Σε μια ομιλία με υψηλό θεσμικό και ιστορικό βάρος, κατά την πανηγυρική εκδήλωση του «Πατριωτικού Ομίλου Απογόνων Αγωνιστών του 1821 και Ιστορικών Γενών της Ελλάδος» για την επέτειο της 25ης Μαρτίου, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ακαδημαϊκός και επίτιμος καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ, Προκόπιος Παυλόπουλος, ανέδειξε τον βαθιά δημοκρατικό και φιλελεύθερο χαρακτήρα των συνταγματικών κειμένων της περιόδου της Εθνεγερσίας.

Με θέμα «Τα Θεμελιώδη Δικαιώματα του Ανθρώπου στα Συντάγματα της περιόδου της Εθνεγερσίας του 1821», ο κ. Παυλόπουλος υποστήριξε ότι το όραμα των αγωνιζόμενων Ελλήνων δεν περιοριζόταν στην αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού και στην εθνική ανεξαρτησία, αλλά περιλάμβανε εξαρχής και τη θεσμική συγκρότηση ενός σύγχρονου κράτους, στηριγμένου στις αρχές της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, της λαϊκής κυριαρχίας και της κατοχύρωσης των θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας τόνισε ότι ήδη από τα πρώτα χρόνια της Επανάστασης διαμορφώνεται ένας έντονος ελληνικός συνταγματισμός, ο οποίος αποτυπώνεται τόσο στα τοπικά πολιτεύματα όσο και, κυρίως, στα τρία μείζονα συνταγματικά κείμενα της περιόδου: το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος του 1822, τον Νόμο της Επιδαύρου του 1823 και το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος του 1827. Όπως επισήμανε, αυτά τα κείμενα δεν ήταν απλές πολιτικές διακηρύξεις, αλλά ουσιαστικές προσπάθειες θεσμικής οργάνωσης ενός κράτους ελευθερίας, δικαίου και πολιτικής αυτονομίας.

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη θεσμική παρακαταθήκη του Ρήγα Βελεστινλή, τον οποίο παρουσίασε ως πρόδρομο όχι μόνο της Εθνεγερσίας, αλλά και της συνταγματικής σκέψης του Νεότερου Ελληνισμού. Στη «Νέα Πολιτική Διοίκηση» και ειδικότερα στα «Δίκαια του Ανθρώπου», ο Ρήγας, όπως σημείωσε, αποτυπώνει με εντυπωσιακή ωριμότητα για την εποχή του τις βασικές αρχές της ισότητας, της ελευθερίας, της ασφάλειας, της ιδιοκτησίας, της ελευθερίας της γνώμης, της αξιοκρατίας, της λαϊκής συμμετοχής και, τελικά, του δικαιώματος αντίστασης απέναντι στην καταπίεση και την τυραννία.

Κατά τον κ. Παυλόπουλο, το νήμα αυτό περνά ευθέως στα επαναστατικά Συντάγματα. Στο Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος του 1822 διακρίνεται ήδη ένας σαφώς φιλελεύθερος και δημοκρατικός πυρήνας, παρά τις αντιξοότητες της εποχής και τις πιέσεις της Ιεράς Συμμαχίας. Στο κείμενο αυτό κατοχυρώνονται, μεταξύ άλλων, η ισότητα ενώπιον του νόμου, η προστασία της ιδιοκτησίας, της τιμής και της ασφάλειας, καθώς και η αξιοκρατική πρόσβαση στα δημόσια αξιώματα, με τη χαρακτηριστική διατύπωση ότι μόνη πηγή τιμής και αξιώματος είναι «η αξιότης εκάστου».

Ακόμη πιο προωθημένο χαρακτήρισε τον Νόμο της Επιδαύρου του 1823, ο οποίος, όπως ανέφερε, διεύρυνε και εμβάθυνε την προστασία των δικαιωμάτων. Στάθηκε ιδίως σε μια ρύθμιση εξαιρετικά τολμηρή για τα διεθνή δεδομένα της εποχής: την κατάργηση της δουλείας εντός της ελληνικής επικράτειας. Η διατύπωση ότι «ούτε πωλείται, ούτε αγοράζεται άνθρωπος» και ότι κάθε δούλος που πατά ελληνικό έδαφος καθίσταται ελεύθερος, αναδείχθηκε από τον κ. Παυλόπουλο ως μια κορυφαία ανθρωπιστική τομή, που φανερώνει πως ο Αγώνας του 1821 συνδεόταν όχι μόνο με την εθνική απελευθέρωση, αλλά και με έναν ευρύτερο πολιτισμικό και ηθικό προσανατολισμό.

Παράλληλα, επεσήμανε ότι ο Νόμος της Επιδαύρου ενίσχυσε και άλλες βασικές εγγυήσεις, όπως η ελευθερία της έκφρασης και του Τύπου, το δικαίωμα του αναφέρεσθαι, η προστασία κάθε ανθρώπου που βρίσκεται εντός της επικράτειας, αλλά και οι πρώτες εγγυήσεις του φυσικού δικαστή και της δίκαιης δίκης. Κατά την αποτίμησή του, πρόκειται για ένα κείμενο που αποδεικνύει ότι οι αγωνιζόμενοι Έλληνες είχαν ήδη πλήρη επίγνωση της ανάγκης να θεμελιώσουν την ελευθερία τους πάνω σε στέρεες συνταγματικές βάσεις.

Ως κορύφωση αυτής της πορείας παρουσίασε το Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος του 1827, το περίφημο Σύνταγμα της Τροιζήνας, το οποίο χαρακτήρισε ως ένα από τα αρτιότερα συνταγματικά κείμενα της ελληνικής ιστορίας. Εκεί, όπως τόνισε, κατοχυρώνεται ρητά η αρχή ότι η κυριαρχία ενυπάρχει στο Έθνος και ότι κάθε εξουσία πηγάζει από αυτό και υπάρχει υπέρ αυτού. Στο ίδιο κείμενο ενσωματώνονται πιο ώριμα και πιο ολοκληρωμένα θεμελιώδη δικαιώματα, όπως η προσωπική ελευθερία, η μη αναδρομικότητα του νόμου, η απαγόρευση βασάνων και δημεύσεων, η προστασία της ιδιοκτησίας με προηγούμενη αποζημίωση σε περίπτωση απαλλοτρίωσης, η ελευθερία του Τύπου, το τεκμήριο αθωότητας, η απαγόρευση διπλής δίωξης για το ίδιο αδίκημα και η ανεξιθρησκία.

Ο κ. Παυλόπουλος έδωσε ιδιαίτερο βάρος και στη συμβολική αλλά ουσιαστική απαγόρευση απονομής τίτλων ευγενείας, υπογραμμίζοντας ότι το επαναστατημένο ελληνικό έθνος επιδίωκε να απορρίψει κάθε κατάλοιπο φεουδαρχικής ή δεσποτικής νοοτροπίας και να οικοδομήσει μια πολιτεία ισότητας και δημοκρατικής νομιμοποίησης.

Στο καταληκτικό μέρος της ομιλίας του, ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας υπογράμμισε ότι τα ιστορικά τεκμήρια αποδεικνύουν με σαφήνεια πως το 1821 δεν ήταν μόνο μια εθνική εξέγερση, αλλά και μια συνειδητή πολιτειακή και θεσμική επανάσταση. Οι Έλληνες του Αγώνα, επηρεασμένοι από τον Διαφωτισμό, τη Γαλλική Επανάσταση, την αμερικανική εμπειρία και το έργο του Ρήγα, επεδίωξαν να συγκροτήσουν ένα κράτος ελευθερίας, δικαιωμάτων και δημοκρατίας, πριν ακόμη αυτό αποκτήσει διεθνή νομική υπόσταση.

Ωστόσο, δεν παρέλειψε να σημειώσει και τη σκοτεινή πλευρά αυτής της διαδρομής: ότι το υψηλό αυτό δημοκρατικό και φιλελεύθερο όραμα συχνά προσέκρουσε στη γνωστή ελληνική παθογένεια της διχόνοιας και του διχασμού. Γι’ αυτό, όπως άφησε να εννοηθεί, πολλά από τα Συντάγματα εκείνης της εποχής έμειναν σε μεγάλο βαθμό «γράμμα κενό», όχι επειδή υστερούσαν ως κείμενα, αλλά επειδή δεν βρήκαν το αντίστοιχο πολιτικό και κοινωνικό έδαφος για να εφαρμοστούν ουσιαστικά.

Η παρέμβαση του Προκοπίου Παυλόπουλου λειτούργησε έτσι ως μια ισχυρή υπενθύμιση ότι η ελληνική ελευθερία δεν γεννήθηκε μόνο στα πεδία των μαχών, αλλά και μέσα από ένα φιλόδοξο και βαθιά πολιτικό σχέδιο συνταγματικής συγκρότησης. Με άλλα λόγια, το 1821 δεν γέννησε μόνο ένα έθνος που πολεμούσε· γέννησε και ένα έθνος που ήθελε να κυβερνηθεί με νόμους, θεσμούς και δικαιώματα.

Με μια εκπομπή υψηλού θεωρητικού και πολιτικού φορτίου έκανε πρεμιέρα το νέο διαδικτυακό εγχείρημα «Πνεύμα Ελεύθερο», το οποίο θα προβάλλεται κάθε Σάββατο μέσω YouTube, ενταγμένο στο πλαίσιο των εκπομπών «Ανιχνεύσεις» του Παντελή Σαββίδη. Η εναρκτήρια συζήτηση δεν περιορίστηκε σε μια ιστορική αναδρομή στον Ιωάννη Καποδίστρια, αλλά εξελίχθηκε σε μια ευρεία, αιχμηρή και ουσιαστική παρέμβαση για τη δημοκρατία, την κρίση του κοινοβουλευτισμού, τη σχέση κοινωνίας και πολιτικής εξουσίας, αλλά και το βαθύτερο πρόβλημα ταυτότητας του σύγχρονου ελληνικού κράτους.

Την εκπομπή επιμελήθηκαν ο Νικόλαος Γιαννόπουλος, ο Γεώργιος Ανεψιού και ο Θρασύβουλος Τζουχλαράκης, με τη συμμετοχή του Παντελή Σαββίδη, ενώ επίσημος προσκεκλημένος της πρεμιέρας ήταν ο ομότιμος καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και πρώην πρύτανης του Παντείου Πανεπιστημίου, Γεώργιος Κοντογιώργης. Και από την πρώτη κιόλας στιγμή έγινε σαφές ότι το εγχείρημα δεν φιλοδοξεί να υπηρετήσει τη ρηχή επικαιρότητα, αλλά να ανοίξει μια συζήτηση βάθους για το τι είναι κράτος, τι είναι έθνος, τι είναι δημοκρατία και ποια είναι η πραγματική παρακαταθήκη του Καποδίστρια.

Ο Γιώργος Κοντογιώργης παρουσίασε τον Ιωάννη Καποδίστρια όχι απλώς ως έναν σημαντικό διπλωμάτη ή έναν ικανό κυβερνήτη, αλλά ως μία από τις κορυφαίες προσωπικότητες της ευρωπαϊκής πολιτικής σκηνής του 19ου αιώνα. Υποστήριξε ότι ο Καποδίστριας ήταν εκείνος που ήδη από την εποχή του Συνεδρίου της Βιέννης ανήγγειλε στην ουσία το τέλος του Μεσαίωνα και της απολυταρχίας, διατυπώνοντας πρώτος με πολιτικούς όρους την αρχή των εθνοτήτων. Κατά τον ίδιο, ο Καποδίστριας εξηγούσε στα ευρωπαϊκά κέντρα ισχύος ότι το μέλλον ανήκει στα έθνη και όχι στις δυναστικές αυτοκρατορίες, τοποθετώντας τον ελληνισμό στον πυρήνα αυτής της νέας ιστορικής φάσης.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στην ιστορική και πνευματική διάσταση του Καποδίστρια. Ο Κοντογιώργης επέμεινε ότι ο μεγάλος Κερκυραίος δεν υπήρξε μόνο πολιτικός, αλλά και στοχαστής πρώτου μεγέθους, αποκαλύπτοντας μάλιστα πως η «Ιστορία της Νεότερης Ελλάδας» αποδίδεται λανθασμένα αλλού, ενώ, όπως υποστήριξε, αποτελεί στην πραγματικότητα έργο του ίδιου του Καποδίστρια. Η αναφορά αυτή αποτέλεσε ένα από τα πιο αιχμηρά σημεία της εκπομπής, καθώς ο καθηγητής κατήγγειλε ότι η ελληνική ιστοριογραφία έχει αποσιωπήσει κρίσιμες πτυχές της σκέψης του Καποδίστρια, ακριβώς επειδή αυτές συγκρούονται με τα κυρίαρχα σχήματα της νεωτερικής, δυτικότροπης ανάγνωσης της ελληνικής ιστορίας.

Στο επίκεντρο της συζήτησης βρέθηκε το πολιτειακό όραμα του πρώτου κυβερνήτη της Ελλάδας. Ο Γιώργος Κοντογιώργης υποστήριξε ότι ο Καποδίστριας δεν οραματιζόταν ένα κράτος απλής αντιγραφής δυτικών προτύπων, αλλά ένα πολιτικό σύστημα συμβατό με την ιστορική διαδρομή του ελληνισμού. Όπως ανέφερε, ο Καποδίστριας αντιλαμβανόταν τον ελληνικό κόσμο ως φορέα πολιτικής ελευθερίας και συνέχειας, γι’ αυτό και θεωρούσε πως το πολιτειακό σχήμα της Ελλάδας όφειλε να στηριχθεί όχι σε ξενόφερτους μηχανισμούς εξουσίας, αλλά σε μορφές που θα ενσωμάτωναν τη δημοκρατική παράδοση των κοινοτήτων.

Από αυτό το σημείο και μετά, η συζήτηση πέρασε από τον 19ο αιώνα στο σήμερα. Ο Κοντογιώργης εξαπέλυσε σφοδρή κριτική στο ισχύον πολιτικό σύστημα, απορρίπτοντας ευθέως τον χαρακτηρισμό του ως δημοκρατικού. Υποστήριξε ότι αυτό που λειτουργεί σήμερα στην Ελλάδα δεν είναι δημοκρατία, ούτε καν αντιπροσώπευση, αλλά μια «εκλόγιμη μοναρχία», όπου ο πολίτης απλώς επιλέγει κάθε τέσσερα χρόνια τον επόμενο μονάρχη, χωρίς πραγματικό δικαίωμα ελέγχου, ανάκλησης ή επιβολής λογοδοσίας. Κατά τη συλλογιστική του, η ψήφος στη σημερινή της μορφή δεν αποδίδει πολιτική κυριαρχία στην κοινωνία, αλλά νομιμοποιεί έναν μηχανισμό αποξένωσης της κοινωνίας από την εξουσία.

Σε αυτό το πλαίσιο, χαρακτήρισε το σημερινό σύστημα όχι μόνο παρακμιακό αλλά και δομικά ξένο προς την ιστορικότητα του ελληνισμού. Ανέπτυξε τη θέση ότι οι Έλληνες δεν εξήλθαν ιστορικά από φεουδαρχία, όπως η Δύση, αλλά προέρχονταν από μια πολύ πιο προχωρημένη ανθρωποκεντρική και κοσμοπολιτειακή παράδοση. Κατά συνέπεια, το ελληνικό κράτος, όπως συγκροτήθηκε μετά την Ανεξαρτησία, δεν αποτέλεσε φυσική συνέχεια του ελληνισμού, αλλά βίαιη μεταφύτευση ενός ξένου πολιτειακού μοντέλου, το οποίο διέκοψε την πολιτική και κοινωνική αυτονομία του ελληνικού κόσμου.

Η πρεμιέρα του «Πνεύμα Ελεύθερο» δεν περιορίστηκε μόνο στην κριτική. Έβαλε και το ζήτημα της διεξόδου. Ο Κοντογιώργης μίλησε ανοιχτά για την ανάγκη μεταβολής πολιτείας και όχι απλώς αναθεώρησης του Συντάγματος, τονίζοντας ότι η πραγματική αλλαγή δεν μπορεί να έρθει με μικρές διορθώσεις στο υπάρχον μοντέλο. Χρειάζεται, όπως είπε, μετάβαση σε ένα καθεστώς πραγματικής αντιπροσώπευσης, όπου η κοινωνία θα αποκτήσει θεσμικό ρόλο, θα μπορεί να ελέγχει, να ανακαλεί, να καθορίζει το περιεχόμενο της πολιτικής και να μην παραμένει μάζα θεατών απέναντι σε μια εξουσία που αποφασίζει ερήμην της.

Ιδιαίτερη σημασία είχαν και οι τοποθετήσεις του για το εθνικό ζήτημα, την έννοια της ταυτότητας και την αλλοίωση των εννοιών στη σύγχρονη δημόσια ζωή. Ο καθηγητής έκανε λόγο για «επανάσταση στο πεδίο των εννοιών», υποστηρίζοντας ότι ο σημερινός άνθρωπος βομβαρδίζεται από σκόπιμες διαστρεβλώσεις γύρω από το τι είναι δημοκρατία, τι είναι έθνος, τι είναι αντιπροσώπευση και τι σημαίνει πολιτική ελευθερία. Γι’ αυτό, σύμφωνα με τον ίδιο, η μάχη δεν είναι μόνο θεσμική, αλλά βαθιά πνευματική και εννοιολογική.

Το κλείσιμο της εκπομπής άφησε ανοιχτή τη συνέχεια. Το ενδιαφέρον του κοινού, οι δεκάδες ερωτήσεις που συγκεντρώθηκαν και η έκταση των ζητημάτων που τέθηκαν οδήγησαν τους συντελεστές στο συμπέρασμα ότι η συζήτηση μόλις άρχισε. Και αυτό ίσως είναι το πιο ουσιαστικό στοιχείο της πρεμιέρας: ότι το «Πνεύμα Ελεύθερο» δεν ξεκίνησε ως μία ακόμη διαδικτυακή συζήτηση, αλλά ως μια απόπειρα να επιστρέψει στο προσκήνιο το ξεχασμένο ερώτημα της ελληνικής πολιτικής ύπαρξης. Όχι ποιος θα κυβερνήσει απλώς, αλλά με ποιο πολίτευμα, με ποια ταυτότητα και με ποιο ιστορικό βάθος μπορεί να σταθεί ξανά ο ελληνισμός.

Από την ομάδα Facebook “Αρμένιοι και φίλοι Αρμενίων”

Της Artemis Nahabedian

Η υπόθεση του Ταλαάτ και του Τεχλιριάν επηρέασε βαθιά τη διεθνή νομική σκέψη. Ο Ραφαήλ Λέμκιν, μελετώντας τη γενοκτονία των Αρμενίων και τη δίκη, θέτει το θεμελιώδες ερώτημα:

“Γιατί τιμωρείται ένας άνθρωπος που σκοτώνει έναν άλλον, αλλά όχι εκείνος που καταστρέφει εκατομμύρια;”

Αυτό το ερώτημα οδήγησε τον Λέμκιν το 1944 να διατυπώσει τον όρο “γενοκτονία” (genocide), συνδέοντας το λατινικό “-cide” (σκοτώνω) με το ελληνικό “genos” (γένος, λαός). Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τα εγκλήματα του Ολοκαύτωμα, οι ιδέες του Λέμκιν οδήγησαν στη Σύμβαση του ΟΗΕ για τη Γενοκτονία το 1948, θεσπίζοντας τη γενοκτονία ως διεθνές έγκλημα και θέτοντας το πλαίσιο για τη διεθνή προστασία των πληθυσμών.

Η επιχείρηση Nemesis θεωρείται από πολλούς μία από τις σημαντικότερες οργανωμένες “επιχειρήσεις εκδίκησης” για εγκλήματα πολέμου, διότι…

έφερε διεθνή προσοχή στη γενοκτονία των Αρμενίων και…

επηρέασε τη σκέψη που αργότερα οδήγησε στη δημιουργία των νόμων για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας.

Η επ. Nemesis εκτέλεσε και άλλους πρώην αξιωματούχους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας…

Τον Σαΐντ Χαλίμ Πασά, το 1921 στη Ρώμη (πρώην Μεγάλο Βεζίρη)

Τον Τζεμάλ Πασά, το 1922 στην Τιφλίδα

(έναν από τους τρεις κύριους ηγέτες των Νεοτούρκων)

και τον Μπεχαεντίν Σακίρ, το 1922 στο Βερολίνο (ηγετικό μέλος των Νεοτούρκων)

Σκέψεις μου…

Καλή Κυριακή

Άρτεμις