή Δημοκρατία…

Ο Γλαύκος Κληρίδης ισχυρίστηκε ότι το ψήφισμα έβαλε τον Ντενκτάς στη γωνία, το ΑΚΕΛ (υποστηρικτής της ΔΔΟ, όπως ο Κληρίδης), αν και όχι πλήρως ικανοποιημένο, βρήκε ότι… ανταποκρινόταν στους στόχους της ελληνοκυπριακής πλευράς, η ΕΔΕΚ δήλωνε ότι παρουσίαζε το Κυπριακό ως δικοινοτική διαφορά και το ΔΗΚΟ εξέφραζε γενική απογοήτευση (βλέπε αφίσα).

Η διζωνική απέκλεισε την επιστροφή προσφύγων

Τον Μάρτιο του 1990, ο Γκ. Φεϊζέλ (Αναπληρωτής Ειδικός Αντιπρόσωπος του ΓΓ), έλεγε ότι οι Έλληνες εκτοπισμένοι έπρεπε να εγκαταλείψουν την επιστροφή, και διερωτάτο πώς θα το ξεπερνούσαν. Μήπως μια εδαφική αναπροσαρμογή υπέρ των στην περιοχή Μόρφου θα ήταν αρκετή;..

Αποτέλεσμα και μαρτυρία τού πόσο «χρήσιμο κεφάλαιο» υπήρξε ο μ. Γ. Βασιλείου για τους Βρετανούς (μετά τον «ανένδοτο» μ. Σπ. Κυπριανού), οι πιο κάτω αναφορές στα έγγραφα του ΟΗΕ:

1) Σελίδα 8 του εγγράφου S/11183, που ετοιμάστηκε στις 8.3.1990, 4 ημέρες πριν εκδοθεί το 649:

«Η δι-ζωνικότητα της ομοσπονδίας πρέπει να προβάλλεται καθαρά από το γεγονός ότι κάθε ομόσπονδο Κράτος (State) θα διοικείται από μια κοινότητα, η οποία θα έχει σταθερά εγγυημένη καθαρή πλειοψηφία πληθυσμού και ιδιοκτησία γης σ’ αυτήν την περιοχή».

«The bi-zonality of the federation should be clearly brought out by the fact that each federated State will be administered by one community which will be firmly guaranteed a clear majority of the population and of the land ownership in its area».

Ψήφισμα 716/91, αναφέρεται στην πολιτική ισότητα…

Ψήφισμα 750, 10.4.92, ξεκαθαρίζει

Αφού επαναβεβαιώνει στη δεύτερή του παράγραφο τα ψηφίσματα 649/90 και 716/91 και αφού γράφει ότι η λύση θα πρέπει να βασίζεται σε ένα κράτος με μία κυριαρχία κ.λπ., προχωρεί και προσθέτει την προϋπόθεση ότι αυτό θ’ αποτελείται από δύο πολιτικά ισότιμες κοινότητες, και παραπέμπει ι στην παράγραφο 11 της έκθεσης του Γ.Γ. του ΟΗΕ (S/23780) σε μια δικοινοτική, διζωνική ομοσπονδία…

Ιδού τι γράφει η παράγραφος 11:

«Αν και πολιτική ισότητα δεν σημαίνει ίση αριθμητική συμμετοχή σε όλα τα τμήματα της ομόσπονδης Κυβέρνησης και της διαχείρισης, θα πρέπει ν’ αντικατοπτρίζεται inter alia με διάφορους τρόπους: Απαραίτητο όπως, για έγκριση ή τροποποίηση του ομόσπονδου συντάγματος του Κράτους της Κύπρου, αυτό γίνεται με έγκριση αμφοτέρων των κοινοτήτων. Στην αποτελεσματική συμμετοχή αμφοτέρων των κοινοτήτων σε όλα τα όργανα και αποφάσεις της ομόσπονδης Κυβέρνησης. Σε ασφαλιστικές δικλίδες, ούτως ώστε η ομόσπονδη Κυβέρνηση να μην έχει την εξουσία να υιοθετήσει οποιαδήποτε μέτρα εναντίον των συμφερόντων της άλλης κοινότητας και στην ισότητα και ίδιες εξουσίες και αρμοδιότητες των δύο ομόσπονδων κρατών».

Καθαρή πλειοψηφία πληθυσμού και ιδιοκτησία γης

Στη δε παράγραφο 20: «Η διζωνικότητα της ομοσπονδίας αντικατοπτρίζεται στο γεγονός ότι το κάθε ομόσπονδο κράτος θα διοικείται από μια κοινότητα, η οποία θα έχει εγγυημένη καθαρή πλειοψηφία πληθυσμού και ιδιοκτησία γης στην περιοχή της. Αντικατοπτρίζεται, επίσης, με το γεγονός ότι δεν θα επιτρέπεται στην ομόσπονδη Κυβέρνηση να καταπατά τις αρμοδιότητες των ομόσπονδων κρατών, ούτε το ένα ομόσπονδο κράτος να καταπατά τις εξουσίες και αρμοδιότητες του άλλου κράτους».

Όλα αυτά τα ψηφίσματα … χαιρετίστηκαν ηλίθια και δουλοπρεπώς από τη Λευκωσία!

Τέτοια ήταν η αλαζονεία του ανθρώπου, που σε συνάντησή του στο Προεδρικό με μέλη της ΕΚΕΚΑ (Επιτροπή Κατεχομένων Εδαφών Αγγλίας) μετά το 649, εξοργισμένος από τις αντιδράσεις τους για την αποδοχή εκ μέρους του τής ΔΔΟ, τους υπέδειξε ότι έπρεπε να του στήσουν άγαλμα για τις προσπάθειές του, όχι να τον επικρίνουν!!!

Ερωτηθείς κάποτε στο Λονδίνο ο «πατριάρχης της Διζωνικής», Γλ. Κληρίδης (λόγω ίδιας πολιτικής Κληρίδη/Βασιλείου για ΔΔΟ), ποιος ακολουθεί ποιου την πολιτική, απάντησε: «Εγώ είμαι κλωσσαρκά και ο Βασιλείου νεοσσός»! Τελικά τον πρόλαβε ο «νεοσσός»…

Η ΔΔΟ απορρίφθηκε από τον λαό στο δημοψήφισμα της 24ης Απριλίου 2004. Πρώτη το αναγνώρισε τότε στην ιστοσελίδα της η Ομάδα Διεθνών Κρίσεων, ενώ κανένας Πρόεδρος της ΚΔ δεν ευαισθητοποιήθηκε ακόμα να σεβαστεί και ν’ αναγνωρίσει τη λαϊκή απόφαση. Aντιθέτως, ο Τ. Παπαδόπουλος έτρεξε να… διαβεβαιώσει τον Κόφι Ανάν ότι αυτό δεν ευσταθούσε…

Προηγούμενο:

Επικήδειος Γιώργου Βασιλείου και το ευδιάκριτο αποτύπωμά του – διά «Φόρεϊν Όφις»

https://simerini.sigmalive.com/article/2026/1/25/epikedeios-giorgou-basileiou-kai-to-eudiakrito-apotupoma-tou-dia-phorein-ophis/

*Ερευνήτρια/δημοσιογράφος