Λήψη οθόνης από βίντεο, μέσω του YouTube, ενός αζερικού  UAV αμέσως μετά την καταστροφή ενός αρμενικού στόχου κατά τη διάρκεια του δεύτερου πολέμου του Ναγκόρνο-Καραμπάχ

The Begin–Sadat Center for Strategic Studies (BESA Center)
.
Μετάφραση Wan Wert
.
Περίληψη
Ο πρόσφατα ολοκληρωθείς Δεύτερος Πόλεμος Ναγκόρνο-Καραμπάχ διάρκειας έξι εβδομάδων μεταξύ της Αρμενίας και του Αζερμπαϊτζάν αποτέλεσε ορόσημο στις στρατιωτικές υποθέσεις, καθώς ήταν η πρώτη σύγκρουση στην οποία τα μη επανδρωμένα εναέρια οχήματα (UAV) κέρδισαν έναν πόλεμο από τον αέρα.
Τα  UAV του Αζερμπαϊτζάν αφάνισαν την δυνατή αεράμυνα  της Αρμενίας, και στην συνέχεια  αποδεκάτισαν συστηματικά τις  επίγειες δυνάμεις της, συμπεριλαμβανομένων αρμάτων μάχης, των μονάδων πυροβολικού και των φορτηγών ανεφοδιασμού.
Αυτή η επίθεση ανάγκασε την Αρμενία να δεχτεί μια ταπεινωτική κατάπαυση του πυρός που επιβλήθηκε από τη Ρωσία.
Δεν είναι απολύτως σαφές αυτή τη στιγμή, πώς επιτεύχθηκε αυτό το κατόρθωμα, αλλά φαίνεται ότι το κλειδί για τη θεαματική νίκη του Αζερμπαϊτζάν και των μη επανδρωμένων  αεροσκαφών του, να ήταν, ο ηλεκτρονικός πόλεμος που τύφλωσε τα αρμένικα ραντάρ, διευκολύνοντας έτσι την καταστροφή των συστοιχιών αεράμυνας.
.
Ο πόλεμος προσέφερε μια ματιά στα μελλοντικά πεδία μάχης, στα οποία τα μη  επανδρωμένα αεροσκάφη και ο  ηλεκτρονικός πόλεμος μπορεί να κυριαρχήσουν. Το Ισραήλ πρέπει να μάθει απo τα μαθήματα που προσφέρει αυτός ο πόλεμος και  να προετοιμάσει, την αεράμυνα  του καθώς και τη δύναμη των μαχητικών αεροσκαφών του.
.
Ο δεύτερος πόλεμος του Ναγκόρνο-Καραμπάχ
.
Ενώ ο πρόσφατος πόλεμος στον Νότιο Καύκασο για την τύχη των Αρμενίων στο περίκλειστο έδαφος του Ναγκόρνο-Καραμπάχ δεν προσέλκυσε παρά μόνο την ελαφρά  προσοχή των πολιτών του στο Ισραήλ, παρακολουθήθηκε ευρέως από στρατιωτικούς αναλυτές. Ο πόλεμος μεταξύ Αρμενίας και Αζερμπαϊτζάν, έληξε με  νίκη του τελευταίου. Αυτό δεν ήταν έκπληξη. Το Αζερμπαϊτζάν είναι τρεις φορές μεγαλύτερο σε έκταση , τρεις φορές μεγαλύτερο πληθυσμιακά και τέσσερις φορές πλουσιότερο από την Αρμενία. Επιπλέον, το Αζερμπαϊτζάν είναι σημαντικός εξαγωγέας πετρελαίου και φυσικού αερίου. Το φυσικό αέριο από τα κοιτάσματα πετρελαίου Shah Deniz στην  Κασπία Θάλασσα ,άρχισε πρόσφατα να ρέει ,μέσω του αγωγού Νότιου Διαδρόμου προς την Ιταλία, με την ενίσχυση της ενεργειακής ασφάλειας της ΕΕ έναντι της Ρωσίας και της ανάδειξης του Αζερμπαϊτζάν σε παγκόσμιο  παράγοντα.
Από την άλλη πλευρά, η Αρμενία έχει ελάχιστους φυσικούς πόρους. Η ανισορροπία μέγεθος και ο πλούτος μεταξύ των ανταγωνιστών αντικατοπτρίζεται  και  στην στρατιωτική ισχύ, με το Αζερμπαϊτζάν να διαθέτει  πολύ περισσότερες εκσυγχρονισμένες χερσαίες και εναέριες δυνάμεις, σε σχέση με την Αρμενία.
.
Η έκπληξη λοιπόν , δεν είναι ότι το Αζερμπαϊτζάν κέρδισε, αλλά πώς κέρδισε. Μπορεί να ειπωθεί ότι είναι η πρώτη  φορά στην  σύγχρονη εποχή, που  μη επανδρωμένα αεροσκάφη, υπερκέρασαν τις   συμβατικές χερσαίες δυνάμεις , τις συνέτριψαν  και άνοιξαν δρόμο στις αζέρικες χερσαίες δυνάμεις, να προχωρήσουν  και να αποκτήσουν τον έλεγχο ενός στρατηγικού περάσματος.
Η Αρμενία αναγκάστηκε να δεχτεί μια ταπεινωτική εκεχειρία που ουσιαστικά διέκοψε τον έλεγχο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ—μόνιμα,όπως φαίνεται τώρα—και οδήγησε  δεκάδες χιλιάδες κάτοικους στην  προσφυγιά.
.
Το Ναγκόρνο-Καραμπάχ είναι ένας θύλακας Χριστιανών Αρμενίων μέσα στο έδαφος του μουσουλμανικού Αζερμπαϊτζάν. Η διαμάχη για τον ελέγχο της περιοχής αναζωπυρώθηκε  αμέσως μόλις η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν διακήρυξαν την βραχύβια  ανεξαρτησία τους, μετά την πτώση του Τσαρικού καθεστώτος το 1918.
Η διαμάχη έληξε απότομα, δύο χρόνια αργότερα ,όταν ο Κόκκινος Στρατός, μπήκε  στο Νότιο Καύκασο και ενσωμάτωσε τις δύο δημοκρατίες στη νέα σοβιετική αυτοκρατορία.
Το 1988, με τη Σοβιετική Ένωση να οδεύει προς τον τέλος της, ξέσπασε εμφύλιος πόλεμος μεταξύ των Αρμενίων και των Αζέρων της περιοχής. Αυτή η σύγκρουση ,κλιμακώθηκε σε πόλεμο πλήρους κλίμακας το 1992 ,όταν η Αρμενία και το Αζερμπαϊτζάν διακήρυξαν την ανεξαρτησία τους , μιας και η  Σοβιετική Ένωση είχε παύσει πλέον να υπάρχει.
Ο πρώτος πόλεμος του  Ναγκόρνο-Καραμπάχ έληξε το 1994 με Αρμενική νίκη. Ο στρατός του Αζερμπαϊτζάν υποχώρησε από το Ναγκόρνο-Καραμπάχ και τις  απομακρυσμένες περιοχές του. Οι Αρμένιοι του Ναγκόρνο-Καραμπάχ  ανακήρυξαν την περιοχή τους ως ανεξάρτητο κράτος, την Δημοκρατία του Αρτσάχ, με  κυριαρχία σε ολόκληρη την περιοχή που έχει εκκενώσει  ο στρατός του Αζερμπαϊτζάν.
.
Η ανεξαρτησία  του Αρτσάχ δεν έχει αναγνωριστεί  —μέχρι σήμερα από τον υπόλοιπο κόσμο—συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της  Αρμενίας.
Νέες στρατιωτικές συγκρούσεις κατά μήκος της γραμμής κατάπαυσης του πυρός  ξεσπούσαν   σχεδόν κάθε χρόνο από το 2010, με αυξανόμενη  συχνότητα και  ένταση.
Στις 23 Σεπτεμβρίου 2020, το Αζερμπαϊτζάν ξεκίνησε μια μεγάλης κλίμακας εισβολή στο Αρτσάχ, προαναγγέλλοντας έναν δεύτερο  πόλεμο  διάρκειας έξι εβδομάδων στο  Ναγκόρνο-Καραμπάχ.
Ότι ένας άλλος πόλεμος για τον έλεγχο της περιοχής θα ξεσπούσε τελικά, ήταν αναμενόμενο εδώ και πολύ καιρό, καθώς  και οι δύο υποψήφιοι το είχαν σχεδιάσει.
.
Η Αρμενία, η φτωχότερη από τις δύο χώρες, δεν είχε τους πόρους για τον εκσυγχρονισμό των  χερσαίων  δυνάμεων της  και της  αεράμυνας της και ο πόλεμος την  βρήκε σε μεγάλο βαθμό εξοπλισμένη με παλαιά  ξεπερασμένα όπλα της σοβιετικής εποχής. Η μόνη εξαίρεση, ήταν η αρμενική αεροπορία, η οποία είχε προμηθευτεί 4 σύγχρονα ρωσικά μαχητικά Sukhoi 30SM πολλαπλού ρόλου.
.
Αντίθετα, το Αζερμπαϊτζάν χρησιμοποίησε τα αυξημένα από το πετρέλαιο και το φυσικό αέριο έσοδα του, για τον εκσυγχρονισμό μέρους του στρατιωτικού εξοπλισμού του, αλλά κυρίως επενδύοντας  σε έναν ολοένα και  αυξανόμενο στόλο μη επανδρωμένων αεροσκαφών  (UAV) και  σε μια δύναμη  βαλλιστικών πυραύλων . Μέχρι πρόσφατα, ο κύριος προμηθευτής του, ήταν το Ισραήλ, το οποίο πούλησε στο Αζερμπαϊτζάν ποικιλία άοπλων αεροσκαφών UAV με δυνατότητες  πληροφοριών, παρακολούθησης και αναγνώρισης (ISR) καθώς και το HAROP σύστημα UAV, το οποίο έχει σχεδιαστεί για να καταστρέφει στόχους με εφορμήσεις και  να εκρήγνυται μετά  σε αυτούς (εξ ού και ο όρος “τηλεκατευθυνόμενα αεροσκάφη αυτοκτονίας”).
Λίγο πριν την επίθεση του Αζερμπαϊτζάν στο Αρτσάχ, τον Ιούλιο του 2020, προμηθεύτηκε από την Τουρκία, που είναι μακροχρόνιος σύμμαχος του Αζερμπαϊτζάν, μια παρτίδα Bayraktar TB2 ένοπλων UAV. (Για δικούς του λόγους  πολιτικής, ενώ το Ισραήλ παράγει ένοπλα UAV, σπανίως τα εξάγει).
.
Η διάταξη μάχης των δύο ενόπλων δυνάμεων, έδειξε 50% υπεροχή του Αζερμπαϊτζάν στα τανκς και ισότητα μεταξύ των αντίστοιχων  αεροπορικών  δυνάμεων τόσο  σε αριθμό όσο και στον αριθμό παροπλισμένων  επανδρωμένων  αεροσκαφών (εκτός από τα τέσσερα ρώσικα μαχητικά αεροσκάφη που ανήκουν στην Αρμενία). Ωστόσο, το Αζερμπαϊτζάν είχε ένα σαφές πλεονέκτημα στα  UAV. Ενώ η Αρμενία λειτουργούσε κάποια ρωσικά και δικής της κατασκευής ISR UAV, ο μη επανδρωμένος στόλος της, δεν ήταν αντίστοιχος με την ποικιλία, την ποσότητα, και ποιότητα του στόλου UAV του Αζερμπαϊτζάν, ο οποίος αποτελείται από πολυάριθμους Τύπος  ISR και τουλάχιστον δύο τύπους  UAV επίγειας προσβολής — έναν Τούρκικο πυραυλικής προσβολής και  έναν τύπο ισραηλινού drone αυτοκτονίας, όμοιά του οποίου  η Αρμενία δεν είχε κανένα.
.
Η Αρμενία είναι μέλος του Οργανισμού  Ρωσικής Συνθήκης Συλλογικής Ασφάλειας (CSTO), γνωστού και ως “το ρωσικό ΝΑΤΟ”, ο οποίος, όπως και το Δυτικό ισοδύναμο του , υποχρεώνει όλα τα μέλη — ειδικά τη Ρωσία — να παρέχουν  στρατιωτική υποστήριξη ο ένας στον άλλο σε περίπτωση επίθεσης. Για αυτό το λόγο, το Αζερμπαϊτζάν απέφυγε τις επιχειρήσεις στο εσωτερικό της Αρμενίας και στα  διεθνώς αναγνωρισμένα σύνορα  της , με λίγες εξαιρέσεις όπως η στόχευση  εναντίον των  εκτοξευτών  βαλλιστικών πυραύλων SCUD και συστημάτων  αεράμυνας S-300 εντός της Αρμενίας. (Οι Ρώσοι επέλεξαν να αγνοήσουν αυτά τα περιστατικά).
.
Το πολεμικό σχέδιο του Αζερμπαϊτζάν υπαγορεύτηκε από την τοπογραφία. Το Ναγκόρνο-Καραμπάχ βρίσκεται μεν σε ορεινό έδαφος, αλλά το μεγαλύτερο  μέρος του Ναγκόρνο-Καραμπάχ στο  Αρτσάχ εκτείνεται στα πεδινά κατά μήκος των Ιρανικών συνόρων. Είναι πλέον σαφές ότι το πολεμικό  σχέδιο του Αζερμπαϊτζάν ήταν να εισβάλει στην πεδινή περιοχή του Αρτσάχ και στη συνέχεια κινούμενο βόρεια να κλείσει τον στρατηγικό  διάδρομο του Λαχίν, που είναι ο μόνος οδικός άξονας μεταξύ του Ναγκόρνο Καραμπάχ και της Αρμενίας. Το κλείσιμο του διαδρόμου θα απομόνωνε το Αρτσάχ και θα  οδηγούσε στην κατάρρευσή του.
Η εισβολή, η οποία ξεκίνησε στις 23 Σεπτεμβρίου 2020, σε μεγάλο βαθμό ακολούθησε αυτό το σχέδιο. Η κύρια επίθεση του  Αζερμπαϊτζάν  στράφηκε προς τη Νότια πεδιάδα του Αρτσάχ, και στην συνέχεια προς τον βορά.
Το γεγονός ότι η αντίσταση των Αρμενίων ήταν σκληρή, αποδείχθηκε από την αργή πρόοδο των δυνάμεων εισβολής, οι οποίες δεν προχώρησαν  περισσότερο από 20 χιλιόμετρα την πρώτη εβδομάδα του πολέμου. Χρειάστηκε να περάσουν σχεδόν τέσσερις εβδομάδες για να  διασχίσουν ολόκληρη την πεδινή περιοχή μέχρι την Αρμενία, προκειμένου στην συνέχεια  να στραφούν  βόρεια για να πολεμήσουν  μέχρι τον διάδρομο Λαχιν. Μέχρι το τέλος της πέμπτης εβδομάδας, οι εισβολείς έφταναν  στο Λάχιν.
Κατά την τελευταία εβδομάδα του πολέμου, οι ειδικές δυνάμεις του Αζερμπαϊτζάν πολεμώντας στα βουνά του Ναγκόρνο-Καραμπάχ κατέλαβαν την στρατηγική πόλη Σούση. Οι Αρμένιοι πολέμησαν πεισματικά από καλά προετοιμασμένες οχυρωμένες θέσεις, αλλά  δεν μπόρεσαν να σταματήσουν την συντριπτική αριθμητική υπεροχή των δυνάμεων του Αζερμπαϊτζάν. Με την άμυνα τους , το πυροβολικό τους  και τα εφόδια τους να  αποδεκατίζονται  από τον αέρα, ο διάδρομος  Λαχιν εντός του φάσματος του πυροβολικού του Αζερμπαϊτζάν και το Στεπανάκερτ, την πρωτεύουσα του Αρτσάχ, εντός της εμβέλειας του πυροβολικού από τη Σουση, οι Αρμένιοι δεν είχαν άλλη εναλλακτική λύση από το να δεχτούν μια ταπεινωτική εκεχειρία με όρους που υπαγόρευσε η Ρωσία.
.
Με την  κατάπαυση του πυρός που τέθηκε σε ισχύ στις 10 Νοεμβρίου 2020 οι Αζέροι αποκτούν τον έλεγχο όλων των εδαφών που είχαν καταλάβει  και η Αρμενία αναγκάστηκε να εγκαταλείψει όλο το Αρτσάχ ,έξω από το ιστορικό θύλακα του Ναγκόρνο Καραμπάχ (ή, μάλλον, ό,τι απέμεινε από αυτό).
Ωστόσο, το κλειδί για τη νίκη του Αζερμπαϊτζάν δεν ήταν η επίγεια επίθεση, που προχώρησε πολύ αργά, πιθανώς λόγω της πεισματικής  Αρμενικής άμυνας. Η απόσταση από το σημείο εισβολής έως το πιο δυτικό του , είναι περίπου 100 χιλιόμετρα, και αυτή η απόσταση καλύφθηκε σε τέσσερις εβδομάδες. Η απόσταση από το σημείο εισβολής στο πιο βόρειο σημείο της, είναι περίπου 80 χιλιόμετρα, και αυτό πήρε έξι εβδομάδες στο Αζερμπαϊτζάν. Με απλά λόγια, αυτή  δεν ήταν μια γρήγορη  εκστρατεία, αλλά μια κάπως αργή. Το κλειδί για την απόλυτη επιτυχία του Αζερμπαϊτζάν ήταν η εκπληκτικά εξελιγμένη αεροπορική επιχείρηση του.
Τις πρώτες μέρες και οι δύο ανταγωνιστές έριξαν στις επίγειες επιθέσεις  τους επανδρωμένα αεροπλάνα και ελικόπτερα, αλλά η αεροπορική άμυνα αποδείχθηκε ,θανατηφόρα. Αφού και οι δύο πλευρές υπέστησαν απώλειες ,από  τις επίγειες επιθέσεις με επανδρωμένα αεροσκάφη  και ελικόπτερα, ο ουρανός ήταν καθαρός για τα UAV να φέρουν εις πέρας  την θανατηφόρα αποστολή τους. Ενώ τα Αρμένικα  UAV δεν μπορούσαν να κάνουν τίποτα περισσότερο, από εκτέλεση επιτήρησης και εντοπισμού του εχθρικού πυροβολικού, τα  ένοπλα και αυτοκτονικού εξοπλισμού UAV του Αζερμπαϊτζάν, κατάφεραν να ξεκινήσουν μια θανατηφόρα εκστρατεία επίγειων επιθέσεων εναντίον των  στρατιωτικών  πόρων  της Αρμενίας.
Κατά την πρώτη φάση, στόχευσαν  την χερσαία αεροπορική άμυνα της Αρμενίας.
Για να την  εντοπίσουν, οι Αζέροι πετούσαν απαρχαιωμένα τηλεκατευθυνόμενα ελικοφόρα —στην πραγματικότητα, μη επανδρωμένα αεροπλάνα δολώματα — πάνω από το πεδίο της μάχης. Οι Αρμένιοι τσίμπησαν  το δόλωμα και κλείδωσαν  στο ραντάρ τους τα σκιάχτρα του Αζερμπαϊτζάν. Έτσι όμως,  αποκάλυψαν τη  θέση τους στους Αζέρους  και καταστράφηκαν είτε με  βομβαρδισμό  από τα τούρκικα Bayraktar UAV ή από την κάθετη εφόρμηση των ισραηλινών HAROP.
Το υπουργείο Άμυνας του Αζερμπαϊτζάν κυκλοφόρησε ένα πλήθος βίντεο κλιπς, που απεικονίζουν όλα τα αρμενικά κινητά συστήματα αεράμυνας κατεστραμμένα, συμπεριλαμβανομένου του απαρχαιωμένου SA 8 Osa, του SA 13 Strela 10, και του σύγχρονου SA 15 Buk, το πυραυλικό σύστημα που κατέρριψε την Μαλαισιανή Πτήση 17, πάνω από την ανατολική Ουκρανία το 2014.
Το εντυπωσιακό χαρακτηριστικό των αποσπασμάτων ήταν η απόλυτη αδυναμία των καταδικασμένων συστημάτων. Κάποια εθεάθησαν να καταστρέφονται με τα ραντάρ τους σε λειτουργία ενώ οι κεραίες εξακολουθούσαν  να περιστρέφονται σε μια μάταιη αναζήτηση στόχων, αλλά περιέργως πως, δεν ήταν δυνατή η ανίχνευση των UAV που επρόκειτο να τα πλήξουν .
.
Το Μπαϊρακτάρ όντας ένα αρκετά μεγάλο αεροσκάφος με διάμετρο 12 μέτρων – μεγαλύτερο στην πραγματικότητα, από αυτό ενός μαχητικού F16- θα έπρεπε να είχε ανιχνευθεί και κλειδωθεί από τα ραντάρ πολύ πριν μπορέσει να απελευθερώσει τις βόμβες του.
Το γεγονός ότι τα UAV κατάφεραν να παραμείνουν μη ανιχνεύσιμα, σε κοντινή απόσταση, αφήνει υπόνοιες για ηλεκτρονικό πόλεμο που τύφλωσε τα αρμένικα ραντάρ.
Εξίσου εντυπωσιακή ήταν η καταστροφή τουλάχιστον δύο συστοιχιών S-300 αεράμυνας εντός της Αρμενίας, από τα  ισραηλινά HAROP. Για ακόμα μια φορά, τα βίντεο από τα εφορμώντα HAROP δείχνουν τις  κεραίες των ραντάρ να περιστρέφονται, δευτερόλεπτα πριν χτυπηθούν, αγνοώντας προφανώς τα UAV που βουτούσαν πάνω τους. Εδώ το ερώτημα, γιατί η απειλή αυτή παράμενε μη ανιχνευμένη ,είναι πιο εύκολο να απαντηθεί: το HAROP είναι τόσο μικροσκοπικό αεροσκάφος που μπορεί να πέσει κάτω από το όριο ανιχνευσιμότητας του παλαιού συστήματος  S-300.
Όταν εξουδετερώθηκαν οι εναέριες άμυνες των Αρμενίων, τα αζέρικα UAV στράφηκαν στις αμυντικές οχυρώσεις , το πυροβολικό και τα τρένα διοικητικής μέριμνας. Αζέρικα βίντεο δείχνουν δεκάδες τανκς, τμήματα  πυροβολικού και φορτηγά ανεφοδιασμού, χτυπημένα  και με βόμβες από ανεμόπτερα και από HAROP αυτοκτονίας. Αξιοσημείωτο επίσης  είναι ότι, μερικά βίντεο δείχνουν ταχυκίνητα τανκς και φορτηγά να πλήττονται και από τους δύο τύπους των UAV —των τουρκικών Bayraktars και των ισραηλινών HAROP.
Νεότερα βίντεο δείχνουν τους αζέρικους UAV να επιτίθενται σε συγκεντρώσεις  αρμένικων στρατευμάτων και ενισχυμένων αμυντικών θέσεων. Με την προστατευτική ασπίδα της αποτελούμενη από κινούμενες αμυντικές συστοιχίες ραντάρ, κατεστραμμένη, η Αρμενία, που είχε οχυρωθεί καλά με δυνατό πυροβολικό, ήταν πλέον καθισμένη πάπια σε  αεροπορική επίθεση. Μερικά αρμένικα  φορητά πολεμικά αντιαεροπορικά όπλα (MANPAD) κατάφεραν να ρίξουν μερικά αζέρικα UAV, αλλά φαίνεται ότι αυτά δεν διανεμήθηκαν στα στρατεύματα εδάφους σε επαρκείς αριθμούς για να κάνουν τη διαφορά.
.
Αν και αμφότερες οι πλευρές ανέπτυξαν βαλλιστικούς πυραύλους, φαίνεται να έχουν κάνει μόνο περιορισμένη χρήση. Ένας ισραηλινός πύραυλος ακριβείας LORA χρησιμοποιήθηκε για να καταστρέψει μια στρατηγική γέφυρα κοντά στον Διάδρομο Λαχιν, αλλά μακριά  από την Αρμενία… πιθανόν για να σταματήσει μια αρμενική αρτηρία τροφοδοσίας.
.
Προς το τέλος του πόλεμου, η Αρμενία εκτόξευσε δύο από τους ρωσικούς  της πυραύλους SS 26 ISKANDER precision εναντίον αδιευκρίνιστων στόχων . Η Αρμενία φέρεται επίσης να έχει χρησιμοποιήσει το ρωσικό πυραυλικό σύστημα  SMERCH καθώς και βαλλιστικούς πυραύλους SCUD εναντίον αζερικών πόλεων κοντά στα βόρεια σύνορα του Artsakh, σκοτώνοντας δεκάδες πολίτες. Σε αντίποινα, τα UAV του Αζερμπαϊτζάν πραγματοποίησαν έφοδο στην Αρμενία και φέρεται να κατέστρεψαν έναν τουλάχιστον εκτοξευτή SCUD.
.
Αξιοσημείωτο είναι ότι, καμία από τις δύο πλευρές δεν χρησιμοποίησε βαλλιστικούς πυραύλους εναντίον της άλλης πρωτεύουσας ή κάποιας  άλλης εθνικής υποδομής, ακόμη και αν οι πύραυλοί τους είχα  αρκετό περιθώριο για να το πράξουν. Είναι σαφές ότι και οι δύο ανυπομονούσαν να αποφύγουν περαιτέρω κλιμάκωση, η οποία θα μπορούσε να έχει φέρει ρωσική ή άλλη διεθνή παρέμβαση στον πόλεμο, με αν όχι ακόμη χειρότερες καταστροφές.
Στο πλαίσιο αυτό, πρέπει να σημειωθεί ότι μετά την τελευταία σύγκρουση, πριν τον πόλεμο,  στις 17 Ιουλίου 2020, το Αζερμπαϊτζάν απείλησε ανοιχτά να χτυπήσει τον  πυρηνικό σταθμό της Αρμενίας με πυραύλους ακριβείας.
.
Ήταν ένας πραγματικός μεταμοντέρνος πόλεμος στον οποίο κάθε ενέργεια ήταν ευρέως βιντεοσκοπημένη και μεταδιδόμενη από τα επιτιθέμενα UAV. Με σχολαστική εξέταση κάθε βίντεου κλιπ που κυκλοφόρησε και από τις δύο πλευρές, ο Ολλανδός αναλυτής Stijn Mitzer, δημοσιεύοντας στο blog ORYX, ανέβασε τις επιβεβαιωμένες ζημίες των χερσαίων δυνάμεων της Αρμενίας σε 185 τανκς, 89 τεθωρακισμένα μαχητικά οχήματα,
.
182 συστοιχίες πυροβολικού, 73 εκτοξευτές πυραύλων, 451 φορτηγά, 26 συστήματα αεράμυνας και 14 ραντάρ. Ο πραγματικός αριθμός θα μπορούσε να είναι μεγαλύτερος, αλλά ακόμα και οι απώλειες αυτές αντιπροσωπεύουν μεγάλο μέρος του επίγειου εξοπλισμού της Αρμενίας.
Δημόσιες πηγές υπολόγισαν ότι ολόκληρη η αρμενική δύναμη τανκ ήταν 400. Εάν αυτό ισχύει, περίπου τα μισά χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Οι ζημίες ήταν ακόμη χειρότερες στην περίπτωση κινητών συστοιχιών αεράμυνας: από τα 40 περίπου συστήματα στο οπλοστάσιο της Αρμενίας πριν τον πόλεμο, μόλις το ένα τρίτο επιβίωσε. Αυτό το ποσοστό φθοράς  φαίνεται να οδηγεί σε μόνιμη  αναπηρία.
.
Οι αρμένικες δυνάμεις, παρά την πεισματική τους άμυνα, δεν μπορούσαν να αντέξουν την καταιγιστική αεροπορική επίθεση. Χάνοντας  τανκς , πυροβολικό και τροφοδοσία, έπρεπε να εγκαταλείψουν τις οχυρωμένες θέσεις τους στους λόφους του Ναγκόρνο-Καραμπάχ. Χωρίς να έχουν  αναφερθεί  καθοριστικές μάχες μεγάλης κλίμακας ανάμεσα στους δύο στρατούς  φαίνεται ότι τα τανκς τους ,ποτέ δεν βρέθηκαν σε απόσταση βολής  μεταξύ τους.
Με απλά λόγια, ο αρμενικός στρατός αφαιμάχθηκε από τα αζέρικα UAV και έπρεπε να υποχωρήσει από τις οχυρωμένες θέσεις του. Κάνοντας το, έπρεπε να εγκαταλείψει  εξοπλισμό , τανκς και όπλα, τα οποία ήταν άθικτα.
.
Ο δημοσιευμένος αριθμός των  θυμάτων είναι ακόμα μια έμμεση μαρτυρία της σκληρής αντίστασης των Αρμενίων. Οι Αζέροι ανέφεραν ότι σκοτώθηκαν 2.763 στρατιώτες τους.
Επιπλέον, οι συριακές οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ανέφεραν ότι 541 Σύροι “εθελοντές” έχασαν τη ζωή τους, ενώ πολεμούσαν στο Αζερμπαϊτζάν.
.
Οι απώλειες της Αρμενίας ανήλθαν σε 2.718 θανάτους . Ενώ οι απώλειες στις δύο πλευρές μοιάζουν, μέρος από τις αρμενικές, προκλήθηκαν από αεροπορικές επιθέσεις, ενώ τα περισσότερα αν όχι όλα τα θύματα του Αζερμπαϊτζάν προήλθαν από  συγκρούσεις στο έδαφος, από την στιγμή που οι Αρμένιοι δεν αντέταξαν εναέριες δυνάμεις . Επομένως, μπορεί να συμπεράνει κάποιος ότι οι Αζέροι πλήρωσαν ακριβά για κάθε σπιθαμή εδάφους.
Κρίνοντας από τον μικρό αριθμό Αρμενίων αιχμαλώτων πολέμου —40 συνολικά— φαίνεται ότι οι αρμενικές χερσαίες δυνάμεις κατάφεραν να αποφύγουν την περικύκλωση και διατήρησαν υψηλό το ηθικό σε όλη τη διάρκεια του πολέμου.
.
Η εντύπωση είναι ότι η στρατηγική της Αρμενίας ήταν να παρατείνει τον πόλεμο, πολεμώντας σκληρά στα μετόπισθεν έχοντας την ελπίδα, ότι ο επερχόμενος βαρύς χειμώνας θα πάγωνε και τις πολεμικές επιχειρήσεις .
Δυστυχώς γι’ αυτούς, ο χειμώνας δεν ήρθε, παρά μόλις πριν την τελευταία εβδομάδα της εκστρατείας. Μέχρι τότε, η έκβαση της  μάχης είχε ήδη κριθεί υπέρ του Αζερμπαϊτζάν.
.
Πολίτες υπέφεραν και από τις δύο πλευρές. Το Αζερμπαϊτζάν ανέφερε ότι 92 πολίτες του σκοτώθηκαν από επιθέσεις απλών αλλά και βαλλιστικών πυραύλων στις πόλεις Γκάντια και Μπάρντα. Η Αρμενία ανέφερε ότι  δεκάδες πολίτες της  σκοτώθηκαν, αλλά δεν προσδιορίζει το πού ή πώς.
.
Πώς κατάφεραν οι Αζέροι να επιτύχουν αυτή τη νίκη; Προφανώς, το κλειδί ήταν η ανωτερότητα στον αέρα. Αυτό από μόνο του δεν αποτελεί έκπληξη: από το ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, η αεροπορική κυριαρχία ήταν καταλυτική τουλάχιστον στους συμβατικούς πολέμους. Αυτός που έχει τους ουρανούς είναι ιδιοκτήτης του εδάφους. Αυτό  το δόγμα ήταν δοκιμασμένο ξανά και ξανά στα πεδία μάχης της Ευρώπης, της Ασίας και της Μέση Ανατολή. Οι εξαιρέσεις — ο πόλεμος του Βιετνάμ και η σοβιετική  αποτυχημένη κατοχή του Αφγανιστάν— ήταν πόλεμοι εξαιρετικά ασύμμετροι, καθώς το πλεονέκτημα της υπεροχής στον αέρα  εμποδίστηκε από τη φύση του εδάφους και από τις ασύμμετρες τακτικές των ανταρτών.
.
Αυτό που αποτέλεσε έκπληξη στον δεύτερο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ δεν ήταν ότι αυτός κερδήθηκε στον αέρα, αλλά ότι κερδήθηκε από μη επανδρωμένα αεροσκάφη.
Αυτό επιτεύχθηκε  παρά την εκτεταμένη αρμενική αεράμυνα, που λογικά θα έπρεπε να είχε καταρρίψει τα περισσότερα από τα αζερικά ISR και τα ένοπλα UAV. Παρόλα αυτά, τα τουρκικής κατασκευής Μπαϊράκταρ, με τα μεγάλα τους φτερά, τους δυο θορυβώδεις  κινητήρες , και τους περιστρεφόμενες έλικες —όλα πλήρως ορατά στα ραντάρ— με κάποιο τρόπο κατάφεραν να παρεισφρήσουν στην θανατηφόρο αρμενική αεράμυνα και να την καταστρέψουν.
.
Δεν ήταν η πρώτη φορά που τα τουρκικά ένοπλα UAV επικράτησαν πάνω στα ρωσικά συστήματα αεράμυνας. Νωρίτερα το 2020, τα τουρκικά UAV κατάφεραν να καταστρέψουν τους ρώσικους SA 22 Panzirs στη βόρεια Συρία και τη Λιβύη, παρά την κατά πολύ ανώτερη,  θανατηφόρο εμβέλεια των Panzir.
Και στις δύο περιπτώσεις, η καταστολή της αεράμυνας, ακολουθήθηκε γρήγορα από εντατική καταστροφή των τανκς του αντιπάλου, των τεθωρακισμένων οχημάτων του, του πυροβολικού του και των οχημάτων διοικητικής του μέριμνας. Η επιτυχία των UAV στον δεύτερο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ ακολούθησε το ίδιο μοτίβο με όλους τους προγενέστερους .
.
Το άτρωτο των UAV, απέναντι στα συστήματα αεράμυνας, θα μπορούσε να αποδοθεί στο ειδικό σύνθετο υλικό κατασκευής τους, ώστε να είναι σχετικά αόρατα για τα ραντάρ. Ωστόσο, αυτό είναι αμφίβολο. Ανεξάρτητα από το συνθετικό αυτό υλικό τα τουρκικά UAV, έχουν μεταλλικούς κινητήρες , μεταλλικά συστήματα προσγείωσης, ηλεκτρονικά συστήματα και ηλεκτρικές συσκευές, που  είναι ορατές στα ραντάρ. Ακόμα και αν υποθέσουμε ότι τα ηλικιωμένα ραντάρ ενός μέρους της αρμενικής αεράμυνας θα δυσκολεύονταν να εντοπίσουν τους Μπαϊρακτάρ, τα ραντάρ του σύγχρονου συστήματος Panzir δεν θα είχαν τέτοια δυσκολία, —Ωστόσο, τα Μπαϊράκταρ κατάφεραν να τα ξεπεράσουν.
Αναφορές στα μέσα ενημέρωσης υποστηρίζουν ότι αποφασιστικός παράγοντας ήταν το τουρκικό σύστημα ηλεκτρονικού πολέμου KORAL, το οποίο έχει σχεδιαστεί για να μπλοκάρει τα κανάλια ραντάρ και αυτά της ασύρματης επικοινωνίας. Το DefenseWorld net, στην διαδικτυακή έκδοση του, υποστήριξε ότι η Τουρκία νίκησε την αεράμυνα της Συρίας εξαπολύοντας ηλεκτρονικό πόλεμο χρησιμοποιώντας ένα σύστημα KORAL κοντά στο Ιντλίμπ.
Η παρουσία του KORAL επιβεβαιώθηκε αργότερα στη Λιβύη, όταν η κυβέρνηση της Εθνικής Συμφωνίας (Τρίπολη) επιβεβαίωσε την καταστροφή ενός συστήματος KORAL σε μία από τις αεροπορικές της βάσεις, από την επιτιθέμενη  αεροπορία του Haftar (Βεγγάζη). Σύμφωνα με το Global Defense Corp, άλλο ένα διαδικτυακό μέσο, ” ο ηλεκτρονικός πόλεμος εξολόθρεψε τα ρωσικά οπλικά συστήματα στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ”.
Αυτό θα μπορούσε να εξηγήσει την ευπάθεια της μικρής εμβέλειας αρμενικής αεράμυνας, μιας και τα ραντάρ της ,περιστρέφονταν μάταια, ακόμα και τη στιγμή της καταστροφής τους. Το Αζερμπαϊτζάν δεν έχει ακόμα αποδεχθεί τη χρήση κανενός είδους ηλεκτρονικού πολεμικού όπλου κατά τη διάρκεια του πολέμου, αλλά η ρίψη βόμβων ολίσθησης μικρής εμβέλειας που ρίπτονταν από μεγάλα UAV, λέει  πολλά.
Έτσι, η εξήγηση για τη νίκη του Αζερμπαϊτζάν θα μπορούσε να είναι, ότι οφείλεται σε έναν ηλεκτρονικό “πόλεμο μάγων”.
.
Χωρίς αμφιβολία, η χρήση UAV σε αυτόν τον πόλεμο ήταν ένα ορόσημο στις στρατιωτικές υποθέσεις. Ωστόσο, θα πρέπει να είμαστε προσεκτικοί κατά την εξαγωγή συμπερασμάτων.
Η υπεροχή των UAV έναντι της χερσαίας άμυνας, όπως φαίνεται εδώ, επιτεύχθηκε υπό ευνοϊκές συνθήκες που δεν μπορούν να επικρατήσουν σε άλλες καταστάσεις.
.
Πρώτον, φαίνεται ότι ο καιρός ήταν ευνοϊκός στο μεγαλύτερο μέρος της εκστρατείας, προσφέροντας καλή ορατότητα στα οπτικά συστήματα και στα λέιζερ των UAV.
Σύμφωνα με πληροφορίες, ο καιρός χάλασε μόνο κατά τη διάρκεια της τελευταίας εβδομάδας της εκστρατείας, τερματίζοντας την λειτουργία των UAV κατά την τελευταία μόνο φάση του πολέμου.
Δεύτερον, η πραγματική Νέμεσις των UAV —τα επανδρωμένα μαχητικά πολλαπλών ρόλων— απουσίαζαν από το πεδίο μάχης. Υπάρχουν αντικρουόμενες εκθέσεις σχετικά με το αν η αρμενική αεροπορία διέθετε παλαιά μαχητικά αεροσκάφη, όπως το MIG 29, κατά την έναρξη του πολέμου, αλλά δεν υπάρχει αμφιβολία ότι έλαβε τέσσερα σύγχρονα ρωσικά  Sukhoi 30 SM το Δεκέμβριο του 2019. Δεν είναι σαφές γιατί δεν χρησιμοποιήθηκαν αυτά τα μαχητικά για να κυνηγήσουν τους αζέρικους UAV. Ίσως να μην ήταν ακόμη λειτουργικά, ή ίσως οι Αρμένιοι είχαν αποθαρρυνθεί από την τρομερή γκάμα αεράμυνας του Αζερμπαϊτζάν, η οποία περιλάμβανε το προηγμένο σύστημα S300 PMU “Favorite”. Η παρουσία των τουρκικών F16s που αναπτύχθηκαν στο Αζερμπαϊτζάν μόλις ξεκίνησε ο πόλεμος θα μπορούσε επίσης να αποτελέσει έναν σοβαρό αποτρεπτικό παράγοντα.
Δεν είναι γνωστό αν η Αρμενία χρησιμοποιούσε ραντάρ μεγάλης εμβέλειας για να διαφυλάξει τον εναέριο χώρο της, από εισβολείς. Εάν υπήρχε τέτοιο ραντάρ επιτήρησης, μπορεί και αυτό να είχε τυφλωθεί και έτσι να μην ήταν σε θέση να αναχαιτίσει τους εχθρικούς UAV που εφορμούσαν πάνω απ το πεδίο μάχης. Τέλος, στους  Αρμένιους, μπορεί πολιτικά, να τους είχε απαγορευτεί να χρησιμοποιούν τα σύγχρονα μαχητικά αεροσκάφη τους ,ακόμη και σε μια δύσκολη θέση στρατιωτικής αντιπαράθεσης .
Αν και η Αρμενία κατείχε ένα σύστημα ηλεκτρονικού πολέμου κατά του UAV, μια μονάδα “Repeller” ρωσικής κατασκευής, αυτή δεν είχε καμία επίδραση στην έκβαση  του πολέμου.
Σύμφωνα με τον Αρμένιο πρωθυπουργό Νικόλ Πασινιάν, απλά “δεν λειτούργησε”, αν και το ρωσικό πρακτορείο ειδήσεων Avia.Pro ανέφερε ότι το σύστημα καταστράφηκε από αζέρικο UAV. Ένα πιο ισχυρό μέσο ηλεκτρονικού πόλεμου, το σύστημα KRASUKHA, αναπτύχθηκε στη ρωσική βάση Gyumri, στη βορειοδυτική γωνία της Αρμενίας. Σύμφωνα με τον Στήβεν Μπράιαν, στην εφημερίδα Asia Times, το KRASUKHA στο Gyumri κατέρριψε εννιά  τουλάχιστον τουρκικά Μπαιρακταρ. Τώρα, τι δουλειά είχαν τα τουρκικά αεροσκάφη στο Gyumri, 250 χιλιόμετρα μακριά από τα πεδία των μαχών, κανένας δεν ξέρει..
Ο ισχυρισμός αυτός, θα μπορούσε να είναι μια ρωσική ωραιοποίηση, ως άλλοθι, για την αντιμετώπιση του αρνητικού γεγονότος της ανεπάρκειας των συστημάτων αεράμυνας της, καθώς και της ταπεινωτικής απώλειας του Repellent. Ωστόσο, αν η αναφορά των Asia Times είναι ακριβής, η επιτυχία του KRASUKHA, με το να δημιουργήσει μια μεγάλη τρύπα στο σύστημα αεράμυνας των UAVτου Αζερμπαϊτζάν, θα μπορούσε να έχει μεταστρέψει την έκβαση της  μάχης αν είχε χρησιμοποιηθεί νωρίτερα στον πόλεμο. Καθώς όλα τα ένοπλα UAV βασίζονται στην ασφαλή διαμεταγωγή δεδομένων με τους απομακρυσμένους  χειριστές τους, παραμένουν ευάλωτα σε πιθανή διακοπή λειτουργίας τους λόγω προηγμένων ηλεκτρονικών παρεμβολών.
.
Με όλες αυτές τις  αντικρουόμενες επισημάνσεις , ο Δεύτερος Πόλεμος Ναγκόρνο-Καραμπάχ δίνει  μια ματιά στο μελλοντικό πεδίο μάχης, στο οποίο τα μη επανδρωμένα συστήματα και  οι ηλεκτρονικοί “πόλεμοι μάγων” είναι πιθανόν να κυριαρχήσουν.
Ο πόλεμος επανέλαβε το παραδοσιακό δόγμα, ότι η υπεροχή στον αέρα είναι προϋπόθεση για τη νίκη σε ένα χερσαίο πόλεμο, αλλά αποκάλυψε έναν νέο, πιο αποδοτικό και πιο ανώδυνο τρόπο για την επίτευξή της.
.
Το πιο ελκυστικό χαρακτηριστικό αυτού του νέου τρόπου διεξαγωγής ενός αεροπορικού πολέμου είναι η έλλειψη θυμάτων των πληρωμάτων των αεροσκαφών  — ένα ευαίσθητο σημείο για όλες τις κυβερνήσεις, τόσο οικονομικά  όσο και ψυχολογικά. Επομένως, αναμένεται ότι ο πρόσφατος πόλεμος στον Νότιο Καύκασο θα ενισχύσει την παγκόσμια ζήτηση για ένοπλα η άοπλα UAV και ταυτόχρονα να επιταχύνει την ανάπτυξη επιθετικών και αμυντικών συστημάτων ηλεκτρονικού πολέμου.
.
Ένα μάθημα για το Ισραήλ, από τον δεύτερο πόλεμο του Ναγκόρνο-Καραμπάχ είναι, ότι οι αντιπυραυλικές και εναέριες άμυνες του, θα πρέπει να συγχωνευθούν σε μία μόνο αεροβαλλιστική αμυντική συστοιχία, η οποία να λειτουργεί παράλληλα με την επανδρωμένη πολεμική της δύναμη .
.
Ένα άλλο είναι η ανάγκη ανοσοποίησης, τόσο της επίγειας όσο και της εναέριας άμυνας, έναντι του ηλεκτρονικού πολέμου.
.