Από τον Αγησίλαο Χρ. Κανελλόπουλο, αριστούχο Ιστορικό του ΕΚΠΑ

Η θεμελιακή ιστοριογραφική προσέγγιση των «χαλεπών καιρών» του Γένους.

____________________________________

Η γένεση των εθνικών κρατών είχε ως εκ των ων ουκ άνευ επακολούθημα και την γένεση της ιστορίας τους. Της δική τους ιστορίας, της ιστορίας της επικράτειας που διαιτάται, πορεύεται και ενυπάρχει το συλλογικό υποκείμενο, που τέλος πάντων ορίζει ως εθνικό του χώρο. Η ιστορία αυτή είναι η εθνική του ιστορία, είναι το ιστόρημα του δικού του παρελθόντος, του παρελθόντος του έθνους. Όθεν, κάνουμε λόγο για εθνικοποίηση της ιστορίας.

Επί Οθωμανοκρατίας¹ του Γένους συντελείται έργο πολυειδές είτε εκόντων των παραγόντων είτε ακόντων. Το εθνικό ζήτημα υποστηρίζεται από σημαίνοντες ιστοριογράφους του ευρωπαϊκού χώρου, εκφραστές του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και απλοϊκούς ανθρώπους. Η κειμενική παραγωγή υπήρξε του επιπέδου των απομνημονευμάτων, της δημοσιεύσεως εγγράφων εν γένει (χειρογράφων, καταλόγων, κ.λπ.), των επικών πραγματειών, των πονημάτων, των μικρών μελετών και της απλής αρθρογραφίας. Άλλες εκ των ενεργειών προηγήθηκαν του Αγώνα, άλλες ακολούθησαν. Η «ιστορική εμπειρία» των οσμανικών χρόνων είναι ζώσα στα πρόθυρα του ’21. Η σφυρηλατημένη εκ του κοινού δόγματος ιδεολογία, τα τοπικά και υπερτοπικά δρώμενα, οι παραδόσεις, ο πολιτισμός («η πέτρα σκοντάφτει στο μάρμαρο» στην ελληνική γη μάς υπενθυμίζει ο Ρίτσος), η δειλά εκδηλούμενη παιδεία των παίδων του Γένους κ.τ.ό. συγκροτούν «σώμα» ικανό να ανταποκριθεί σε κοινό ξεσηκωμό. «Ἐπὶ τῶν χρόνων τῆς δουλείας ἐδημιουργήθησαν αἱ πολεμικαί, αἱ ἀστικαὶ καὶ αἱ διανοητικαὶ δυνάμεις δι’ ὧν διεξήχθη ὁπωσδήποτε ἡ ἐπανάστασις» (Παπαρρηγόπουλος 1874). Ο Απόστολος Βακαλόπουλος (1909-2000), ο Μανούσος Μανούσακας (1914-2003), ο Ιωάννης Χασιώτης, ο Διονύσιος Ζακυθηνός (1905-1993), η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, ο Νίκος Σβορώνος (1911-1989) κ.ά. είδαν με ενάργεια «τα φανερώματα του εθνικοαπελευθερωτικού πνεύματος» στην ιστορία των οθωμανικών καιρών (αλλά και της Ενετοκρατίας) [Λιάκος 2004].

Ιδιαίτερη ομολογουμένως υπήρξε η συμβολή αξιόλογων «φιλελλήνων» ιστοριογράφων (πρώτο ήμισυ 19^ου αιώνα) στις συγγραφές των Ελλήνων εθνικών καλουμένων ιστοριογράφων. Πρώτοι οι κάλαμοι της φιλελληνικής κληθείσας ιστοριογραφίας θα αφηγηθούν το εθνικό ελληνικό παρελθόν. Οι αντιλήψεις των συγγραφέων καθοριστικές για την εθνική ελληνική ιστοριογραφία. Μνημονεύονται οι Claude-Denis Raffenel (1798-1827), Abel-François Villemain (1790-1867), James Emerson (1804-1869), Johann Wilhelm Zinkeisen (1803-1863) και George Finlay (1799-1875).

Από την δεκαετία του 1840 και εξής, Έλληνες ιστοριογράφοι αναλαμβάνουν να εκτελέσουν το καθήκον τους για την συγγραφή της εθνικής ιστορίας. Παρεμπιπτόντως, οι Ζαμπέλιος και Παπαρρηγόπουλος υπήρξαν οι πρώτοι που διερωτήθηκαν αν σημαντικά γεγονότα, όπως η ναυμαχία στο Άκτιο (31 π.Χ.), η ναυμαχία της Ναυπάκτου (1571) ή ο Κρητικός Πόλεμος (1645-1669), συνιστούν αναπόσπαστο τμήμα της ιστορίας του Έθνους. Ο Παπαρρηγόπουλος (1853) λ.χ. αλλαχού διεκτραγωδεί τις σφαγές του Γένους από τους Οθωμανούς, επειδή οι Ορθόδοξοι Χριστιανοί της οσμανικής επικράτειας βοήθησαν τους Ρωμαιοκαθολικούς Ενετούς, και αλλαχού – σε μνημονεύσεις της Ναυμαχίας της Ναυπάκτου – είτε αποσιωπά την βεβαιότητα ότι και οι δύο πλευρές των εμπλεκομένων είχαν «ελληνικά πληρώματα στους στόλους τους» είτε καταγράφει την πιθανή βεβαιότητα («Πολυάριθμοι Ἓλληνες ναῦται μετέσχον τοῦ θαλασσίου τούτου ἀγῶνος· διότι 25.000 καὶ ἐπέκεινα ὑπηρέτουν ἐν τῷ ὀσμανικῷ στόλω, 5.000 δὲ ἐν τῷ ἑνετικῷ. Καὶ οἱ μὲν πρῶτοι ἠναγκάσθησαν νὰ πολεμήσωσιν ὑπὲρ ἐχθρῶν, πλείστοι δὲ αὐτῶν ἒπεσον ἐν τῷ παρὰ φύσιν τούτῳ ἀγῶνι») [πβ. και Κουμπουρλής 2019].

Κατά την τελευταία εικοσαετία του προηγούμενου αιώνα, ιστοριογραφικός οίστρος για τα ζητήματα της εθνωνυμίας των Ορθοδόξων Χριστιανών² επί Οθωμανοκρατίας ή τον ακριβή καθορισμό της εθνικής υπόστασής τους κατά τους χρόνους εκείνους κατέλαβε τους ελληνόγλωσσους κονδυλοφόρους. Ο ρόλος, η θέση του Πατριαρχείου της Πόλης στους οθωμανικούς καιρούς και η προσπάθεια να ερμηνευθεί ο χαρακτήρας του millet-i Rûm βαρύνουν στις συγγραφές³. Ενδεικτικά μνημονεύεται η έρευνα του Κονόρτα (1998), όπου μας ξάφνιασε με τα πορίσματά του για το Πατριαρχείο, ή η ανάλυση για το millet-i Rûm της Σίας Αναγνωστοπούλου (1998) («η μετάβαση της ηγεμονίας από την “ελληνο-οθωμανική αστική” τάξη στην “μικροαστική ρωμέικη”»). Είχαν προηγηθεί ή κινούνταν παράλληλα οι Κωφός (1986), Βερέμης (1997/8), Κιτρομηλίδης (1989) στις έρευνες και αναλύσεις τους για τον εθνοπροσδιορισμό και τα εθνωνύμια του Γένους στους καιρούς των Οσμανλήδων. Και οι συζητήσεις για τις ιδιαίτερες συνδηλώσεις των όρων-εθνωνυμίων Ρωμιός, Γραικὸς και Ἓλλην, που οδήγησαν στα δίπολα “οικουμενισμός” ή “εθνικισμός”, «θρησκευτικός προσδιορισμός» ή «εθνοτικός προσδιορισμός», έφεραν και ανάλογα αποτελέσματα (κατευνασμός εθνικιστικών εξάρσεων) [Σταματόπουλος 2017].

Η ελληνική ιστοριογραφία, παρακολουθώντας τις παγκόσμιες εξελίξεις στην επανεξέταση της Ιστορίας, ορίζει εαυτήν εκ νέου και πάντοτε υπό όρους εθνικής αντιληπτικής. Η σχολή του Διαφωτισμού (Κ.Θ. Δημαράς, Φίλιππος Ηλιού, Παναγιώτης Μουλάς, Άλκης Αγγέλου κ.ά.) λ.χ. είδε την ερμηνεία της ελληνικής ιστορίας μέσα από τις συγκρούσεις του συλλογικού υποκειμένου: ανανεωτικές/εκσυγχρονιστικές τάσεις – μηχανισμοί συντηρητισμού. Καινοτόμησε με την εμφάνιση ενός ερμηνευτικού διπολικού σχήματος ανανέωσης/δράσης – στασιμότητας/αδράνειας κατά το πρότυπο ανάλογων Annal-ικών⁴ σχημάτων (πβ. και Λιάκος 2001).

Ορισμένοι εκπρόσωποι του κλάδου εισάγουν νέα δεδομένα στην παραδοσιακή ιστοριογραφική έρευνα. Ο Χασιώτης (2001) υποστηρίζει ότι μεγάλο μέρος των μη Ελλήνων ιστορικών, στην πολιτική της παρασιωπήσεως των τυχόν οξέων αντιθέσεων μεταξύ δορικτητόρων και δορικτήτων, κάνουν χρήση των όρων ΄΄οθωμανική εποχή΄΄ ή ΄΄οθωμανική περίοδος΄΄. Ο ίδιος διακρίνει τρεις φάσεις της Οθωμανοκρατίας: πρώιμη (μέχρι περίπου τα τέλη του 16^ου αιώνα), μέση (μέχρι περίπου το λυκαυγές του 18^ου αιώνα) και όψιμη (μέχρι την έναρξη του αγώνα της Παλιγγενεσίας). Ο εσπεριοκεντρικός Κολιόπουλος (2000) απέχει πόρρω από τα παρεδεδομένα της ελληνικής ιστοριογραφίας. Στο πλαίσιο των αναθεωρητικών θέσεών του, ως απαρχή της νεότερης ελληνικής ιστορίας ορίζει το μεταίχμιο 18^ου με 19^ο αιώνα, όταν δηλ., κατά την άποψή του, ο Ελληνισμός είχε αρχίσει να αφομοιώνει γνωρίσματα του σύγχρονου της εποχής δυτικού κόσμου. Ο Παναγιωτόπουλος (2003) εμμένει πως «αφετηριακό χρονικό σημείο της δικής μας Ιστορίας» πρέπει να ορισθεί «το έτος 1770. […]. Τότε διακρίνονται καθαρά τα σημάδια της κόπωσης των οθωμανικών θεσμών της κατάκτησης, τη στιγμή μάλιστα που αυξάνεται το ξένο πολιτικοστρατιωτικό ενδιαφέρον για τα εδάφη της Αυτοκρατορίας […]». Ο Κωστής (2013) θέτοντας ως κριτήριο μεταβολές που συντελούνταν στο κράτος των Οσμανλήδων, διατυπώνει την άποψη ότι η αρχή της Νέου Ελληνισμού πρέπει να αναζητηθεί στο λυκόφως του 17^ου αιώνα, ενώ ο Πιζάνιας (2014), κρίνοντας από τη χρήση του όρου Ἓλλην, εισηγείται ως αρχή την περίοδο γύρω από το μεταίχμιο 14^ου με 15^ο αιώνα (πβ. και Κοτζαγεώργης 2015).

Η κατακλείδα του παρόντος ανήκει στον Κιτρομηλίδη (2004): «Σοβαρή αμφισβήτηση της ιδέας του έθνους όπως την επεξεργάστηκε ο Παπαρρηγόπουλος δεν προήλθε ούτε από την ιστοριογραφία της αριστεράς. Η αριστερή διανόηση, με πρωτοπόρους τον Γεώργιο Σκληρό και τον Γιάννη Κορδάτο, εμπλούτισε την ιστοριογραφία με νέους προβληματισμούς κοινωνικού και οικονομικού χαρακτήρα, χωρίς να αμφισβητήσει το ερμηνευτικό πλαίσιο του Παπαρρηγόπουλου. Ο εθνικιστικός λαϊκισμός, από τον οποίο δεν μπόρεσε να χειραφετηθεί η αριστερά, προσέδωσε στη ρομαντική θεωρία κανονιστικό χαρακτήρα με γενικότερη απήχηση στην κοινωνία και τη διανοητική ζωή».

_____________________________

¹Καταγράφονται οι απόψεις, χωρίς, προδήλως, να εναγκαλίζονται: «Ο περισσότερο διαδεδομένος όρος “Τουρκοκρατία”, πλάστηκε για να υποδηλώσει την αρνητική εικόνα των ελληνικών πληθυσμών και των ιστορικών γι’ αυτή την περίοδο, με αιχμή την καταπίεση που οι Έλληνες βίωναν υπό τους Οθωμανούς. Ο σχετικά πρόσφατος όρος “Οθωμανοκρατία” χωρίς να παραλλάσσει κατ’ ανάγκη την ιστοριογραφική προσέγγιση, χρησιμοποιεί τον επιστημονικά ορθό όρο για τους πολιτικούς κυριάρχους των Ελλήνων» (Κοτζαγεώργης 2015). «Ο όρος “οθωμανική περίοδος” θα ήταν […] ταιριαστός. Η οπτική του είναι σαφώς από την πλευρά του κράτους και όχι των υπηκόων. Ως ουδέτερος, είναι προτιμότερος, όχι γιατί είναι “πολιτικά ορθός”, αλλά γιατί αποδίδει τον μακριά από ιδεολογικά πρίσματα ρεαλισμό της καθημερινότητας» (Κοτζαγεώργης 2008). Και όμως, το λεξικό μόρφημα -κρατία έχει ενύπαρκτη την έννοια του πρόσκαιρου και παροδικού, του εν τέλει «επίκηρου». Ενδιαθέτως, για το δρων πρόσωπο (Ορθόδοξο Χριστιανό) της πρώην Ορθόδοξης Χριστιανικής Επικράτειας της Ανατολής και η “Τουρκο-κρατία” ή “Οθωμανο-κρατία” και η Λατινο-κρατία ήταν κάτι το προσωρινό και το περαστικό.

²Οι Ελληνόφωνοι Ορθόδοξοι Χριστιανοί αυτοπροσδιορίζονται ως Ρωμιοί. Ο όρος πάντως χρησιμοποιούμενος από τους δορικτήτορες – κυρίως από τον 18^ο αιώνα και έπειτα – αναφέρεται σε όλα τα μέλη του millet-i Rûm (πβ. Ελληνορθόδοξοι), σε όλο το ποίμνιο του Οικουμενικού Πατριάρχη Οι Δυτικοί αποκαλούν τους Ομογενείς Γραικούς, όρος που αυτόχρημα λειτούργησε ως κύριο ετεροπροσδιοριστικό στοιχείο για τους Ελληνορθοδόξους της Διασποράς. Ο όρος-εθνωνύμιο Ἓλλην αναβιώνει στο κράτος της Νικαίας (13^ος μ.Χ. αιώνας), απαντάται σε πηγές, αλλά το σημασιολογικό περιεχόμενου του όρου Ρωμιός θα το αποκτήσει εν τοις πράγμασι δύοντος περίπου του 18^ου αιώνα (πβ. και Κοτζαγεώργης 2015).

³Ο Παπαρρηγόπουλος (1874) μεταγλωττίζοντας το milletbaşι θα καλέσει τον Οικουμενικό Ποιμενάρχη της Πόλης Εθνάρχη (το οθωμανικό milletbaşι κατά λέξη σημαίνει τον επικεφαλής εθνοθρησκευτικής ομάδας). Ο επικεφαλής του millet-i Rûm (της εθνοθρησκευτικής ομάδας των Ελληνορθοδόξων δηλ.) εξυψούται σε «Εθνάρχη». Ήτοι, το Ανατολικό Ορθόδοξο Δόγμα είχε καταστεί ο οντολογικός άξονας των (ανεξαρτήτως ‘’φύλου’’ ή μητροδίδακτης λαλιάς) πιστών στον Οικουμενικό Ποιμενάρχη. Ο Οικουμενικός Πατριάρχης λειτουργεί ως το είδωλο του Αυτοκράτορα της καταλυθείσας από τους Οθωμανούς Ορθόδοξης Χριστιανικής Επικράτειας της Ανατολής και συμβολικά οι πιστοί τον προσκυνούν ως «αυθέντην και βασιλέα» (Σταματόπουλος 2009).

⁴Πβ. «σχολή» των Annales (Γαλλία, 20^ος αιώνας). Η προσέγγιση και μελέτη του ιστορικού γίγνεσθαι, της έρευνας του παρελθόντος ανοικτή σε καινές μεθοδολογίες και θεωρήσεις. Σημαίνων ο ρόλος της «σχολής» στην ιστοριογραφική επανάσταση της Εσπερίας.