Ιστορία - Πολιτισμός
Σμύρνη: Μια πρότυπη ελληνική πόλη
Γράφει ο Παναγιώτης Κουνάδης
Η αναζήτηση και η έρευνα, που άρχισε πριν απο τέσσερις και πλέον δεκαετίες πάνω στα Σμυρναίικα Τραγούδια, άνοιξε με το πέρασμα των χρόνων απρόσμενους δρόμους για τη προσέγγιση και διερεύνηση ιστορικών, πολιτικών, οικονομικών και πολιτιστικών γεγονότων, που χάραξαν ριζικά τη πορεία του νεώτερου ελληνισμού.
Κι αυτό διότι για πρώτη φορά στην ιστορία του ανθρώπινου γένους, ένας λαός με αιώνες παρουσίας σ’ ένα τόπο, εξαναγκάστηκε με όλα τα μέσα,απο τα πλέον βάρβαρα, όπως η σφαγή αθώων, μέχρι τα πλέον «διπλωματικά», όπως αυτά της λεγόμενης (υποχρεωτικής) ανταλλαγής πληθυσμών, να «μετακομίσει» ως εμπόρευμα προς πάσα χρήση και εκμετάλλευση. Κι όχι μόνο αυτό, αλλά αυτοί που πήραν και εφάρμοσαν τέτοιες αποφάσεις και με τέτοιες μεθόδους υποθήκευσαν το μέλλον των επομένων γενεών, δημιουργώντας δαιδάλους συμπληγάδων, για να μπορέσουν κάποτε να αποκαταστήσουν την ιστορική αλήθεια και την προσωπική τους υπόσταση.
Κι ενώ έγιναν επί μακρόν πλείστες «φιλότιμες» προσπάθειες απο μέρους των «διαχειριστών» αυτού του γεωγραφικού και πολιτικού χώρου για να περιθωριοποιηθούν, να ξεχαστούν και να σβήσουν τελικά απο την ιστορική μνήμη όλη αυτή η –εφιαλτική για τα θύματα και τους απογόνους τους– ιστορία, ήρθαν ξανά, μετά απο δύο περίπου γενιές τα τραγούδια των παππούδων, για να μας επαναφέρουν έναν ακόμη, σημαντικότατο αυτή τη φορά, προβληματισμό για όσα έγιναν τότε.
Ανάμνησις Σμύρνης
Μεσ’ στην καρδιά μου ανθίζουνε λουλούδια χίλια όσα,
Είναι γλυκές οι θύμησες που δεν τις λεει η γλώσσα.
Μ’ απ’ όλες πιο καλύτερη, μ’ απ’ όλες πιο μεγάλη,
Μια ξεπετάει ολόδροση, της Σμύρνης τ’ ακρογιάλι
Σμύρνη πατρίδα μου γλυκιά, χαριτωμένη χώρα,
Για να σε βγάλω απο το νου ποτέ δεν θα ’ρθει η ώρα.
Σαν άστρο γλυκοφώτιστο
φωλιάζεις (θα λάμπεις) στην καρδιά μου,
Παρηγοριά στη θλίψη μου κι ελπίδα στη χαρά μου.
Ο συνθέτης Τιμόθεος Ξανθόπουλος (Σμύρνη 1864(;)-Αθήνα 1942) έγραψε το τραγούδι αυτό πολύ πριν την καταστροφή του 1922, πιθανόν όταν ολοκλήρωνε τις μουσικές του σπουδές στη Βιέννη, ως μαθητής του Μπρούκνερ. Παρά τις κλασσικές του σπουδές, τα τραγούδια του τον κατατάσσουν στους λαϊκούς συνθέτες της εποχής του.
Η Σμύρνη, η πολυτραγουδισμένη πολιτεία, και η ίδια αλλά και τα πρόσωπά της και οι χώροι της, τα κορίτσια κι οι γυναίκες της, μ’ ένα αμέτρητο πλήθος μουσικοποιητικών αριστουργημάτων, γραμμένα, τραγουδισμένα και παιγμένα απο εκατοντάδες, ίσως και χιλιάδες δημιουργούς, ερμηνευτές και «παιγνιδιατόρους». Κι όλ’ αυτά σε καθημερινή βάση, σε αμέτρητους ψυχαγωγικούς-πολιτιστικούς χώρους, σε κάθε γωνιά της πρωτεύουσας της Ιωνίας, στις συνοικίες της, στα προάστιά της και στις κοντινές πόλεις. Κι όχι μόνο εκεί: ο φάρος αυτός του ελληνικού πολιτισμού έστελνε το φως του σ’ όλες τις γωνιές του απελευθερωμένου τμήματος της Ελλάδος, με δεκάδες ομάδες μουσικών και τραγουδιστών που περιόδευαν για εβδομήντα περίπου χρόνια (1850-1920) στις μικρές και μεγάλες πόλεις της «Παλιάς Ελλάδος».
Το πρώτο ερώτημα, και καθοριστικό, που βγαίνει αυθόρμητα: τι ήταν αυτό που κατέστησε τη Σμύρνη το μεγαλύτερο οικονομικό και πολιτιστικό κέντρο του ελληνισμού, για ένα περίπου αιώνα, αφού απο τις αρχές του 18ου αρχίζει να γίνεται μια μεγάλη πολιτεία-λιμάνι, «ευρωπαϊκών προδιαγραφών» θα λέγαμε, με πλήθος όμως ιδιαίτερα χαρακτηριστικά, των οποίων στις επόμενες σκέψεις θα προσπαθήσουμε να δώσουμε ένα σχεδίασμα έρευνας.
Οι συνιστώσες αυτού του μοναδικού, κατά τη γνώμη μου, προτύπου ελάχιστα έχουν περιγραφεί, γι’ αυτό και η προσέγγιση είναι ακόμη δυσχερέστερη.
Ας δούμε όμως ιστορικού και κοινωνιολογικού χαρακτήρα στοιχεία.
Α. Η Σμύρνη, με την ευρύτερη περιοχή της, δηλαδή τον νομό Σμύρνης-Αϊδινίου, εξελίσσεται πληθυσμιακά με προεξάρχουσα την ομάδα των Ελλήνων, οι οποίοι στη διάρκεια των τριών τελευταίων αιώνων (μέχρι το 1922) αποτελούν τη σχετική αλλά και συχνά την απόλυτη πλειοψηφία των κατοίκων. Ακολουθούν οι Οθωμανοί, οι Αρμένιοι, οι Εβραίοι και οι μικρές μειονότητες των Ευρωπαίων (Ιταλών, Άγγλων, Γάλλων, Βέλγων, Ολλανδών, Ισπανών κ.ά.), οι οποίοι αποτελούν κυρίως μέλη εμπορικών, διπλωματικών, στρατιωτικών και άλλων αποστολών.
Β. Οι βιομηχανικές εξελίξεις και η τεχνολογική ανάπτυξη των προηγμένων Ευρωπαϊκών χωρών μεταφέρονται ταχύτατα στη Σμύρνη, με αποτέλεσμα, από το 1875 μέχρι το 1922, να πραγματοποιηθεί μια βιοτεχνική και βιομηχανική ανάπτυξη, πρωτοφανής για τα μέτρα της ευρύτερης γεωγραφικής περιοχής. Το ίδιο συνέβαινε και με την ανάπτυξη του εμπορίου από και προς τη Σμύρνη μέσω της ναυσιπλοΐας και της ανάπτυξης του σιδηροδρομικού δικτύου προς την ενδοχώρα της Μικράς Ασίας. Στις αρχές του 20ού αιώνα καταγράφονται στην περιοχή 5.308 βιομηχανικές και βιοτεχνικές μονάδες, εκ των οποίων οι 4.008 ανήκαν σε Έλληνες, οι 1.216 σε Οθωμανούς και οι υπόλοιπες στις άλλες μειονότητες. Η ίδια περίπου κατάσταση ισχύει και στο εμπόριο, αλλά και τις χρηματικές-τραπεζικές σχέσεις, που βάση τους βέβαια ήταν η Κωνσταντινούπολη.
Γ. Ο έλεγχος της βιομηχανίας, της βιοτεχνίας, του εμπορίου κάθε είδους προϊόντων πέρασε έτσι στον έλεγχο των Ελλήνων, οι οποίοι διοχέτευσαν τον έτσι συγκεντρωμένο πλούτο αφ’ ενός μεν στην περαιτέρω ανάπτυξη –όπως ήταν φυσιολογικό για κάθε κοινωνία ταξικής διάρθρωσης– ταυτόχρονα όμως στην ανάπτυξη της πνευματικής και πολιτιστικής πορείας των Ελλήνων. Η παιδεία, η διάδοση της γνώσης μέσα απο βιβλία, εφημερίδες και περιοδικά, πήρε τεράστιες διαστάσεις, ιδρύματα παιδείας υψηλού επιπέδου για κάθε στάθμη ηλικιακή. Αθλητισμός και πολιτισμός σε πρώτη γραμμή. Τα ιδρύματα μέσης εκπαίδευσης αντιστοιχούσαν –λόγω των υψηλών προδιαγραφών– με πανεπιστημιακά ιδρύματα άλλων χωρών της ίδιας περιοχής. Αυτά τα γεγονότα έφεραν για αναζήτηση καλύτερης ζωής και μεγάλο αριθμό Ελλήνων απο όλα τα μέρη του Ελληνισμού, απελευθερωμένα ή όχι.
Δ. Η κοινωνική οργάνωση στηρίχτηκε σ’ ένα ευρύ δίκτυο αδελφοτήτων είτε επαγγελματικού χαρακτήρα, είτε εθνικοτοπικού, ανάλογα δηλαδή με τη προέλευση των μελών. Αυτό έγινε αφ’ ενός ως αντίδραση στην απαγόρευση λειτουργίας εργασιακών και άλλου τύπου σωματείων από τις Οθωμανικές αρχές, αφ’ ετέρου ως μέσο διάδοσης της γνώσης, ιδιαίτερα για τεχνικά επαγγέλματα με ιδιαίτερες δυσκολίες, κάτι σαν τις συντεχνίες στις χώρες της Ευρώπης. Οι αδελφότητες αυτές απέκτησαν όμως με το πέρασμα του χρόνου και άλλες άτυπες, μεν, αλλά ουσιαστικές αρμοδιότητες που σχετίζονταν, πέραν απο την εκμάθηση του επαγγέλματος, με την παροχή γενικών γνώσεων παιδείας, ψυχαγωγίας και πολιτισμού. Έτσι έγιναν ουσιαστικό στοιχείο της κοινωνικής ζωής, μετά δε την επανάσταση των Νεότουρκων το 1908 και την εφαρμογή νέας νομοθεσίας γύρω απο τις εργασιακές σχέσεις τον επόμενο χρόνο, πολλές απο αυτές μετετράπησαν σε σωματεία με ισχυρή παρουσία, για λίγα χρόνια βέβαια, στη ζωή της περιοχής.
Οι παραπάνω συνιστώσες της ζωής στη Σμύρνη δημιούργησαν, ίσως για πρώτη φορά στην ιστορία των ανθρώπων, ένα μοναδικό πρότυπο λειτουργίας μιας κοινωνίας, που στηριζόταν στον «δυϊσμό των εξουσιών». Οι καπιταλιστικές χώρες, που αναλύθηκαν απο τη θεωρία του ιστορικού υλισμού, αναπτύχθηκαν πάνω στη βάση της ταύτισης της οικονομικής και πολιτικής εξουσίας, όπου η πρώτη όριζε και ορίζει τη δεύτερη, σύμφωνα με τα εκάστοτε συμφέροντά της. Στην περίπτωση της ζώνης της Σμύρνης, λόγω της υπάρξεως μιας ισχυρής φυλετικής ομάδας, μέσα σ’ ένα πολυεθνικό μωσαϊκό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, δόθηκε η δυνατότητα να περάσει η οικονομική εξουσία στα χέρια μιας ομάδας, των Ελλήνων, οι οποίοι όμως δεν μπορούσαν να «διοχετεύσουν» την εξουσία αυτή στο πολιτικό και στρατιωτικό επίπεδο, αφού αυτές ανήκαν στη σφαίρα εξουσίας των Οθωμανών. Αυτός ο δυϊσμός εξουσιών είχε άμεσες συνέπειες στην καθημερινή ζωή των ανθρώπων, αφού επέτρεπε μια δικαιότερη κατανομή αγαθών, λόγω της «άτυπης κοινωνικής-ταξικής ειρήνης» που διασφαλιζόταν απο την αδυναμία υπεράσπισης των οικονομικών συμφερόντων μέσω της πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας.
Αν η διαπίστωση αυτή προσεγγίζει την πραγματικότητα και το ιστορικό γίγνεσθαι στην περιοχή, τότε μπορούμε να ερμηνεύσουμε πλήθος φαινομένων της ζωής των ανθρώπων, αλλά και τα γενικότερα φαινόμενα που οδήγησαν στην καταστροφή του προτύπου αυτού.
Η αναζήτηση αυτής της ερμηνείας ξεκίνησε κατ’ αρχήν απο το ερώτημα που σχετίζεται με την απασχόληση του μεγάλου πλήθους των μουσικών που περιελάμβανε η αδελφότητα και το σινάφι (εσ’ ναφ) της Σμύρνης. Προϋπόθεση ύπαρξης τόσων εξειδικευμένων επαγγελματιών ήταν φυσικά η επαγγελματική τους αποκατάσταση. Αυτό προϋπέθετε την ύπαρξη ανάλογης πελατείας. Μια πελατεία όμως που συντηρεί, και μάλιστα με υψηλές αποδοχές, εκπροσώπους πολιτισμικών και ψυχαγωγικών λειτουργιών φανέρωνε την ύπαρξη περίσσιου πλούτου. Ο πλούτος αυτός αφορούσε –αναλογικά– και την υψηλή και τη μεσαία και τη χαμηλότερη τάξη. Απ’ εκεί και τα ανάλογα στέκια των «παιγνιδιατόρων» για όλα τα βαλάντια και πορτοφόλια. Ακόμη, η ύπαρξη τόσο μεγάλου αριθμού ψυχαγωγικών χώρων συνδέθηκε μ’ ένα τρόπο ζωής που προϋπέθετε τη δυνατότητα κατανάλωσης, για τον πολιτισμό. Ιδιαίτερα με τη μουσική και τα τραγούδια αυτό έγινε ουσιαστικό στοιχείο της καθημερινής ζωής, της γνώσης του αντικειμένου αφού σε κάθε οικογένεια κάποιοι –συχνά και όλοι– ασχολούνταν έστω και ερασιτεχνικά με τη μουσική.
Μια άλλη διάσταση αυτού του μοναδικού κοινωνικο-οικονομικού και πολιτιστικού φαινομένου ήταν οι αποφάσεις των μεγάλων δυνάμεων της εποχής (Αγγλία, Γαλλία, Ιταλία, Αμερική) να διαγράψουν οριστικά απο τον χάρτη και την ιστορική μνήμη, μέσα απο την αγριότητα που επέτρεψαν στη καταστροφή της Σμύρνης το 1922.
Δεν μπορεί να δοθεί καμιά ερμηνεία πώς οι τέσσερις στόλοι των «μεγάλων δυνάμεων» παρακολούθησαν ένα φρικιαστικό έγκλημα τέτοιας διάστασης, όταν σε λίγες μέρες εσφαγιάσθησαν με αγριότητα 100.000 Έλληνες –κυρίως γυναικόπαιδα– μπροστά στα μάτια των υπεύθυνων των τεσσάρων στόλων. Ακόμη και ο συμπαθής –όπως αποδείχτηκε– πρεσβευτής των ΗΠΑ, Χόρτον, παραιτήθηκε μπροστά σ’ αυτό το έγκλημα. Επομένως, η απόφαση δεν ήταν μόνο των Νεοτούρκων ή του Κεμάλ. Έπρεπε να σβήσει απο το χάρτη κάθε μνήμη αυτού του χώρου (φωτιά) αλλά να χαθούν ακόμη και βιολογικά οι φορείς αυτού του είδους ανάπτυξης και πολιτιστικής στάθμης (η σφαγή).
Ο στεναγμός της Σμύρνης
Α. Παύλοβιτς
Σμύρνη! Τώρα φεύγω απο σένα,
η φτωχή μου σ’ αφήνει καρδιά
μαύρη μοίρα με σέρνει στα ξένα,
και με πόνο σου λέγω «Έχε γεια!..»
Στης ζωής μας το δόλιο το δρόμο,
τσακισμένα πουλιά του βοριά,
Θα γυρίζουμε πάντα με χρόνο,
το στερνό θα σου λέμε «Έχε γεια!»
Άρδην τ. 38-39, Νοέμβριος 2002
GEOPOLITICO
Σμαραγδής: «Στην Ελλάδα είναι επικίνδυνο να είσαι Έλληνας» – Ο Κολοκοτρώνης, η εθνική ταυτότητα και η απάντηση στους επικριτές
Ο σκηνοθέτης μίλησε στην Όλγα Λαθύρη στον Star Κεντρικής Ελλάδας για τη νέα ταινία με επίκεντρο τον Γέρο του Μωριά, την ανάγκη εθνικής ενότητας και τον πολιτισμό ως δύναμη αντίστασης στην ομογενοποίηση.
Με αιχμηρές αναφορές στην παγκοσμιοποίηση, στην υποχώρηση της ελληνικής αυτοπεποίθησης και στις αρνητικές κριτικές που δέχθηκε ο «Καποδίστριας», ο Γιάννης Σμαραγδής παρουσίασε το σκεπτικό της επόμενης κινηματογραφικής του προσπάθειας. Στη συνέντευξή του στην Όλγα Λαθύρη για τον Star Κεντρικής Ελλάδας, αποκάλυψε ότι έχει ολοκληρωθεί η πρώτη μορφή του σεναρίου για τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, τον οποίο αντιμετωπίζει ως φορέα της ελληνικής λαϊκής ψυχής και ως πρότυπο προσφοράς στην πατρίδα.
«Στην ουσία, στην Ελλάδα είναι επικίνδυνο να είσαι Έλληνας», ανέφερε χαρακτηριστικά, διευκρινίζοντας ότι εννοεί την υπεράσπιση μιας «ανώτερης Ελλάδας». Συνέδεσε την τοποθέτησή του με το όραμα του Καποδίστρια και με τις αντιδράσεις απέναντι στην ταινία του, υποστηρίζοντας ότι η ανάδειξη της ελληνικής ιστορίας και ταυτότητας συναντά αντιστάσεις.
Η σύγκρουση με τους κριτικούς και τα ξένα πρότυπα
Ο Σμαραγδής επιτέθηκε σε μεγάλο μέρος της ελληνικής κινηματογραφικής κριτικής, αναγνωρίζοντας πάντως ότι υπάρχουν εξαιρέσεις. Χρησιμοποίησε τον όρο «σύνδρομο της Στοκχόλμης» για να περιγράψει αυτό που ο ίδιος θεωρεί θαυμασμό προς τον «επικυρίαρχο».
Στη δική του ανάγνωση, η παγκοσμιοποίηση επιδιώκει την πολιτισμική ομοιομορφία, με τον αμερικανικό κινηματογράφο να λειτουργεί ως όχημα επιβολής προτύπων. Υποστήριξε ότι η άκριτη υιοθέτησή τους μπορεί να οδηγήσει σε πολιτισμική εξάρτηση, ενώ αντιπαρέβαλε τη δυνατότητα του ελληνικού κινηματογράφου να αναδεικνύει ιστορικές προσωπικότητες και να ενισχύει την αυτογνωσία του κοινού.
«Μας έχουν πείσει ότι είμαστε αδύνατοι να ξαναγίνουμε μεγάλοι», είπε. Κατά τον ίδιο, οι ταινίες του επιχειρούν να αμφισβητήσουν αυτή την εικόνα, υπενθυμίζοντας στους θεατές τις δυνάμεις και τις αξίες που διαθέτουν.
«Ο Κολοκοτρώνης είναι η ελληνική ψυχή»
Για τον Γέρο του Μωριά, ο σκηνοθέτης έδωσε ιδιαίτερο βάρος στον λαϊκό πολιτισμό, στην πίστη, στην παράδοση και στη μετάδοση των αξιών από γενιά σε γενιά.
«Πρώτα απ’ όλα, ο Κολοκοτρώνης είναι η ελληνική ψυχή», υπογράμμισε. Εξήγησε ότι θέλει να φωτίσει, πέρα από τη στρατιωτική του δράση, την εσωτερική διαδρομή ενός ανθρώπου που έφθασε να υπηρετεί κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του.
Ως κεντρικό νόημα της ταινίας περιέγραψε την υπέρβαση της ατομικής επιδίωξης χάριν μιας ανώτερης αποστολής. Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρθηκε σε περιστατικά συγχώρεσης και αποφυγής της εκδίκησης, όπως ο ίδιος τα έχει εντάξει στην προσέγγισή του για τον ήρωα.
Παρουσίασε, επίσης, τον Κολοκοτρώνη ως το «alter ego» του Καποδίστρια: τον άνθρωπο της στρατιωτικής πράξης δίπλα στον άνθρωπο του πολιτικού οράματος. Η νέα ταινία, όπως εξήγησε, αποτελεί προέκταση της προηγούμενης, με κοινό άξονα την αφύπνιση της ελληνικής αυτοσυνειδησίας.
Εθνική ενότητα απέναντι στον διχασμό
Η αναφορά στους εμφύλιους της Επανάστασης έφερε τη συζήτηση στη σημερινή Ελλάδα. Ο Σμαραγδής χαρακτήρισε τους εμφύλιους «κατάρα των Ελλήνων» και ζήτησε υπέρβαση της εσωτερικής αντιπαλότητας.
«Να ενωθούμε», τόνισε, εκφράζοντας την απογοήτευσή του για τον κατακερματισμό και τις κομματικές συγκρούσεις. Συνέδεσε το μήνυμα της ενότητας με την ανάγκη να αποκτήσουν οι νεότερες γενιές ουσιαστική σχέση με την ιστορία τους.
Ενδεικτική ήταν η αφήγησή του για ένα παιδικό πάρτι στις Λιβανάτες, όπου είδε να χρησιμοποιείται ο Spider-Man ως πρότυπο ψυχαγωγίας. Με αφορμή το περιστατικό, εξήγησε ότι επιθυμεί να αναδείξει τον Καποδίστρια και τον Κολοκοτρώνη ως ελληνικά πρότυπα για τα παιδιά.
Η τοποθέτηση για την Τριπολιτσά
Στο τέλος της συνέντευξης, όταν η Όλγα Λαθύρη έθεσε το ζήτημα των τουρκικών αναφορών στη σφαγή της Τριπολιτσάς, ο Σμαραγδής υποστήριξε ότι ο Κολοκοτρώνης απουσίαζε κατά τη σφαγή, συνδέοντας την απουσία του με τη συμφωνία αποχώρησης των Αλβανών.
Απέδωσε τη βία στη συσσωρευμένη οργή από την οθωμανική κυριαρχία, δηλώνοντας παράλληλα ότι η σφαγή «δεν έπρεπε να γίνει». Στην επιχειρηματολογία του επικαλέστηκε τις διώξεις των Ελλήνων, τις γενοκτονίες και την Κύπρο. Οι συγκεκριμένες ιστορικές αναφορές παρουσιάστηκαν ως δικές του εκτιμήσεις στη συνέντευξη.
Το σενάριο και το ζητούμενο της χρηματοδότησης
Στο πρακτικό σκέλος, ο Σμαραγδής ανέφερε ότι συνεργάζεται με τον Μελέτη Μελετόπουλο και τον ιστορικό Νίκο Γιαννόπουλο για την οργάνωση του ιστορικού υλικού. Δήλωσε ότι στόχος του είναι η δραματουργία να στηριχθεί στα πραγματικά περιστατικά.
Η πρώτη μορφή του σεναρίου έχει ολοκληρωθεί, αλλά προηγείται η εξασφάλιση της χρηματοδότησης. Ο σκηνοθέτης έχει τρεις ηθοποιούς στο μυαλό του για τον πρωταγωνιστικό ρόλο, χωρίς να τους έχει ενημερώσει.
Παράλληλα, ανέφερε ότι τον «Καποδίστρια» έχουν παρακολουθήσει περίπου ένα εκατομμύριο άνθρωποι και μίλησε για δωρεάν προβολές σε σχολεία και για προβολές σε πολιτιστικά κέντρα διεθνώς. Για τον ίδιο, η συνέχεια αυτής της προσπάθειας έχει σαφή προορισμό: να μεταφέρει στις επόμενες γενιές την ιστορική μνήμη και την πίστη ότι η Ελλάδα μπορεί να δημιουργήσει ξανά.
GEOPOLITICO
Ο Σαμουήλ παραδίδεται στους Βουλγάρους: Μας κατέκλεψαν και τους επιβραβεύουμε!
Το λείψανο του Σαμουήλ είναι ένα όπλο στα χέρια των σημερινών Βουλγάρων να γίνουν ακόμη πιο επιθετικοί, αντί να φροντίσουμε να λογικεύσουμε τους Σκοπιανούς. Άρθρο του βυζαντινολόγου Σταύρου Γουλούλη
Γράφει ο Σταύρος Γουλούλης, Δρ. βυζαντινολόγος ” Εφημ. Ελευθερία, Λάρισα 04 Οκτωβρίου 2026, σελ. 15.
Τελικά η κυβέρνηση προέβη αιφνίδια σε συμφωνία με την Βουλγαρία, ανταλλαγή του (υποτιθέμενου) λειψάνου του κατακτητή της Λάρισας Σαμουήλ με 48 κειμήλια. Είναι γνωστό πως βρέθηκε στον τάφο Γ στο νότιο κλίτος της βασιλικής του Αγίου Αχιλλίου (προορισμένη για Αρχιεπισκοπή του κράτους του Σαμουήλ, ο μεγαλύτερος ναός στα Βαλκάνια στην βυζαντινή περίοδο!) στο νησί της Πρέσπας την δεκαετία του ’60 και ταυτίσθηκε από τον καθηγητή της Αρχιτεκτονικής ΑΠΘ Νικ. Μουτσόπουλο. Για την ακρίβεια ο αείμνηστος, μέγας επιστήμων στον τομέα του, εδώ χωρίς να είναι Ειδικός, προχώρησε σε ταύτιση που δεν έχουν αποδεχτεί όλοι οι Ιστορικοί. Δημοσίευσε δε την σχετική πρόταση σε βουλγαρικό περιοδικό! Τον θεωρούσε Βούλγαρο και το κράτος του βουλγαρικό. Κακώς, αφού υπάρχουν πολλά κενά σε έναν τάφο χωρίς επιγραφική μαρτυρία. Ο Σαμουήλ πέθανε στην Πρίλαπο (Πρίλεπ) βορείως των Σκοπίων (Οκτ. 1014), βλέποντας στρατιώτες του τυφλωμένους από τον Βασίλειο Β΄.
Ας δεχτούμε όμως ότι το λείψανο είναι γνήσιο. Εδώ διαφωνούν οι Σκοπιανοί. Δέχονται, εύλογα, ότι ο Σαμουήλ και τα αδέλφια του, τέκνα του κόμη Νικολάου (Κομητόπουλοι), συγκρότησαν δυναστεία με κέντρο την Πρέσπα και την Αχρίδα. Ως Αρμένιοι στην καταγωγή, υπήρξαν αξιωματούχοι του Βυζαντίου (Ρωμανίας) κι εκμεταλλεύτηκαν ότι οι παλαιοί Βούλγαροι επί Τσιμισκή παρέδωσαν τα βασιλικά σύμβολα στην Κων/πολη το 971, οπότε δημιούργησαν μία κεντρική βαλκανική αυτοκρατορία (997 κ.ε.), πρόδρομο του ‘μακεδονικού’ έθνους. (Μάλιστα ο τελευταίος Βούλγαρος βασιλικός γόνος, ο Ρωμανός, ήταν απλός αξιωματούχος τους στα Σκόπια). Ο Σαμουήλ θεωρείται κάτι σαν ο ιδρυτής (founder) του κράτους των.
Οι δύο βόρειοι γείτονες, λοιπόν, ερίζουν, για έναν βασιλιά, αλλά όπως θα δείξω, μάλλον σε ‘ξένον αχυρώνα’, αφού αυτός εντάσσεται και στον βυζαντινό πολιτισμό. Εμείς τον μάθαμε βέβαια σε εποχή αντικομμουνισμού ως Σλάβο μέγα εχθρό του Βυζαντίου, αλλά δεν είναι ακριβώς έτσι, είχε συνεργασία με τον Βασίλειο Β΄.
Προφανώς το λείψανό του αποκτά υπεραξία για τις δύο χώρες. Aξίζει όχι 48 κειμήλια, που τέτοια έχουμε χιλιάδες, αλλά πολύ περισσότερο. Δεν εισέρχεται στην ανταλλακτική λογική. Αποτελεί πολιτικό κεφάλαιο πρώτου μεγέθους, δεν είναι κειμήλιο. Είναι συνδεδεμένο με μνημείο της Ελλάδας, συνδέεται με την ελληνική ιστορία (και την Λάρισα!). Δεν συγκρίνεται ούτε με τα πολύ περισσότερα από τα 48 κειμήλια που έκλεψαν οι Βούλγαροι στο α΄μισό του 20ού αιώνα ή τα περιβόητα μακεδονικά χειρόγραφα. Οι Βούλγαροι είναι σαν να κόβουν τα πόδια των Σκοπιανών, θα είναι σε θέση ακόμη και να αφομοιώσουν τα Σκόπια. (Εμποδίζουν τα Σκόπια να εισέλθουν στην Ευρωπαϊκή Ένωση, δεν τους αναγνωρίζουν γλώσσα, εθνότητα, τίποτα). Στην ουσία χαρίζουμε στους Βουλγάρους το πιο σημαντικό πλεονέκτημα και μπορεί να δούμε να ενώνονται τα δύο κράτη, ενώ εμείς θα μείνουμε στα 48 «κειμήλια». Κι ενώ χαρίσαμε στα Σκόπια το όνομα της Μακεδονίας, ακριβώς για να είναι αντίβαρο στην Μεγάλη Βουλγαρία, τώρα χαρίζουμε στην Βουλγαρία το πιο σημαντικό τεκμήριο αλλά και το επιστημονικό και ηθικό πλεονέκτημα να πετύχει αυτό που δεν θέλουμε. Είμαστε σχιζοφρενείς ;
Δεν πιστεύουμε τους Σκοπιανούς γιατί ενέταξαν τα επιχειρήματά τους στον αλυτρωτισμό τους και βλέπουν τον Σαμουήλ ως ‘Μακεδόνα’. Αλλά είναι ανάγκη να πάμε στο άλλο άκρο; Βασικό επιχείρημά τους είναι ότι στην διάρκεια των πολέμων που διεξήγαγε η δυναστεία των Κομητοπούλων οι σύγχρονοι βυζαντινοί συγγραφείς ποτέ δεν αποκαλούν το κράτος αυτών Βουλγαρία ή τους κατοίκους «Βουλγάρους» (βλ. Mitko Panov, The Blinded State, εκδ. Brill, Leiden, 2019, σσ. 9-10, 29 κ.ε.: «το τυφλωμένο κράτος, το κράτος που το τύφλωσαν»). Τους λένε Μυσούς, Σκύθες, βαρβάρους, Κομητόπουλους. Οι Βυζαντινοί μόνον μετά το 1018, την οριστική νίκη από τον Βασίλειο Β΄ Βουλγαροκτόνο, αποκαλούν (Νέο)Βουλγάρους όλους τους Σλάβους (Σλαβόφωνους) από τον Δούναβη μέχρι την Νότια Ελλάδα (όσους δεν έδιωξαν οι Βυζαντινοί). Υπήρχε πολιτική σκοπιμότητα γι’ αυτό, δεν είναι της ώρας. Θέμα (=διοικητικό διαμέρισμα) Βουλγαρίας τότε οργάνωσαν στην περιοχή των Σκοπίων. Η Αρχιεπισκοπή Βουλγαρίας, διάδοχος της παλαιάς, είχε πλέον έδρα την Αχρίδα και έπιανε μόνον την ΒΔ Βαλκανική.
Ο Σαμουήλ έφτιαξε μία αυτοκρατορία (997 κ.ε.) (νέο)Βουλγάρων/Σλάβων και Ρωμαίων μαζί με τους Λατινόφωνους (Βλάχους). Γι΄αυτό κατέλαβε την Λάρισα (985/6) όπου η πλειοψηφία των κατοίκων ήταν Βλάχοι, ιδίως αφότου το 980 ο Βασίλειος Β΄ έδωσε στον αρχηγό τους Νικουλιτζά τον τίτλο του άρχοντα των Βλάχων της Ελλάδος. Μετέφερε τους κατοίκους στην πρωτεύουσα Πρέσπα (βλ. Στ. Γουλούλης, δες Θεσσαλικό Ημερολόγιο 90, Σεπ. 2026), όπου έχτισε τον αρχιεπισκοπικό ναό αφιερωμένο στον Άγιο Αχίλλιο. Ο πολιούχος άγιος της Λάρισας συμμετείχε στην Α΄ Οικουμενική Σύνοδο, αυτή που νομιμοποίησε ως θεσμό, δόγμα και οργάνωση την χριστιανική Εκκλησία. Ήθελε οι αρχιεπισκοπικός ναός να συνδέεται με το ρωμαϊκό κράτος. Η βασιλική του Αγίου Αχιλλίου κτίσθηκε στην δεκαετία 1004/5-1014 με την συνδρομή του Βυζαντίου, εκφράζει τον βυζαντινό πολιτισμό, καμία σχέση με ναούς του βουλγαρικού κράτους προ του 971 (βλ. μελέτες: Γουλούλης Academia.edu).
Ο Άγιος Αχίλλιος Πρέσπας όπως δέχονται όλοι συνδέεται και με το ρωμαϊκό κράτος, περισσότερο τον κόσμο των λατινοφώνων-Βλάχων. Άλλωστε στο κράτος του Σαμουήλ υπήρχαν αντίπαλοι αλλά οι «φρονούντες τα των Ρωμαίων», όσοι ήθελαν να υπαχθούν στον αυτοκράτορα. Εκκλησιαστικώς πάντως δεν υπήρξε σχίσμα.
Οι σημερινοί Βλάχοι (Λατινόφωνοι) των Σκοπίων και της Αλβανίας υπήρξαν πολίτες αυτού του κράτους, και είναι γνωστό ότι αισθάνονται Ρωμιοί, αποβλέποντας στην Ελλάδα, την κληρονόμο του ελληνόφωνου Βυζαντίου. Αναγνωρίζοντας Βούλγαρο τον Σαμουήλ, αποβάλλουμε την ρωμαϊκή ταυτότητά του και του ηγεμόνα και των πολιτών του.
Γίνεται φανερό ότι το λείψανο του Σαμουήλ είναι ένα όπλο στα χέρια των σημερινών Βουλγάρων να γίνουν ακόμη πιο επιθετικοί, αντί να φροντίσουμε να λογικεύσουμε τους Σκοπιανούς. Κανονικά η κ. Μενδώνη όφειλε να συγκαλέσει ένα επιστημονικό συνέδριο για τον Σαμουήλ, να κατατεθούν οι απόψεις (Βουλγάρων, Σκοπιανών, Ελλήνων) κι όχι στα ξαφνικά (λέγε με ‘πονηρά’) να προχωρήσει σε αυθαίρετη ανταλλαγή. Με την επιστήμη λύνονται τα εθνικιστικά πάθη, ούτε με φοβίες (π.χ. για το βλαχικό) ούτε με φωνάρες. «Αυτό το χώμα είναι δικό τους και δικό μας».
GEOPOLITICO
Το αφήγημα της Τριπολιτσάς και όχι μόνο
Το αφήγημα της Τριπολιτσάς δεν στέκεται μόνο στο συγκεκριμένο γεγονός, αλλά άγει και σε άλλα πολύ σοβαρά.
Γράφει ο Αριστόβουλος
Πολύ συχνά ο ερευνητής/σχολιαστής της ιστορίας κι των διεθνών σχέσεων, οφείλει να απομακρύνεται και να παρακολουθεί τα γεγονότα ώστε να τοποθετηθεί περισσότερο εμπεριστατωμένα επί των διαφόρων θεμάτων. Μας έκανε αλγεινή εντύπωση η ένταση της ανακοίνωσης του τουρκικού ΥΠΕΞ κατά την πρόσφατη επέτειο Αλώσεως της Τριπολιτσάς. Ανερυθρίαστα δήλωσε πως στις 23 Σεπτεμβρίου 1821 συντελέσθηκε γενοκτονία κατά του τουρκικού πληθυσμού της πόλης. Διατείνεται δε, περί περαιτέρω ενεργειών σε διεθνές επίπεδο για σχετική αναγνώριση. Ενδιαφέρον ακούγεται….
Για την ιστορία όμως και την αλήθεια, ας βάλουμε τα πράγματα στη θέση τους. Η Άλωση της Τριπολιτσάς εδραίωσε την Επανάσταση των Ελλήνων και είχε ως νόημα την αφύπνιση ενός λαού που είχε μάθει να ζει κατά τις βουλήσεις της εκάστοτε τοπικής τουρκικής διοίκησης. Ενός λαού που ανήκε καθ΄ ολοκληρίαν στον πασά, τον αγά και που του όριζε την μοίρα ο δερβέναγας, ο γενίτσαρος κι ο τσαούσης. Αυτός ο κόσμος πολιόρκησε την Τριπολιτσά κι αυτός την άλωσε. Η όποια βιαιότητα αναπτύχθηκε, δεν ήτανε τίποτε περισσότερο από την δικαιολογημένη οργή μιας κοινωνίας υπόδουλης για αιώνες. Πολλοί λοιπόν είναι οι λόγοι που καθιστούν έωλο το αφήγημα της γείτονος.
Αρχικά, μπορεί κάποιος να μας πει που αλλού στην Επανάσταση υπήρξε ανάλογη πρακτική από πλευράς Ελλήνων? Π ο υ θ ε ν ά. Υπήρξαν πολλές πολιορκίες και πέσανε αρκετά κάστρα. Μπορεί να πει άραγε το τουρκικό ΥΠΕΞ τι έπραξαν οι Οθωμανοί όταν ανέκτησαν την Τριπολιτσά από τους Έλληνες που αλληλοεξοντώνονταν? Μια πόλη Νάουσα, σας λέει τίποτε ευαίσθητοι γείτονες? Μήπως κάποιο Σούλι λίγο νωρίτερα? Μπορεί να μας περιγράψει κάποιος τούρκος αξιωματούχος τι συνέβη στην Έξοδο του Μεσολογγίου? Η δράση του Ιμπραήμ στον Μωριά ήτανε πολιτισμένη? Πόσοι νέοι και νέες μεταφέρθηκαν στα σκλαβοπάζαρα της Αιγύπτου και παρά τις προσπάθειες του Κόδρινγκτον μετά το Ναυαρίνο δεν επέστρεψαν ποτέ? Αν μη τι άλλο, είναι ένα καθαρό παράδειγμα εθνοκάθαρσης. Η Χίος του ολοκληρωτικού αφανισμού 100 και πλέον χιλιάδων, σας λέει κάτι κύριοι του τουρκικού ΥΠΕΞ? Τα Ψαρά που βρίσκονται λίγο παραδίπλα? Η Κάσος νοτιότερα? Πως κόπτεσθε περί Τριπολιτσάς όταν λίγους μήνες νωρίτερα με την έκρηξη της Επανάστασης κατασφάχθηκε η Σμύρνη και η Λευκωσία? Μάλλον δεν δικαιούσθε δια να ομιλείτε….
Μπορούμε όμως να πάμε το θέμα και παραπίσω στην Ιστορία. Από το Ματζικέρτ το 1071 μέχρι την Άλωση του 1453 και τους μετέπειτα αιώνες της οθωμανικής υπερεξάπλωσης, μπορείτε να μας πείτε πως οι ολίγες χιλιάδες σελτζούκων και οθωμανών υπερίσχυσαν των εκατομμυρίων Ελλήνων του Πόντου και της Μικράς Ασίας? Πως ανατράπηκαν αυτά τα αριθμητικά δεδομένα? Φυσικά μπορούμε να πάμε και στις αρχές του 20ου αιώνα. Όταν τα 8 εκατομμύρια γνήσιων τούρκων μέσα σε εκατό χρόνια έγιναν 80…. Ξέρετε τα νούμερα δεν βγαίνουν. Και το λέει και η γενετική αυτό, από τον πληθυσμό σας, το 11% είναι γνήσια τουρκικό, για το υπόλοιπο ένα τεστ dna μπορεί να δώσει κατάλληλα τις απαντήσεις. Χωρίς βέβαια να μπαίνει σε ζυγαριά ο ανθρώπινος πόνος από όπου κι αν προέρχεται, δεν θα αποφύγουμε να συγκρίνουμε τα γεγονότα της Τριπολιτσάς με τα όσα διαδραματίσθηκαν στην προκυμαία της Σμύρνης. Μάλλον δεν υπάρχει σύγκριση.
Μεταφερόμενοι βέβαια στα καθ΄ημάς, δεν μπορούμε να μην προβληματισθούμε. Καμία απάντηση από τα δικά μας θεσμικά όργανα, καμία ένσταση από τους ένθεν κακείθεν πολιτικούς φορείς. Λες και το θέμα αφορά κάποιους άλλους κι όχι τον οίκο μας. Σε επίπεδο κοινωνίας κι εκεί υποτονική αντίδραση. Τα φαινόμενα αυτά δυστυχώς δεν περνούν απαρατήρητα από το τουρκικό κράτος. Από την στήλη αυτή και ήδη προς ενός έτους (25/09/25) έχουμε επισημάνει πως τα «ήρεμα νερά βρωμάνε». Το χειρότερο είναι πως μετά τα περί συνωστισμού στην προκυμαία της Σμύρνης, αναπτύχθηκε στο εσωτερικό μια ιδιότυπη «αυτοκριτική» με κεντρικό θέμα (κι όχι μόνο) την πολιορκία κι άλωση της Τριπολιτσάς, φθάνοντας να λοιδωρηθούν ο Κολοκοτρώνης κι η Μπουμπουλίνα (…). Τέτοια σημάδια θεσμικής ατονίας και κοινωνικής αφασίας, είναι βέβαιο πως δεν περνάνε απαρατήρητα από τους γείτονες. Οι οποίοι ανάλογα προσαρμόζουν τις πρακτικές τους.
Μένοντας απαθείς όμως απέναντι στις τουρκικές ιστορικές ουτοπίες, περνάμε εντελώς λάθος μηνύματα και στους «συμμάχους» μας, πάσης λογής και φύσεως. Φαινομενικά ασύνδετο αλλά νοηματικά απόλυτα συνδεδεμένο, είναι το γεγονός της υπογραφής αμυντικής συμφωνίας Γαλλίας και Τουρκίας. Στο πρόσφατο παρελθόν πανηγυρίσαμε την ελληνογαλλική προσέγγιση (από το 2019 κι εντεύθεν), την οποία και χρηματοδοτήσαμε αδρότατα. Κι απ΄ ότι αποδεικνύεται χωρίς καμιά δικλείδα ασφαλείας υπέρ ημών. Σχετικά είχαμε συστηθεί με το πρώτο μας άρθρο (06/03/25) περί της τοποθέτησης πυραύλων meteor στα τουρκικά Eurofighter. Έχουμε επίσης τοποθετηθεί πως μας αντιμετωπίζουν οι Γάλλοι με σχετικό άρθρο στις 03/02/26. Όταν λοιπόν οι Γάλλοι μας βλέπουν χαλαρούς κι υπεράνω σε ιστορικά θέματα στα οποία είχανε άμεση εμπλοκή, τότε καταλαβαίνουν πως πίσω από την αποφυγή της ξεκάθαρης απάντησης σε μια ιστορική ανακρίβεια υπάρχει σοβαρό πνευματικό κενό.
Να γιατί δεν είναι μόνο του το αφήγημα της Τριπολιτσάς. Διότι περνάει στους άλλους την εντύπωση της χαλαρής αντιμετώπισης των καταστάσεων. Από την στήλη πολύ επιθυμούμε την εγρήγορση και την αφύπνιση. Μην ξεχνάμε πως από τα πλέον σοβαρά που έχουμε να αντιμετωπίσουμε ως χώρα είναι το καλώδιο ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδος – Κύπρου. Επ΄ αυτού έχουμε σχετικά τοποθετηθεί από πέρυσι (04/11/25) για την σοβαρότητα του θέματος. Στο οποίο υπήρξε η εξέλιξη της συμμετοχής σε πλειοψηφικό μετοχικό πακέτο γαλλικής εταιρείας. Με εκκωφαντική σιωπή σε ιστορική διαστρέβλωση θα πορευθούμε, ελπίζοντας σε ξένη λύση? Το ένα είναι μια απλή τοποθέτηση σε γεγονότα, το άλλο είναι τοποθέτηση στο διεθνές γίγνεσθαι. Το ένα αφορά πράγματα που έγιναν, το άλλο εκείνα που επέρχονται.
Κλείνοντας θα συμπεράνουμε (για μια φορά ακόμα) ότι οι τουρκικές πρακτικές ακολουθούν συγκεκριμένο κι αναλλοίωτο μοτίβο. Υπέχουν δηλαδή θέση προβιάς λύκου, με τις γνωστές ιδιότητες. Δεν μπορούμε να προσδοκάμε τίποτε όταν σιωπούμε. Τουναντίον, οι «φίλοι» θα βρίσκουν ευκαιρίες για παίγνια στην πλάτη μας κι σε βάρος ημών. Να διευκρινίσουμε δε, πως επειδή βρισκόμαστε σε άτυπη προεκλογική περίοδο, ότι δεν τοποθετούμαστε πολιτικά. Όπως πάντα τοποθετούμαστε εθνικά κι η πολιτική απουσία μας θλίβει, αν όχι καταθλίβει λόγω της γενικής αντιμετώπισης. Να γιατί το αφήγημα της Τριπολιτσάς δεν στέκεται μόνο στο συγκεκριμένο γεγονός, αλλά άγει και σε άλλα πολύ σοβαρά.
-
Αναλύσεις3 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις1 μήνα πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO3 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας