«Πιο δύσκολο είναι να διατηρείς τα αγαθά παρά να τ’  αποκτήσεις»   Δημοσθένης

Υποναύαρχος (Ο) Δημήτριος Γεωργαντάς ΠΝ ε.α.

Ιωάννα – Θεοδοσία Γεωργαντά

«Εύκολα γίνονται πιστευτοί οι λόγοι που παρουσιάζουν την ελπίδα για την απόκτηση ενός πράγματος που επιθυμούμε. Γιατί ο απλός πόθος, ενισχύοντας την επιθυμία, τονώνει την ελπίδα».  Δημοσθένης

Αντί Εισαγωγής

«Η μοίρα φροντίζει για μας περισσότερο απ’ ό,τι εμείς για τον εαυτό μας.»

«Πιο δύσκολο είναι να διατηρείς τα αγαθά παρά να τ’  αποκτήσεις»   Δημοσθένης

Περί τον 4^ο αιώνα π.Χ. εμφανίζονται στην πολιτική σκηνή της κλασικής Αθήνας οι ρήτορες. Ήταν άτομα που δεν αναλάμβαναν πολιτικά αξιώματα, αλλά χάρη στη ρητορική τους δεινότητα παρουσιάζονταν συνεχώς στην Εκκλησία του Δήμου, έκαναν προτάσεις και επηρέαζαν τη διαμόρφωση της κοινής γνώμης, με τη διαρκή παρουσία τους στα κοινά. Ήταν πολιτικοί ηγέτες, όπως ο Δημοσθένης, ο οποίος δεν ανέλαβε ποτέ δημόσιο αξίωμα, και υπήρξε μόνο μέλος της βουλής. Από το 352 π.Χ. μέχρι το θάνατό του, το 322 π.Χ., ο Δημοσθένης έλαβε θέση σε κάθε σημαντικό θέμα της αθηναϊκής πολιτικής, χωρίς να κατέχει οποιαδήποτε αξίωμα και υπηρέτησε μόνο ως απεσταλμένος της πόλης του στον Φίλιππο Β΄.

Ο Βίος και οι Δράσεις του

«Δεν μπορεί κανένας ν’  αποκτήσει δύναμη σταθερή με αδικία, επιορκίες και ψευτιές» Δημοσθένης

«Καθένας κοιτάει το συμφέρον του» Δημοσθένης

Ο Δημοσθένης (384-322 π.Χ.) υπήρξε γιος πλούσιου Αθηναίου με το ίδιο όνομα. Το όνομά του ήταν Δημοσθένης Δημοσθένους Παιανεύς. Ο πατέρας του ήταν εύπορος ιδιοκτήτης δύο μεγάλων εργαστηρίων κατασκευής όπλων, μαχαιριών και σκευών. Η μητέρα του ήταν κόρη του Αθηναίου Γύλωνος. Ο πατέρας του πέθανε όταν ο ίδιος ήταν επτά ετών. Διαχειριστές της περιουσίας του και κηδεμόνες της Κλεόβουλης, του ίδου και της μικρότερης αδελφής του, ορίστηκαν δύο συγγενείς του, ο Άφοβος και ο Δημοφώντας και ένας φίλος του, ο Θηριππίδης.

Η περιουσία που του κληροδότησε ο πατέρας του ανέρχονταν σε δεκατέσσερα τάλαντα. Οι Επίτροποι φαίνεται ότι δεν επέδειξαν το επιβαλλόμενο ενδιαφέρον για τις υποχρεώσεις τους. Εγκατέλειψαν το εργαστήριο στην τύχη του, διασπάθισαν την περιουσία και τη διαχειρίστηκαν ασυνείδητα με συνέπεια το μεγαλύτερο μέρος της να χαθεί. Αποτέλεσμα ήταν να φθάσει στα χέρια του Δημοσθένη, όταν ενηλικιώθηκε, το ένα δέκατο της αρχικής περιουσίας του.

Ο Δημοσθένης έθεσε ως σκοπό της ζωής του να διεκδικήσει την πατρική περιουσία και να εκδικηθεί την συμπεριφορά των κηδεμόνων του. Έπρεπε, πριν όμως, να εξοπλιστεί με την κατάλληλη ευγλωττία. Αποφάσισε να γίνει ρήτορας και όταν ενηλικιώθηκε πήγε μαθητής στον ρήτορα Ισαίο, που γνώριζε καλά το κληρονομικό δίκαιο. Επιδόθηκε με απαράμιλλο ζήλο στη μελέτη των λόγων του Ισαίου, ώστε να γίνει άριστος γνώστης του δικαίου και της ρητορικής τέχνης, ώστε να επιτύχει την τιμωρία των καταχραστών της περιουσίας του.

Ο Δημοσθένης δίδαξε για κάποιο χρονικό διάστημα ρητορική, αλλά η ενασχόληση αυτή δεν ικανοποιούσε απόλυτα τις φιλοδοξίες του. Από μικρός ακούγοντας τον ρήτορα Καλλίστρατο στη συνέλευση της Εκκλησίας του Δήμου, θέλησε να ασχοληθεί με τα κοινά. Είχε όμως μία σοβαρή δυσκολία στην άρθρωση (δεν μπορούσε να προφέρει τα γράμματα λ και ρ), η οποία απέκλειε την σταδιοδρομία του στα κοινά. Ήταν όμως αποφασισμένος να νικήσει τα φυσικά του ελαττώματα και εφάρμοσε σκληρή άσκηση, ακολουθώντας συστηματικό αυστηρό πρόγραμμα. Ασκήθηκε στην ορθοφωνία με βότσαλα στο στόμα του και όρθιος πότε ανεβαίνοντας στον Λυκαβηττό και πότε κατεβαίνοντας στην ακρογιαλιά του Φαλήρου, προσπαθούσε η φωνή του να ακουστεί πέρα από το βουνό και πάνω από τον ήχο των κυμάτων.

Το 363 π.Χ., σε ηλικία είκοσι ετών, προέβη σε αγωγή «Κατά Άφοβον» και των άλλων πρώην κηδεμόνων του, ξεκινώντας συγχρόνως, χωρίς να το υποψιάζεται και τη μετέπειτα επιτυχή ρητορική σταδιοδρομία του. Στα έξι χρόνια που διήρκεσαν οι δίκες, ο Δημοσθένης εκφώνησε πέντε λόγους, τους γνωστούς ως επιτροπικούς. Οι δίκες υπήρξαν γι’  αυτόν σχολείο για την απόκτηση γνώσεων και ενδυνάμωσης της θέλησής του να ξεπεράσει κάποια σωματικά ελαττώματά του. Επανέκτησε κάποια από τα χαμένα χρήματά του, αλλά το σημαντικότερο είναι ότι έγινε πολύ γνωστός ως αξιόλογος συγγραφέας λόγων (λογογράφος). Αυτό τον οδήγησε στην επικερδή σταδιοδρομία του, ως λογογράφου. Έμεινε σταθερά πιστός στον Ισαίο, τον δικανικό ρήτορα και γνώστη του Αττικού δικαίου.

Ο Δημοσθένης υπήρξε Αθηναίος και αγαπούσε με πάθος την Αθήνα. Ήταν πιστός στην παράδοση και στον άρρηκτο δεσμό του ατόμου με την κοινότητα. Μελέτησε την ιστορία της Αθήνας. Σε αυτό είχε οδηγό τον ιστορικό Θουκυδίδη, μέσω του οποίου γνώρισε τα γεγονότα των Πελοποννησιακών Πολέμων και το μεγαλείο της Αθήνας του 5^ου αιώνα. Λάμβανε πολιτικά διδάγματα και παραδείγματα για την ρητορική τέχνη από τη σύγχρονη ζωή του. Μόλις ενηλικιώθηκε παρακολούθησε την απολογία του Καλλίστρατου, ο οποίος κατηγορήθηκε από τον Χαβρία για την απώλεια του Ωρωπού και αθωώθηκε χάρη στην έξοχη απολογία του.

Η μεγάλη αγάπη του στην πόλη, οι νομικές γνώσεις, η πολιτική συνειδητοποίηση και η ιστορική μόρφωση, το πάθος για την ρητορική τέχνη, ήταν αυτά που συνέθεταν τον κόσμο του Δημοσθένη. Ο Δημοσθένης μελετούσε και έργα παλαιότερων ρητόρων. Όπως τα απλά και με σαφήνεια κείμενα του Λυσία. Από τον Λυσία έμαθε να εκθέτει καλά στο δικαστήριο τα πραγματικά γεγονότα και από τον Ισαίο διδάχθηκε την μέθοδο της αναγωγής των αποδείξεων. Η αισθητική πλευρά είχε σημασία γι’ αυτόν, εφόσον υποστήριζε την αποτελεσματικότητα του λόγου του. Η τάξη, η ακρίβεια και η διαύγεια έγιναν κτήμα του.

Εξαιτίας, λοιπόν, των δικών κατά των κηδεμόνων του έγινε γνωστές οι δικανικές ικανότητές του. Έτσι προσέτρεχαν σε αυτόν για να τους γράψει λόγους, που θα εκφωνούσαν στα δικαστήρια. Σύμφωνα με την δικονομία της εποχής, παρίστατο υποχρεωτικά ο διάδικος και μόνο με ειδική άδεια επιτρεπόταν να παρίσταται ο συνήγορός του. Έτσι άρχισε να εργάζεται ως λογογράφος επ’  αμοιβή. Πριν τον Δημοσθένη μεσουρανούσαν ως λογογράφοι: ο Αντιφών, ο Λυσίας και ο Ισαίος. Με τη λογογραφία ο Δημοσθένης απέκτησε μεγάλη οικονομική άνεση. Σπάνια εμφανίζονταν ως συνήγορος στις δίκες, ενώ συγχρόνως άρχισε να πολιτεύεται. Πέρα δε από τη λογογραφική ασχολία του, ανέλαβε και δημόσιες θέσεις. Το 363 π.Χ., το 359 π.Χ,. και το 357 π.Χ. ήταν τριήραρχος. Το 350 έγινε χορηγός.

Μελέτησε τα λογοτεχνικά έργα της εποχής, όπως του Θουκυδίδη, του Πλάτωνα και άλλων ρητόρων. Η μελέτη των λογοτεχνικών έργων και η επιτυχία του ως λογογράφου, συνέτειναν στη ταχύτατη ανέλιξή του. Σε ηλικία τριάντα ετών έγινε διάσημος λογογράφος και ξεκίνησε την ανάμειξή του στα κοινά. Το 355 π.Χ. ο πολιτικός Διόδωρος του ανέθεσε να γράψει λόγο για μία πολιτική δίκη «Κατά Ανδροτίωνος». Αρχίζει να εκφωνεί λόγους για πολιτικές δίκες, όπως «Κατά Τιμοκράτους» (353 π.Χ.), κ.α.

Το 354 π.Χ. ο Δημοσθένης εκφώνησε στην Εκκλησία του Δήμου τον περίφημο πολιτικό λόγο του «Περί των Συμμοριών», όσον αφορά τη βελτίωση του δημοσιονομικού θεσμού των συμμοριών, που ήταν υποχρεωμένοι να εξοπλίζουν τριήρεις. Αφορμή για τον λόγο του ήταν οι εξοπλισμοί του Πέρση βασιλιά Αρταξέρξης Γ΄ του Ώχου. Οι Αθηναίοι πίστευαν ότι ετοιμάζεται να τους επιτεθεί. Πολλοί Αθηναίοι εμφορούμενοι από πολεμικό ενθουσιασμό ήθελαν πρώτοι να επιτεθούν. Ωστόσο δεν ανελήφθησαν ενέργειες οργάνωσης σοβαρής  πολεμικής προετοιμασίας. Με το λόγο του προτείνει πολεμική προετοιμασία και εισηγείται ενδυνάμωση της ναυτικής ισχύος της πόλης του.

Το 353 π.Χ. ο Δημοσθένης εκφώνησε το λόγο του «Υπέρ Μεγαπολιτών». Οι Μεγαπολίτες δέχθηκαν εισβολή από την Σπάρτη και ζήτησαν την βοήθεια της Αθήνας. Οι Σπαρτιάτες προκειμένου να αποτρέψουν την συνδρομή των Αθηναίων, πρότειναν να βοηθήσουν τους Αθηναίους στην ανακατάληψη του Ωροπού από τους Θηβαίους, που τον κατείχαν από το 366 π.Χ. Με το λόγο του ο Δημοσθένης πρότεινε να αποσταλεί βοήθεια στους Μεγαπολίτες, ώστε η Σπάρτη να μην επανακτήσει τις παλιές επαρχίες της και να μη γίνει κυρίαρχη δύναμη στην Πελοπόννησο. Ο λόγος του δεν πέτυχε τον σκοπό του, καθόσον τελικά οι Αθηναίοι δεν έστειλαν βοήθεια στους Μεγαπολίτες.

Το 352 π.Χ. εκφώνησε τον λόγο του «Υπέρ της Ροδίων ελευθερίας». Οι δημοκρατικοί Ρόδιοι έχασαν την εξουσία από τους ολιγαρχικούς. Διωγμένοι, ήρθαν και ζήτησαν τη βοήθεια των Αθηναίων. Ο Δημοσθένης πρότεινε να σταλεί αμέσως βοήθεια, καθόσον πίστευε ότι η Αθήνα είχε μεγάλες δυνάμεις, οι οποίες ήταν ναρκωμένες. Δυστυχώς και εδώ δεν εισακούστηκε  η θέση του.

Το χρονικό διάστημα εκείνο κυριαρχούσε στην Αθήνα ο πολιτικός Εύβουλος. Ο Εύβουλος εκλέχθηκε το 354 π.Χ. για το αξίωμα «επί των θεωρικόν» και το κατείχε μέχρι το 350 π.Χ. Ο Εύβουλος ήταν χαρισματικός στη διαχείριση των πόρων και για την επόμενη τετραετία (350-346), ήταν αυτός που διαχειρίζονταν τα θεωρικά, αλλά ως σύμβουλος, δηλ. είχε τις ουσιαστικές αρμοδιότητες, χωρίς να κατέχει τη θέση. Κατόρθωσε να αυξήσει τα έσοδα του αθηναϊκού κράτους, π.χ. βελτιώνοντας την εκμετάλλευση των μεταλλείων αργύρου στο Λαύριο. Στα οκτώ χρόνια κατόρθωσε να αυξήσει τα κεφάλαια από εκατόν τριάντα τάλαντα σε τετρακόσια τάλαντα. Ο Εύβουλος ήταν δημοφιλής γιατί οργάνωνε πολυτελέστατες γιορτές. Ακολουθώντας συντηρητική, φιλειρηνική πολιτική είχε συγκεντρώσει μεγάλο ποσό στο θεωρικό ταμείο και τα διέθετε για ανάγκες κατασκευής και συντήρησης δημοσίων έργων. Ωστόσο, παρά την επιτυχία του, ο Εύβουλος είχε άδοξη πολιτική σταδιοδρομία, γιατί οι Αθηναίοι απογοητεύτηκαν το 346 π.Χ. από την εξευτελιστική Φιλοκράτειο Ειρήνη και επειδή ο Εύβουλος προωθούσε την φιλειρηνική πολιτική συμφιλίωσης με τον Φίλιππο Β΄, η πολιτική του καριέρα έληξε άδοξα.

Πράγματι, ο Εύβουλος, καθοδηγούσε τους Αθηναίους στις δικές του φιλειρηνικές του θέσεις. Υποστήριζε ότι όσο η πόλη δεν βρισκόταν σε άμεσο κίνδυνο, να μην προβαίνει σε πολεμικές δραστηριότητες. Ο Δημοσθένης, αρχικά, συμφωνούσε απόλυτα με τις πολιτικές θέσεις του συντηρητικού πολιτικού Ευβούλου. Ήρθε ρήξη μεταξύ των δύο ανδρών, η οποία δεν γεφυρώθηκε ποτέ. Ο Δημοσθένης σύντομα όμως ξεχώρισε για τις δικές του απόψεις, ως αρχηγός των αντιδρώντων στην αυξανόμενη απειλή του Φιλίππου Β΄ της Μακεδονίας. Εκφώνησε στη συνέλευση της Εκκλησίας του Δήμου τον πρώτο «Φιλιππικό» και τους τρεις «Ολυνθιακούς». Όμως, παρόλα αυτά, δεν έπεισε τους Αθηναίους να αναλάβουν δράση, με συνέπεια να χαθεί για την Αθήνα το 348 π.Χ.  η Όλυνθος, μία σημαντικότατη πόλη του Κοινού των Χαλκιδέων. Με την απώλεια της Ολύνθου διαγράφηκαν οι βλέψεις των Αθηναίων για το Βόρειο Αιγαίο (ιδιαίτερα για την Αμφίπολη).

Ο Δημοσθένης σχημάτισε γνώμη για τον Φίλιππο Β΄ και τους Μακεδόνες με την κατάληψη από τον Φίλιππο της Αμφίπολης το 357 π.Χ. Κατανόησε τα σχέδια και τις πραγματικές προθέσεις του Φιλίππου. Έβλεπε ότι η ηγετική θέση της Αθήνας, καθώς και οι ελευθερίες της κινδύνευαν. Άρχισε έναν πόλεμο εναντίον του, ο οποίος κράτησε εννέα χρόνια και που τον χαρακτήρισαν ιστορικά. Οι πολιτικοί του λόγοι είχαν σκοπό να αφυπνίσουν τους Αθηναίους και να προετοιμαστούν πολεμικά για να αντιμετωπίσουν τον Φίλιππο. Έγραψε τους τρεις Ολυνθιακούς του λόγους, τους τέσσερις Φιλιππικούς, τον «Περί Στεφάνου» (που θεωρείται το αριστούργημά του) και άλλα. Στους λόγους του φαίνεται το Δημοσθένειο ύφος, η γλαφυρότητα και το πάθος του.

Ο Φίλιππος ο Β΄

Την περίοδο εκείνη η πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα ήταν ρευστή. Η Αθήνα με την ήττα της στην Μαντίνεια (362 π.Χ.) και το θάνατο του Επαμεινώνδα έχασε την ηγεμονία της Ελλάδος. Η Σπάρτη είχε προβλήματα με τους γείτονές της Αρκάδες και Μεσσήνιους, ενώ το οικονομικό και κοινωνικό σύστημά της, οδηγούσε σε παρακμή. Η Αθήνα κατόρθωσε να επανακτήσει μέρος της δύναμής της μετά τη μάχη της Μαντίνειας. Το 357 π.Χ. επανάκτησε τον Ωροπό και έλεγχε τη χερσόνησο της Θράκης (Καλλίπολη). Την ίδια περίοδο ξεκίνησε ο συμμαχικός πόλεμος με τον Μαύσωλο, ο οποίος στέρησε από την Αθήνα σημαντικές κτήσεις της. Τα αίτια της παρακμής της Αθήνας οφείλονται σε εσωτερικές μεταβολές. Το ενδιαφέρον των πολιτών ήταν για την ιδιωτική ευημερία και όχι η συμμετοχή στην Εκκλησία του Δήμου και η υποχρεωτική στράτευση. Τα δημόσια έσοδα δεν χρησιμοποιούνταν πλέον για την ενίσχυση της πόλης και το χειρότερο ήταν ότι οι Αθηναίοι παρασύρονταν από ιδιοτελείς δημαγωγούς.

Υπήρχε αντίδραση από πνευματικούς και πολιτικούς άνδρες της Αθήνας για την επιστροφή στο παρελθόν και την επίτευξη των ιδεωδών του ιστορικού παρελθόντος, που απαιτούσε διαφορετική δημόσια και ιδιωτική συμπεριφορά. Ο Δημοσθένης αποτελούσε το βασικό εκφραστή αυτής της αντίδρασης και τον κυριότερο φορέα αναβίωσης του αθηναϊκού μεγαλείου.

Ο κατακερματισμός και η εξασθένιση των πόλεων του νότου, έδωσε την ευκαιρία στο ελληνικό φύλλο της Μακεδονίας να αναλάβει τα ηνία της διακυβέρνησης των Ελλήνων. Ο Φίλιππος, ικανότατος στρατιωτικός και διπλωμάτης, αναδιοργάνωσε το στρατό του και άρχισε να παρεμβαίνει στα πράγματα των Ελλήνων. Πρόσβλεπε στην ενοποίηση των Ελλήνων υπό τα σκήπτρα του και την επέκταση των Ελλήνων στα ανατολικά. Ο Δημοσθένης πίστευε ότι αν ο Φίλιππος επικρατούσε σε όλη την Ελλάδα θα σήμαινε την καταστροφή του μεγαλείου της Αθήνας και του δημοκρατικού της πολιτεύματος.

Ο Δημοσθένης πίστευε στην ανασύσταση του αθηναϊκού μεγαλείου, καθώς διέβλεπε ότι η πόλη του διέθετε τις αρετές που ήταν εγγύηση για την ελευθερία των Ελλήνων. Τελικός σκοπός του ήταν η ανάκτηση της παλιάς ισχύος της πόλης. Η φανατική προσήλωσή του στο ιδεώδες της πόλης κατηύθυνε την πολιτική του. Ήταν φανατικά προσκολλημένος στον κόσμο που ενσάρκωνε τις ιδέες του και έβλεπε να καταρρέει. Παίρνοντας το κώνειο το 322 π.Χ., λίγο πριν μπουν στην Αθήνα οι στρατιώτες του Αντίπατρου και τον συλλάβουν, δείχνει την προσήλωσή του στις αξίες, που υποστήριζε με μεγάλο πάθος σε όλη του τη ζωή. Σε καμία περίπτωση οι χαρακτηρισμοί του Δημοσθένη κατά του Φιλίππου δεν έχουν εθνολογική σημασία. Οι χαρακτηρισμοί του προέρχονται από την όξυνση της αντιδικίας, η οποία κλονίζει την αντικειμενικότητα και την αξιοπιστία.

Είναι σημαντική, ιστορικά η ανάλυση της ζωής του και του έργου του  σε σχέση με τα πολιτικά και στρατιωτικά – πολεμικά γεγονότα.   

Το 352 π.Χ. ο Φίλιππος καταλαμβάνει τις περιοχές περί τον Παγασητικό κόλπο. Οι Αθηναίοι στέλνουν δυνάμεις στις Θερμοπύλες, προκειμένου να εμποδίσουν την κάθοδό του στην Αττική. Ο Δημοσθένης εκφωνεί το λόγο του «Κατά Αριστοκράτους». Το 351 π.Χ. ο Δημοσθένης εκφωνεί τον «Πρώτο Φιλιππικό». Το 349 π.Χ. ζητούν οι Ολύνθιοι βοήθεια από την Αθήνα για να αντιμετωπίσουν την εισβολή του Φιλίππου. Ο Δημοσθένης εκφωνεί τον «Πρώτο Ολυνθιακό». Η Αθήνα στέλνει δυνάμεις στην Όλυνθο με τον Χάρητα. Ο Δημοσθένης εκφωνεί τον «Δεύτερο Ολυνθιακό». Οι Αθηναίοι αντικαθιστούν τον Χάρητα με τον Χαρίδημο. Ο Δημοσθένης εκφωνεί τον «Τρίτο Ολυνθιακό». Το 348 π.Χ. οι Αθηναίοι με τον Φορμίωνα εκστρατεύουν για βοήθεια του τυράννου Πλούταρχου της Ερέτριας. Στα Μεγάλα Διονύσια ο Μειδίας επιτίθεται στον Δημοσθένη που είναι χορηγός. Ο Φίλιππος καταλαμβάνει τελικά την Όλυνθο.

Το 347 π.Χ. οι Αθηναίοι στέλνουν πρεσβείες στον Φίλιππο, οι οποίες επιστρέφουν στην Αθήνα διαβεβαιώνοντας για τις καλές προθέσεις του Φιλίππου. Ο Δημοσθένης γράφει τον λόγο του «Κατά Μειδίου», ο οποίος όμως δεν φαίνεται να εκφωνήθηκε. Το 346 π.Χ. υπογράφεται η Φιλοκράτειος Ειρήνη μεταξύ Αθηναίων και Μακεδόνων. Ο Δημοσθένης θεώρησε αναγκαία πλέον τη σύναψη ειρήνης με τους Μακεδόνες. Ήταν μέλος της αντιπροσωπείας των Αθηναίων που διαπραγματεύτηκε τη Φιλοκράτειο Ειρήνη το 346 π.Χ. Μέλος της ίδιας αντιπροσωπείας ήταν και ο ρήτορας Αισχίνης, υποστηρικτής του Φιλίππου. Το μίσος μεταξύ των δύο σπουδαίων ρητόρων ήταν ασίγαστο και αδυσώπητο. Ο Δημοσθένης ισχυρίζονταν ότι ο Αισχίνης δωροδοκήθηκε. Επιφανής υποστηρικτής του Φιλίππου ήταν και ο σημαντικός ρήτορας της αρχαιότητας, ο Ισοκράτης. Ο Δημοσθένης δεν εξαπατήθηκε από τις αβρότητες του Φιλίππου προς τους Αθηναίους. Στο λόγο του «Περί της Ειρήνης», παροτρύνει τους Αθηναίους, παρόλα αυτά, να μην ανατρέψουν τη Φιλοκράτειο Συνθήκη, γιατί γνώριζε ότι αυτό θα απέβαινε ολέθριο για την πόλη τους.

Το 346 π.Χ. ο Φίλιππος τιμωρεί τους Φωκαείς για καταπάτηση εδαφών του Δελφικού Ιερού. Ο Δημοσθένης εκφωνεί το «Περί της Ειρήνης». Ο Δημοσθένης συγκέντρωσε και άλλους υποστηρικτές, όπως τους ρήτορες Υπερείδη και Λυκούργο, για να ενισχύσει περισσότερο την αντιμακεδονική του θέση και προσπάθησε ανεπιτυχώς μέσω των λόγων του, να καταδικάσει ποινικώς τον Αισχίνη για τον ύποπτο ρόλο του στις διαπραγματεύσεις για την ειρήνη. Το 344 π.Χ. λόγω της εισβολής του Φιλίππου στη Θεσσαλία και την Πελοπόννησο, ο Δημοσθένης με το «Δεύτερο Φιλιππικό» του κατόρθωσε να πείσει την Εκκλησία του Δήμου να μην ανανεώσει τη συνθήκη ειρήνης. Το 343 π.Χ. ο Υπερείδης οδήγησε σε δίκη τον Φιλοκράτη, ο οποίος και εξορίστηκε. Ο Δημοσθένης με το λόγο του «Περί της Παραπρεσβείας», παρέπεμψε, με αδύναμους ισχυρισμούς, στο δικαστήριο τον Αισχίνη, ο οποίος παρόλα αυτά, με μεγάλη  δυσκολία αθωώθηκε.

Το 342 π.Χ. ο Φίλιππος με επιστολή του στους Αθηναίους σχετικά με τη διαφωνία τους ως προς την Αλόννησο. Ο Δημοσθένης εκφωνεί το λόγο του «Περί Αλοννήσου». Το 342/1 ο Φίλιππος Β΄ εισέβαλε στη Θράκη, απειλώντας τη ζωτική για την Αθήνα περιοχή προμήθειας σίτου και κριθαριού, από την Μαύρη Θάλασσα. Οι υποστηρικτές του Φιλίππου στην Αθήνα ζήτησαν από την Εκκλησία του Δήμου να ανακληθεί από τη Θράκη ο Διοπείθης με τα στρατεύματά του. Ο Δημοσθένης στους λόγους του «Περί των εν Χερρονήσω» και τον «Τρίτο Φιλιππικό», υποστήριξε την ανάγκη παραμονής του Διοπείθη στη Θράκη. Ειδικότερα, ο «Τρίτος Φιλιππικός» συγκαταλέγεται στους σημαντικότερους λόγους του Δημοσθένη, όπου ανέλυε στους Αθηναίους τα σχέδια του Φιλίππου για την Ελλάδα και ζητούσε να στείλουν κι’  άλλα στρατεύματα για να υπερασπιστούν την Χερσόνησο και το Βυζάντιο.  Στο «Τέταρτο Φιλιππικό» του (υπάρχουν αμφιβολίες αν είναι αυθεντικός), προτείνει την προσφυγή στους Πέρσες για βοήθεια. Όταν τελικά ο Φίλιππος πλησίαζε το Βυζάντιο εστάλη βοήθεια από την Αθήνα και η προέλασή του διεκόπη.     

Το 340 π.Χ. ο Δημοσθένης στέφεται στα Μεγάλα Διονύσια για την απελευθέρωση της Εύβοιας. Ο Φίλιππος στρέφεται εναντίον του Βυζαντίου και κηρύσσει τον πόλεμο στην Αθήνα. Η Αθήνα στέλνει στόλο και διαλύει την πολιορκία. Ο Φίλιππος στρέφεται εναντίον της Σκυθίας, όπου τραυματίζεται. Ο Δημοσθένης είναι πλέον ισχυρός στην Εκκλησία του Δήμου και συγκεντρώνει υποστηρικτές από όλη την Ελλάδα για αντίσταση στο Φίλιππο. Το 339 π.Χ. ο Αισχίνης ως εκπρόσωπος των Αθηναίων στο Συμβούλιο των Αμφικτιονιών κατόρθωσε να προξενήσει Ιερό Πόλεμο, με συνέπεια να κληθεί ο Φίλιππος για να τον σταματήσει. Ευκαιρίας δοθείσης ο Φίλιππος εισέβαλε στη Φωκίδα και ετοιμάζονταν να επιτεθεί στη Βοιωτία και την Αττική. Ο Δημοσθένης έπεισε με τους λόγους-του τους Αθηναίους και συμμάχησαν με τους παλιούς εχθρούς τους, τους Θηβαίους. Οι Αθηναίοι με τους Θηβαίους αντιμετώπισαν τον Φίλιππο στη Χαιρώνεια το 338 π.Χ., αλλά το αποτέλεσμα ήταν να υποστούν συντριπτική ήττα. Στη μάχη αυτή ο Δημοσθένης πολέμησε ως απλός στρατιώτης. Ο Δημοσθένης εκφωνεί τον «Επιτάφιο» στη δημόσια ταφή των νεκρών της μάχης.

Το 336 π.Χ. ο Φίλιππος δολοφονείται από τον αξιωματικό του Παυσανία, στο απόγειο της δόξας του. Τον διαδέχεται ο γιος του Αλέξανδρος. Η πολιτική του Δημοσθένη απέτυχε! Το 336 π.Χ. ο Κτησιφών εισηγήθηκε να του αποδοθεί το χρυσό στεφάνι στα Μεγάλα Διονύσια για τις πολύτιμες υπηρεσίας του στην Αθήνα. Ο Αισχίνης μήνυσε τον Κτησιφώντα με την κατηγορία ότι προέβη σε παράνομη πρόταση (γραφή παρανόμων). Η πρόταση δεν εκτελέστηκε μέχρι το 330 π.Χ. Στον λόγο του «Κατά Κτησιφώντος» ο Αισχίνης καταλόγισε στον Δημοσθένη την ευθύνη για τα προβλήματα της Αθήνας. Με τον αριστοτεχνικό του λόγο «Περί του Στεφάνου», ο Δημοσθένης κέρδισε εύκολα τη δίκη. Ο Αισχίνης απογοητευμένος από την αποτυχία του, απέναντι στον άσπονδο εχθρό του, αποτραβήχτηκε στη Ρόδο. Ο Δημοσθένης δεν σταμάτησε ποτέ να αντιπαρατίθεται στους Μακεδόνες. Μετά δε το 336 π.Χ., την δολοφονία του Φιλίππου Β΄, συνέχισε να επιτίθεται με τους λόγους του στον διάδοχό του, Μέγα Αλέξανδρο, έχοντας σημαντική θέση στις δημόσιες υποθέσεις της Αθήνας.

Το 335 π.Χ. ο Αλέξανδρος καταστρέφει εκ θεμελίων τη Θήβα, η οποία στασίασε, ενώ ζήτησε από τους Αθηναίους να του παραδώσουν τον Δημοσθένη και τους άλλους ηγέτες της αντιμακεδονικής παράταξης. Το 334 π.Χ. ο Αλέξανδρος εισβάλλει στην Ασία. Το 330 π.Χ. ο Δημοσθένης εκφωνεί το λόγο του «Περί του Στεφάνου».

Το τέλος της σταδιοδρομίας του Δημοσθένη αμαυρώθηκε από την σκοτεινή υπόθεση του Άρπαλου του Μαχάτα. Ο έμπιστος διαχειριστής των θησαυρών του Μεγάλου Αλεξάνδρου, άρπαξε ένα μεγάλο χρηματικό ποσό από τους Μακεδόνες και κατέφυγε στην Ασία. Δημιούργησε δικό του μισθοφορικό στρατό και κατευθύνθηκε στην Αθήνα. Οι Αθηναίοι δεν είδαν με καλό μάτι την έλευσή του. Τελικά έγινε δεκτός ως ικέτης. Ο Μέγας Αλέξανδρος ζήτησε από τους Αθηναίους να τον παραδώσουν μαζί με τα χρήματα που είχε αφαιρέσει. Ο Δημοσθένης πρότεινε ο Άρπαλος να φυλακιστεί και τα χρήματα να φυλαχθούν στην Ακρόπολη. Ο Άρπαλος όμως δραπέτευσε με ένα μέρος των χρημάτων. Το 324 π.Χ. διεξήχθη έρευνα από τον Άρειο Πάγο για την εξαφάνιση των χρημάτων και στο πόρισμα που εκδόθηκε, υποκινούμενο από τους πολιτικούς του αντιπάλους, κατονομαζόταν και ο Δημοσθένης ότι είχε λάβει είκοσι τάλαντα. Ο Δημοσθένης, διώχθηκε δικαστικά από τους συκοφάντες, με τη συνδρομή των ρητόρων Δείναρχο και Υπερείδη. Έχασε τη δίκη και του επιβλήθηκε πρόστιμο πενήντα ταλάντων και εξορία. Ο Δημοσθένης πικραμένος εγκαταλείπει την Αθήνα. Εκείνη την εποχή, μία από τις χειρότερες μορφές κατηγορίας, κατά εξεχόντων μελών της αθηναϊκής κοινωνίας ήταν η συκοφαντία. Οι συκοφάντες ήταν εξ επαγγέλματος κατήγοροι – μηνυτές. Επιδίωκαν να εισπράξουν το πρόστιμο ή μέρος του προστίμου που θα επιδίκαζε το δικαστήριο.

Μετά το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου το 322 π.Χ. οι Αθηναίοι με ψήφισμα τον ανακάλεσαν πανηγυρικά από την εξορία. Με την επιστροφή του στην Αθήνα, συνεχίζει να είναι υποστηρικτής της αντίστασης κατά των Μακεδόνων. Εν τω μεταξύ, διεξήχθη ο Λαμιακός Πόλεμος, όπου οι Αθηναίοι και οι σύμμαχοί τους ηττήθηκαν κατά κράτος στην Κρανώνα το 322 π.Χ. από τον βασιλιά Αντίπατρο. Ο Αντίπατρος ζήτησε να του παραδοθούν οι αντιμακεδόνες υποστηρικτές της Αθήνας. Η Αθήνα αρνήθηκε να τους παραδώσει και ο Αντίπατρος προέλασε στην Αθήνα. Ο ρήτορας Δημάδης πρότεινε να καταδικαστούν σε θάνατο. Ο μεν Υπερείδης θανατώθηκε, ενώ ο Δημοσθένης, ο οποίος κατέφυγε στο ναό του Ποσειδώνα στην Καλαμβρία (Πόρο), αυτοκτόνησε με δηλητήριο που είχε κρυμμένο στη γραφίδα του, περί τον Οκτώβριο 322 π.Χ. Σαράντα χρόνια μετά τον τραγικό του θάνατο, οι Αθηναίοι, αναγνωρίζοντας τις πολύτιμες υπηρεσίες του στην πόλη τους, έστησαν στην αγορά χάλκινο ανδριάντα του!

«Κανένας άνθρωπος δεν μπορεί να ξέρει το μέλλον του» Δημοσθένης

«Πάντοτε ο συκοφάντης είναι κακοήθης» Δημοσθένης

Το Ύφος του

«Όσο πιο ικανός είναι ένας άνθρωπος, τόσο περισσότερο είναι επικίνδυνος στην κοινωνία, αν κάνει κακή χρήση της ικανότητάς του.» Δημοσθένης

Αξεπέραστη λογοτεχνική αρετή υπήρξε η ικανότητά του Δημοσθένη να αλλάζει το ύφος του, ώστε να είναι ανάλογο για την περίσταση που γράφτηκε, είτε ήταν για ιδιωτική δίκη, είτε για δημόσια αγόρευση. Δύνανται όμως να αναφερθούν ορισμένα γενικά χαρακτηριστικά των λόγων του.

Προετοίμαζε προσεκτικά τους λόγους του και τους έλεγχε πάλι πριν εκφωνηθούν. Δημιουργεί αίσθηση αυθορμητισμού ο τρόπος που συνταιριάζει μακροσκελείς περιόδους με μικρότερες και απλούστερες προτάσεις. Οι προτάσεις αυτές συμπεριφέρονται ως περίληψη ή εισάγουν νέο επιχείρημα. Οι ρητορικές του ερωτήσεις συνεισφέρουν στο να εξαφανίζεται το μονότονο των περιόδων, δίχως να σημαίνει ότι οι περίοδοι έχουν έλλειψη ποικιλίας. Η θέση του ρήματος της κύριας πρότασης ποικίλλει σε σχέση με τις μετοχικές προτάσεις. Οι αναφορικές και απαρεμφατικές προτάσεις προηγούνται συνήθως του ρήματος. Προσπαθεί να αποφεύγει τα κενά. Γενικά, έδινε προτεραιότητα στην πειθώ του λόγου και όχι τόσο στη μορφή. Οι λόγοι του είναι λειτουργικοί και όχι αντικείμενα μιας τέχνης για την τέχνη.

Ο Δημοσθένης απέφευγε την χρησιμοποίηση περισσότερων των δύο βραχέων συλλαβών στη σειρά. Μερικές φορές συναντώνται τρεις διαδοχικές βραχείες συλλαβές, αλλά σπάνια παρουσιάζονται περισσότερες από τρεις. Οι ερευνητές διαφωνούν αν ήταν συνειδητή ή ενστικτώδης πρακτική. Το γεγονός είναι ότι οι λόγοι του ήταν επιβλητικοί και μεγαλοπρεπείς.

Έγραφε σε αττική διάλεκτο της καθημερινότητας και όχι στη γλώσσα του Λυσία και του Ισοκράτη. Χρησιμοποιούσε απλές εκφράσεις και επιφωνήματα, καθώς επίσης και επιβλητικές μεταφορές και ιδιωματισμούς, όπως «μία Ιλιάδα συμφορές» ή «σάπιες και κρύες» κατηγορίες. Ο τόνος του είναι οργισμένος, άλλοτε ειρωνικός ή σαρκαστικός, σπανιότατα συγκινητικός ή χιουμοριστικός. Υποκύπτει, μερικές φορές, σε έντονες λοιδορίες και σε αισχρή σπίλωση προσώπων, όπως του Αισχίνη στο λόγο του «Περί του Στεφάνου». Παρουσιάζει δε κάποιες εντυπωσιακές προσωποποιήσεις αφηρημένων ουσιαστικών, όπως η λέξη «Ειρήνη» στο λόγο του «Περί της Παραπρεσβείας». Στα αφηγηματικά τμήματα των λόγων του χρησιμοποιεί την γλωσσική απλότητα του Λυσία, όπως στην περιγραφή της προέλασης του Φιλίππου στο λόγο του «Περί του Στεφάνου».

Σε ορισμένα σημεία των λόγων του είναι φανερή η αποτελεσματική χρήση της επανάληψης. Κάποια χωρία του είναι περίπλοκα στη διάταξη των λέξεων και την αλαζονεία της σκέψης. Ο Δημοσθένης ήταν φανερό ότι ο συνδυασμός της απλότητας του Λυσία και της Θουκυδίδειας πολυπλοκότητας σε ένα «μέσο» ύφος, πίστευε ότι ο λόγος του θα ικανοποιεί και τις «αμαθείς μάζες», αλλά και τους «λίγους πεφωτισμένους». Ο Ισοκράτης και ο Πλάτων χρησιμοποιούσαν με εξαιρετικό τρόπο το «μέσο» ύφος, αλλά μόνο ο Δημοσθένης άγγιξε την τελειότητα.

Τα Έργα του

«Το να βρίσκει και να λέει κανείς τα σφάλματα των άλλων είναι ίσως εύκολο και δυνατό στον καθένα, το να υποδείξει όμως τη σωστή σε κάθε περίσταση λύση, τούτο είναι έργο μόνο σοφού συμβούλου.» Δημοσθένης

«Δεν είναι δυνατόν ένας άνθρωπος να κάνει τα πάντα» Δημοσθένης

Το σωζόμενο Δημοσθενικό corpus (το σύνολο των γραπτών έργων) αποτελείται από εξήντα λόγους, ένα ερωτικό, μία συλλογή 56 προοιμίων και έξι επιστολές, κ.α. Σημαντικά έργα του είναι: «Προς Άφοβον», «Προς Μακάρτατον», «Κατά Στεφάνου Α΄, Β΄», «Κατά Ολυμπιοδώρου», «Κατά Ευέργου και Μνησιβούλου ψευδομαρτυριών», «Προς Τιμόθεον», «Προς Πολυκλέα», «Περί του στεφάνου της τριηραρχίας», «Προς Κάλλιπον», «Προς Νικόστρατον», «Κατά Διονυσοδώρου», «Προς Ευβουλίδην», «Κατά Θεοκρίτου», «Κατά Νεαίρας», «Προς Ναυσίμαχον και Ξενοπείθην», «Προς Σπουδίαν», «Προς Φαίνιππον», «Προς Λεωχάρη», «Προς Φορμίων», «Προς Λάκριτον», «Υπέρ Φορμίωνος», «Προς Πανταίνετον», «Κατά Αριστογείτονος Α΄, Β΄», «Προς Ζηνόθεμον», «Προς Απατούριον», «Προς Ονήτορα Α΄, Β΄», «Περί Συντάξεως», «Περί τον Αλέξανδρον Συνθηκών», Προοίμια Δημηγορικά, Επιστολές, Αποσπάσματα, κ.α. Κάποια από τα έργα του αμφισβητούνται, όπως ο Επιτάφιος, ο Ερωτικός, κάποιοι από τους λόγους που εκφωνήθηκαν από τον Απολλόδωρο, ο Ηγήσιππος, ο Δείναρχος και ο Τέταρτος Φιλιππικός.

 Ο Δημοσθένης ξεκίνησε την νομική του σταδιοδρομία με δίκη εναντίον των άλλοτε κηδεμόνων του και ο πρώτος λόγος του ήταν «Κατά Άφοβον». Στο λόγο αυτό εμφαίνεται η δύναμη και η ποικιλία. Το σοβαρό – υπεροπτικό ήθος δείχνουν την υψηλή ποιότητα της ρητορικής του. Αυτό δείχνει ότι από νεαρή ηλικία εμφορούνταν με τις τεχνικές της ρητορικής. Στο προοίμιο παρουσιάζει την επίθεση κατά της αδιαλλαξίας του αντιπάλου, την ομολογία έλλειψης πείρας και το αίτημα για δίκαιη αντιμετώπιση. Συνεχίζει με σύντομη αφήγηση και παρουσιάζει τις αποδείξεις και τα στοιχεία του. Στη συνέχεια ανασκευάζει τα επιχειρήματα του αντιπάλου και ακολουθεί επίλογος με έμμεση ανακεφαλαίωση και άμεση επίκληση προς τους δικαστές για δικαίωση, γεμάτη πάθος.

Οι πελάτες του ήταν εύποροι και σκοπός του ήταν να κερδίζει χρήματα. Στις ιδιωτικές υποθέσεις του, μπορεί να υπήρχε και κάποια πολιτική παράμετρος που επιδρούσε στο κριτήριό του για την αποδοχή της πρότασης, όπως στο λόγο του «Κατά Στεφάνου».  Για τον Δημοσθένη το δημόσιο συμφέρον προείχε πάντοτε των κανόνων συμπεριφοράς.

Οι δικανικοί λόγοι του εκτείνονται σε μεγάλο φάσμα θεμάτων, τόσο σε ιδιωτικές όσο και σε δημόσιες υποθέσεις. Δείχνουν την μεγάλη ικανότητά του να σκιαγραφεί τους χαρακτήρες και να αναπτύσσει λογικά επιχειρήματα. Από τους ιδιωτικούς λόγους, ο «Προς Βοιωτόν» αναφέρεται στη διαμάχη ενός νόμιμου παιδιού του Μαντίθεου και ενός νόθου, ετεροθαλούς αδελφού του, του Βοιωτού, όσον αφορά το δικαίωμα του δεύτερου να χρησιμοποιεί το όνομα Μαντίθεος.

Ένας από τους τελειότερους ιδιωτικούς λόγους του είναι το «Κατά Κόνωνος». Μία αγωγή του Αρίστωνα εναντίον του Κόνωνα για βιαιοπραγία (δίκη αικείας). Η απόδοση των χαρακτήρων είναι εξαιρετική και ο Αρίστων, σε μια ζωντανή ιστόρηση, αφηγείται την πρώτη του αναμέτρηση με τους επί μονίμου βάσεως μεθυσμένους γιους του Κόνωνα και την συμπλοκή τους, κατά την οποία χτυπήθηκε σχεδόν μέχρι θανάτου. Επίσης, ο λόγος του «Προς Καλλικλέα», όπου ο Καλλικλής μήνυσε τον εναγόμενο για ζημιές που έγιναν στη γη του από πλημμύρα, εξαιτίας ενός τοίχου που εμπόδιζε τη ροή του νερού. Εδώ σκιαγραφεί τον χαρακτήρα ενός οργισμένου νεαρού αγρότη. Έγραφε ανεπανάληπτους λόγους σε όλη του την σταδιοδρομία, αν και από τα τέλη του 350 π.Χ. δεν παρίστατο ο ίδιος στις ιδιωτικές υποθέσεις.

Πολλές από τις δίκες, που είχαν σχέση με αδικήματα εναντίον της πόλης (γραφαί) περιείχαν κρυφή πολιτική σκοπιμότητα. Οι πρώτοι λόγοι του υπήρξαν διαμαρτυρίες για την βαριά φορολογία που επιβάλλονταν στους πλούσιους και ήταν συνεπείς στην συντηρητική πολιτική του πολιτικού Ευβούλου. Στο λόγο του «Κατά Ανδροτίωνος», εναντίον του πολιτικού Ανδροτίωνος, ο οποίος έγινε αντιδημοφιλής λόγω της προεδρίας του σε επιτροπή για συγκέντρωση φόρων. Στηρίζει την επίθεσή του στη νομικίστικη κατηγορία για παράνομη πρόταση. Η ιδιαίτερη μέθοδος του Δημοσθένη ήταν να οδηγεί τα πράγματα σε υψηλότερα επίπεδα ηθικής. Την τιμωρία του Ανδροτίωνος, ζητά για την ευημερία της πόλης. Ο λόγος του «Προς Λεπτίνην», τον οποίο εκφώνησε ο ίδιος, στρέφεται κατά του νόμου του Λεπτίνη και ζητά την κατάργησή του. Διευρύνει πάντοτε το θέμα, ώστε να είναι κύρια το εθνικό συμφέρον. Ο λόγος του «Κατά Αριστοκράτους», παρουσιάζει την κατάσταση στη Θράκη, καθώς και την νομοθεσία της Αθήνας περί ανθρωποκτονιών.

Δεν είχαν όλοι οι δημόσιοι λόγοι του πολιτικά κίνητρα. Ο λόγος «Κατά Μειδίου» είναι μία αγωγή του εναντίον ενός παλιού εχθρού του, που τον είχε γρονθοκοπήσει στο θέατρο. Ο λόγος αυτός περικλείει σημαντικά στοιχεία για την έννοια της αλαζονικής συμπεριφοράς (ύβρις).

Το υπερβολικό ενδιαφέρον του για την ευημερία της πόλης φαίνεται ιδιαίτερα στους παραινετικούς του λόγους. Στους λόγους του, όπως στην «Περί Συμμοριών», υπάρχουν έννοιες, όπως σκοπιμότητα, τιμή, δίκαιο και εφαρμοστικότητα. Οι λόγοι του είναι μεστοί και το αντιθετικό ύφος στο «Περί των Συμμοριών» δεικνύει την σημαντική επίδραση του Θουκυδίδη.

Στους «Φιλιππικούς» του, απάντησε στην επιθετικότητα του Φιλίππου Β΄, υποστηρίζοντας την εναντίωση στην πολιτική του ως μόνη πραγματική διέξοδο. Για να το τονίσει αυτό περισσότερο ανέπτυξε την έννοια του εθνικού χαρακτήρα. Θεωρούσε ότι η ωφελιμότητα και το προσωπικό συμφέρον ήταν να διατηρηθούν οι παραδόσεις της Αθήνας. Είναι πατριωτικός, συντηρητικός και ο εθνικός χαρακτήρας διατρέχει τους «Φιλιππικούς» του.

Στο «Περί της Παραπρεσβείας», όπου με μία ζωντανή αφήγηση και όχι ισχυρά επιχειρήματα (χωρίς μάρτυρες), θέλει να πείσει τους δικαστές ότι ο Αισχίνης δωροδοκήθηκε από τον Φίλιππο Β΄, στη διάρκεια των διαπραγματεύσεων για την Φιλοκράτειο Ειρήνη. Κρατάει αμείωτη την προσοχή των δικαστών, οδηγώντας τους στο δικό του τρόπο σκέψης. Κάνει διάλογο με τον εαυτό του, χρησιμοποιώντας ερωταποκρίσεις. Επιτίθεται με σφοδρότητα εναντίον του τρόπου ζωής και τον χαρακτήρα του Αισχίνη.

Ο «Περί του Στεφάνου», είναι ο πληρέστερος και ο σπουδαιότερος ρητορικός λόγος του. Ο Δημοσθένης παρουσιάστηκε στη δίκη ως συνήγορος του Κτησιφώντος, που μηνύθηκε από τον Αισχίνη ότι έκανε παράνομη πρόταση (γραφή παρανόμων), αλλά η δίκη αφορούσε περισσότερο τις αντίθετες πολιτικές απόψεις του Δημοσθένη και του Αισχίνη.  Ο Κτησιφών δεν είχε ενεργήσει ορθά προτείνοντας στέφανο για τον Δημοσθένη και το πρόβλημα του Δημοσθένη ήταν σε ποιο σημείο του λόγου του να αναφέρει για το αδύνατο αυτό σημείο, χωρίς να πλήξει την γενική επιχειρηματολογία του. Αποφάσισε να συμπεριλάβει το αδύνατο σημείο μεταξύ δύο ισχυρότερων επιχειρημάτων, ελπίζοντας να παρασύρει τους δικαστές, ώστε να μην εστιάσουν την προσοχή τους στις νομικές λεπτομέρειες που έθετε ο Αισχίνης. Διαμοιράζει σε τρία μέρη την αγόρευσή του για τις υπηρεσίες του στα δημόσια πράγματα, αρχίζοντας με τις κατηγορίες, υποστηρίζοντας ότι δεν έχουν σχέση με τη βασική κατηγορία (έξω της γραφής). Στη συνέχεια, αναλύει τις κατηγορίες που του προσήψε ο Αισχίνης ως προς την Φιλοκράτειο Ειρήνη, ανατρέποντας τα επιχειρήματα του αντιπάλου του.

Συνεχίζοντας στο λόγο του «Περί του Στεφάνου» και έχοντας κερδίσει την εύνοια των δικαστών, στρέφεται στην ίδια τη «γραφή», αλλά στην πραγματικότητα πριν να αντικρούσει τη βασική κατηγορία, παρουσιάζει το δεύτερο τμήμα της υπεράσπισης της πολιτικής του, αναφέροντας γεγονότα που διαδραματίστηκαν και στον νόμο περί τριηραρχίας που εισηγήθηκε ο ίδιος. Χρησιμοποιεί το κλασικό παράδειγμα του σχήματος της «παράλειψης», αναφέροντας σημαντικές δημόσιες πράξεις του. Αυτές θα αποτελέσουν τον πυρήνα του τρίτου μέρους της υπερασπιστικής πολιτικής του. Το σημαντικό είναι ότι έχει διαχωρίσει την εκτενή αφηγηματική του ενότητα σε τρεις πιο αποτελεσματικές μικρότερες ενότητες και παρεμβάλει μεταξύ δεύτερης και τρίτης την σύντομη απάντησή του για τη βασική κατηγορία περί παράνομου προτάσεως, κυρίως και μία μεγάλη επίθεση κατά του Αισχίνη.

Οι δικαστές παρασυρμένοι προσηλώνονται στην συναρπαστική αφήγηση των γεγονότων και ιδιαίτερα τη Χαιρώνεια και οι νομικές λεπτομέρειες φαίνονται ασήμαντες. Παρά το γεγονός, ότι η πολιτική του Δημοσθένη απέτυχε οικτρά στη Χαιρώνεια, καλύπτεται από την έμφαση που αποδίδεται στην έννοια του εθνικού φρονήματος. Συνεχίζει στην αγόρευσή του να υπενθυμίζει τα κατορθώματα των Αθηναίων στους Περσικούς Πολέμους, χρησιμοποιώντας πάθος και μετατοπίζει την προσοχή των δικαστών μακριά από τα όρια της συγκεκριμένης κατηγορίας. Δεν έχει σημασία αν όσα αναφέρει ο Δημοσθένης είναι αλήθεια. Σημασία έχει ότι κατατροπώνει τον αντίπαλό του. Τα γεγονότα της υπόθεσης φαντάζουν μικρής σημασίας και το πραγματικό ενδιαφέρον είναι το μεγαλείο της Αθήνας και ο Δημοσθένης ήταν ο μεγαλύτερος τιμητής της.

Αντί Επιλόγου

«Δεν υπάρχει ευκολότερο πράγμα από το να ξεγελάει κανείς τον εαυτό του. Γιατί ό,τι επιθυμούμε, πρόθυμα και το πιστεύουμε. Η πραγματικότητα, όμως, πολλές φορές είναι διαφορετική.»  Δημοσθένης

«Κανένας ποτέ δεν έγινε κατήγορος του εαυτού του» Δημοσθένης

Ο Δημοσθένης υπήρξε δεινός Αθηναίος ρήτορας της αρχαιότητας, παρά την αρχική του δυσκολία στην άρθρωση. Έχει καταξιωθεί ως ο σημαντικότερος ρήτορας από τους Έλληνες και τους Ρωμαίους κριτικούς της αρχαιότητας, αλλά και από τους σύγχρονους.

Ανήκει στους τελευταίους ήρωες του ελληνικού πνεύματος και της πολιτικής των κλασικών χρόνων. Δραστηριοποιήθηκε στο Δήμο της Αθήνας σε χρόνους, όπου έβλεπε τους συμπολίτες του φιλειρηνικούς όταν χρειάζονταν πόλεμος και πρόθυμους για πόλεμο όταν η μόνη σωτηρία ήταν η ειρήνη. Η κριτική για την πολιτική του Δημοσθένη δεν είναι εύκολη, ακόμη περισσότερο που δεν υπήρξε «νικητής». Μπροστά στο κατόρθωμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου προς όφελος των Ελλήνων, ο τελευταίος αγώνας του Δημοσθένη και των Ελλήνων για ελευθερία ήταν άνευ σημασίας. Μπροστά σε ένα κοσμοιστορικό γεγονός όλος ο αγώνας του Δημοσθένη συρρικνώνεται σε μικρό εμπόδιο και εξαφανίζεται. Παρόλα αυτά, ο Δημοσθένης πρέπει να κρίνεται με τα κριτήρια των καιρών του, και όχι του σήμερα.

Υπήρξε πραγματικά μεγαλοφυής με εντάσεις ηρωισμού, αλλά πάντοτε μέσα στα όρια της πολιτικής ηθικής.

Βιβλιογραφικές και Διαδικτυακές Αναφορές

• Αποφθέγματα Δημοσθένη, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.sansimera.gr, 11-2-2022.
• Βιογραφία Δημοσθένη, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://mixanitouxronou.gr, 10-2-2022.
• Βιογραφία Δημοσθένη, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://iellada.gr, 10-2-2022.
• Πλουτάρχου: Βίοι Παράλληλοι. Δημοσθένης – Κικέρων. (2011). Μετάφραση Σταμάτης Βουλαρινός, Αθήνα: Γεωργιάδη, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.heptapolis.com, 12-2-2022.
• Δημοσθένης. (1994). Περί του στεφάνου, Τόμος 4, μετάφραση Φιλολογική ομάδα Κάκτου, Αθήνα: ΚΑΚΤΟΣ.
• Δημοσθένης, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.mousa.gr, 12-2-2022.
• Edwards, Michael. (2002). Οι Αττικοί Ρήτορες, μετάφραση Δ. Σπαθάρας, Αθήνα: Καρδαμίτσα.
• Χανιώτης, Άγγελος. (2022). Δημοκρατίες στην αρχαία Ελλάδα: Γένεση και εξέλιξη, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.mathesis.cup.gr, 11-2-2022.