Το Διοικητικό Συμβούλιο της Ένωσης Ελληνικών Ναυπηγείων (ΕΕΝ) υιοθέτησε ομόφωνα την πρόταση του Προέδρου της ΕΕΝ κ. Πάνου Ξενοκώστα σχετικά με την Ευρωπαϊκή Αμυντική Ναυπηγική Βιομηχανία ενόψει της Ελληνικής Προεδρίας του Συμβουλίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης, κατά το β΄ εξάμηνο του 2027.

Με τίτλο «Η Ελλάδα ως Νότιος Πυλώνας της Ευρωπαϊκής Άμυνας – Πρόταση της Ευρωπαϊκής Αμυντικής Ναυπηγικής Βιομηχανίας ενόψει Ελληνικής Προεδρίας ΕΕ β΄ εξάμηνο 2027», η ΕΕΝ υπέβαλε τις προτάσεις της στο πλαίσιο συνάντησης με την ειδική αντιπροσωπεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, που έλαβε χώρα στη Λέσχη Αξιωματικών Ενόπλων Δυνάμεων (ΛΑΕΔ), υπό τον συντονισμό της Γενικής Διεύθυνσης Αμυντικών Εξοπλισμών και Επενδύσεων (ΓΔΑΕΕ).

Η πρόταση της ΕΕΝ περιλαμβάνει τους εξής 7 άξονες:

Καμία χώρα δεν κράτησε ναυπηγεία με ετήσιες αποφάσεις. Τουρκία, Κορέα, Ιταλία, Γαλλία λειτουργούν με ορίζοντα 15-20 ετών. Ζητούμε θεσμοθέτηση 15ετούς Εθνικού Προγράμματος Ναυπηγήσεων ως βέλτιστη πρακτική ΕΕ, με Εθνικό Συντονιστή (έναν Υπουργό) κατά το μοντέλο U.S. Maritime Administrator. Σήμερα, αρμοδιότητες για τη ναυπηγική έχουν οκτώ υπουργεία.

Ζητούμε ρητή πρόβλεψη στον νέο Κανονισμό που αντικαθιστά την Οδηγία 2009/81/ΕΚ:

• 000 θέσεις εργασίας σε όλη την επικράτεια.
• 200+ ΜμΕ χαρτογραφημένες από ΕΕΝ.
• Πιστοποίηση από Ειδική Επιτροπή ΥΠΕΘΑ, με δίκαιο σύστημα που μετρά και το εμπορικό έργο, ώστε να μη δημιουργηθούν ποτέ ξανά κρατικοδίαιτα ναυπηγεία.

ΑΞΟΝΑΣ 3: ΤΙ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΑΛΛΑΞΕΙ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ – ΑΥΣΤΗΡΑ KPIs ΚΑΙ PRIME ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΝΑΥΠΗΓΕΙΑ

Ζητούμε από την Ευρώπη στα χρηματοδοτικά εργαλεία EDF και SAFE να θεσπιστούν αυστηρά KPIs βιομηχανικής επιστροφής, παραγωγής και δημιουργίας υποδομής. Δεν αρκεί ο ρόλος του υπεργολάβου. Τα προγράμματα πρέπει να σχεδιαστούν ώστε και τα ελληνικά ναυπηγεία να μπορούν να αναλάβουν ρόλο prime contractor. Αυτό σημαίνει χρηματοδότηση όχι μόνο της αγοράς του πλοίου, η οποία μπορεί να καταλήξει ακόμα και σε παραγωγή σε τρίτες χώρες, αλλά και της υποδομής του dry-dock, του Syncrolift, του εξοπλισμού, πλήρη ενεργοποίηση του δανεισμού από την ΕΤΕπ για τη ναυπήγηση, και κριτήρια που επιβραβεύουν την πραγματική παραγωγή στην Ευρώπη.

Στηρίζουμε: συντελεστή ενίσχυσης για εγχώριους προμηθευτές και ΜμΕ, ποσοστό απόκλισης από ανταγωνισμό αντιστρόφως ανάλογο προς το ΑΕΠ, διαλειτουργικότητα ως αυτόνομο λόγο διαπραγμάτευσης χωρίς δημοσίευση.

Το 70% δεν βγαίνει από λαμαρίνες. Βγαίνει από τον κύκλο ζωής.

β) Πλωτά Κοσμοδρόμια (Sea-Launch Platforms): Μοναδική ικανότητα ελληνικών ναυπηγείων στην Ευρώπη. Dual use για IRIS², responsive launch στρατιωτικών δορυφόρων και LNG FPUs. Ζητούμε αναγνώριση ως κρίσιμη υποδομή dual-use υπό SAFE/EDIP.

• Ισότιμη Καθιέρωση στην Ευρώπη: Ζητούμε επίσημη αναγνώριση της Ελλάδας ως του Νότιου Πυλώνα της ναυπηγικής αυτονομίας της Ευρώπης. Εθνικός στόχος είναι η καθιέρωση της χώρας ως κορυφαίας και ισότιμης δύναμης με Γαλλία, Ιταλία και Ισπανία, διεκδικώντας σταθερό μερίδιο των ευρωπαϊκών αμυντικών ναυπηγήσεων μέσω ολοκληρωμένων μονάδων (σχεδίαση, κατασκευή, υποστήριξη) – από το αρχικό σχέδιο μέχρι τα sea trials.
• Ειδικό Ταμείο Ανάκαμψης 2027-2035: Ζητούμε δημιουργία αυτόνομου, εξειδικευμένου ευρωπαϊκού ταμείου για το Ναυπηγείο του Μέλλοντος 2027-2035, με στόχο το άμεσο κλείσιμο του επενδυτικού χάσματος των προηγούμενων δεκαετιών. Χρηματοδότηση υποδομών, ψηφιοποίησης, πράσινης μετάβασης και δεξιοτήτων. Το σημερινό SAFE αποτυγχάνει – το 60-70% πάει στο Space, ενώ τα 15-17 δισ. € αδιάθετα πάνε εκτός ναυπηγικής. Ζητούμε δεσμευμένο 25% του SAFE για ναυπήγηση/MRO/dual-use λιμένες και ειδικό καθεστώς για χώρες που φυλάσσουν τα εξωτερικά σύνορα της ΕΕ, αντίστοιχο με αυτό της Ουκρανίας (ReArm/SAFE).

ΑΞΟΝΑΣ 6: ΔΙΑΤΛΑΝΤΙΚΟ ΝΑΥΠΗΓΙΚΟ ΣΥΜΦΩΝΟ & ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΜΕΡΙΔΙΟ (ΔΥΣΗ ΕΝΑΝΤΙ ΑΣΙΑΣ)

• Κοινές Γραμμές Παραγωγής με ΗΠΑ: Υπογραφή διακρατικής συμφωνίας ναυπηγικής συνεργασίας (Transatlantic Shipbuilding Pact) με ΗΠΑ για κοινές γραμμές παραγωγής σε μεγάλα αμυντικά, εμπορικά και ενεργειακά projects.

Μοντέλο: η συμφωνία ONEX – Hanwha Ocean, στη διάθεση όλου του οικοσυστήματος ΕΕΝ. Αυτό είναι το Project TRIDENT.

• Ανάκτηση του 33% της Παγκόσμιας Ναυπήγησης: Μέσα από τη γεωστρατηγική σύμπραξη Ελλάδας-Ευρώπης-ΗΠΑ, τίθεται ως κεντρικός στόχος η ανάκτηση του 33% του παγκόσμιου μεριδίου ναυπήγησης, σπάζοντας το σημερινό ασιατικό μονοπώλιο και θωρακίζοντας τις δυτικές εφοδιαστικές αλυσίδες. Ένα πλοίο χτισμένο στην Ελλάδα είναι ευρωπαϊκό προϊόν και μπορεί να εξαχθεί με ευρωπαϊκούς πόρους.

ΑΞΟΝΑΣ 7: ΧΡΗΜΑΤΟΔΟΤΗΣΗ & ΔΙΚΑΙΟΣ ΑΝΤΑΓΩΝΙΣΜΟΣ

β) ΕΤΕπ: Πλήρης ενεργοποίηση της ιστορικής απόφασης για χρηματοδότηση της άμυνας, χωρίς επιβάρυνση φορολογουμένου. Δεσμευτικό business plan με εξαγωγές.

Η ΕΕΝ δεν ζητά χάρη. Έχει έτοιμο, κοστολογημένο πλάνο. Η Ελλάδα είναι ο Νότιος Ναυπηγικός Πυλώνας της Ευρώπης, ισότιμος με Γαλλία-Ιταλία-Ισπανία, από το σχέδιο μέχρι τα sea trials.

navaldefence.gr

Η Βρετανία καταστέλλει ακόμα πιο σκληρά τους επικριτές που θεωρούν ότι η δυτική εξωτερική πολιτική υπήρξε μια καταστροφική αποτυχία. Πλησιάζουμε ταχέως στο σημείο όπου η έκφραση μιας εναλλακτικής άποψης μπορεί να σε οδηγήσει στη φυλακή.  Το βράδυ της 2ας Οκτωβρίου, κατά την έξοδό μου από πτήση από τη Μόσχα μέσω Κωνσταντινούπολης, προσήχθην από τη βρετανική αντιτρομοκρατική αστυνομία για τρεις ώρες βάσει του Νόμου περί Αντιτρομοκρατίας και Ασφάλειας Συνόρων του 2026. Δεν είχα κανένα δικαίωμα σιωπής, το πρόσωπο και τα υπάρχοντά μου υποβλήθηκαν σε εξονυχιστική έρευνα, έδωσα δακτυλικά αποτυπώματα και δείγμα DNA, ενώ μου ζητήθηκε να παραδώσω τις ηλεκτρονικές μου συσκευές και να παράσχω τους κωδικούς πρόσβασης, διαφορετικά θα αντιμετώπιζα σύλληψη.

Αυτή ήταν μια κράτηση «χωρίς υπόνοια» (suspicionless detention). Δεν ήμουν ύποπτος για τίποτα, κι όμως οι αστυνομικοί είχαν την εξουσία να με υποβάλουν σε μια παρεμβατική εξέταση για να αξιολογήσουν αν σχεδίαζα μια «εχθρική πράξη» εναντίον του Ηνωμένου Βασιλείου.

Ένας αστυνομικός με πλησίασε και με έθεσε αμέσως υπό κράτηση, αφού τον ενημέρωσα ότι είχα παρευρεθεί σε ένα συνέδριο στη Ρωσία για να συζητήσω για τη γεωπολιτική. Δεν μου εξηγήθηκε γιατί κρατούμουν, παρά μόνο ότι ήθελε να μου κάνει «μερικές ερωτήσεις». Παράδοξα, επεσήμανε ότι οι «αντιτρομοκρατικές» εξουσίες που χρησιμοποιούσε «δεν είναι τόσο τρομακτικές όσο ακούγονται».

Είχα παρευρεθεί στο Διεθνές Συνέδριο της Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι στην περιοχή της Μόσχας από τις 27 Σεπτεμβρίου έως την 1η Οκτωβρίου, συμπεριλαμβανομένης της παρακολούθησης της κεντρικής ομιλίας του Προέδρου Βλαντίμιρ Πούτιν. Συμμετείχα μετά από πρόσκληση της Λέσχης Βαλντάι, η οποία κάλυψε τα εισιτήρια και τη διαμονή μου, όπως είθισται για τους ξένους προσκεκλημένους σε τέτοια διεθνή συνέδρια.

Η Λέσχη Βαλντάι, που ιδρύθηκε το 2004, είναι πρωτίστως μια συνάντηση ακαδημαϊκών από όλο τον κόσμο. Πριν από τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, σε αυτήν συμμετείχαν ένας πρώην επικεφαλής της MI6, ο πρώην Βρετανός Πρέσβης στη Ρωσία Σερ Τόνι Μπρέντον και η Φιόνα Χιλ.

Η Βαλντάι έχει βρεθεί στο στόχαστρο της βρετανικής κυβέρνησης. Καθ’ όλη τη διάρκεια του Σεπτεμβρίου, πλήθος δημοσιογράφων και ακαδημαϊκών έλαβαν επιστολές από το Υπουργείο Εσωτερικών του Ηνωμένου Βασιλείου (Home Office), με τις οποίες καλούνταν να εγγραφούν στο Μητρώο Εγγραφής Ξένης Επιρροής, εάν «κατευθύνονται να διεξαγάγουν σχετικές δραστηριότητες στο Ηνωμένο Βασίλειο ως μέρος μιας συμφωνίας με μια ξένη δύναμη». Η μη συμμόρφωση με το καθεστώς αυτό θεωρείται ποινικό αδίκημα.

Η Βρετανίδα δημοσιογράφος Μαίρη Ντετζέβσκι, η οποία ήταν διευθύντρια του γραφείου των Times στη Μόσχα τη δεκαετία του 1990, είναι η πιο πρόσφατη που έλαβε μια τέτοια επιστολή ως δημόσια καταγεγραμμένη συνεργάτης της Λέσχης Συζητήσεων Βαλντάι, αν και δεν έχει παρευρεθεί από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος. Η ιδέα ότι αν παρευρεθείς σε ένα ακαδημαϊκό συνέδριο κατευθύνεσαι από μια ξένη δύναμη είναι προφανώς παράλογη. Παρόλα αυτά, και δεδομένων των προφανών κινδύνων, πάλεψα με το δίλημμα αν έπρεπε να αποδεχτώ την πρόσκληση από τη Βαλντάι και να πραγματοποιήσω την πρώτη μου επίσκεψη στη Ρωσία από τότε που έφυγα οδικώς από τη χώρα αυτή τον Φεβρουάριο του 2019, στο τέλος της τετραμισάμιση ετών διπλωματικής μου αποστολής εκεί.

Ο κύριος ρόλος μου τότε ήταν ως Οικονομικός Σύμβουλος, υπεύθυνος μεταξύ άλλων για την πολιτική των κυρώσεων. Μετά την επιστροφή μου στο Ηνωμένο Βασίλειο, ενέκρινα περίπου 1.000 κυρώσεις κατά Ρώσων, συμπεριλαμβανομένων και αυτών μετά την ξεσπάσματα του πολέμου.

Είχα κάποιες ανησυχίες ότι ο ρόλος μου στις κυρώσεις ενδεχομένως να μου δημιουργούσε προβλήματα μόλις βρισκόμουν εντός της Ρωσίας (πράγματι, υποβλήθηκα σε μια εξαιρετικά στρεσογόνα κράτηση και ανακρίσεις διάρκειας τεσσάρων και μισής ωρών από την FSB κατά την άφιξή μου στη Μόσχα).

Ο Σερ Τόνι Μπρέντον, με τον οποίο είχα συμβουλευτεί, μου πρότεινε να παρευρεθώ, λέγοντας ότι η Βαλντάι ήταν μια «εξαιρετική εκδήλωση». Κατόπιν συμβουλής του, ενημέρωσα το Βρετανικό Υπουργείο Εξωτερικών, τονίζοντας τη δέσμευσή μου να τηρήσω τις υποχρεώσεις μου βάσει του Νόμου περί Κρατικών Μυστικών (Official Secrets Act) πριν αναχωρήσω για τη Μόσχα. Αυτό περιλάμβανε την επιβεβαίωση ότι, ενώ η Βαλντάι είχε πληρώσει για τις πτήσεις μου, δεν είχα λάβει καμία πληρωμή για τη συμμετοχή μου.

Υπηρέτησα ως Βρετανός διπλωμάτης για 24 χρόνια και λαμβάνω σοβαρά υπόψη τις συνεχείς δεσμεύσεις μου να διαφυλάξω τα μυστικά στα οποία είχα πρόσβαση κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου. Η υπόνοια ότι μπορεί να σχεδίαζα μια εχθρική πράξη εναντίον της Βρετανίας είναι προσβλητική και εσφαλμένη. Ωστόσο, από τη συνταξιοδότησή μου το 2023, υπήρξα οξύς επικριτής της κατεύθυνσης της εξωτερικής πολιτικής του Ηνωμένου Βασιλείου προς τη Ρωσία, ιδιαίτερα της απομάκρυνσης από τη διπλωματία προς όφελος του πολέμου.

Προφυλάξεις που είχα λάβει, αν και σημαντικές και απαραίτητες, αποδείχθηκαν ανεπαρκείς για να αποτρέψουν την κράτησή μου με λιγότερα δικαιώματα από ό,τι αν είχα συλληφθεί επίσημα και μου είχαν απαγγελθεί κατηγορίες. Είμαι της άποψης ότι παράγοντες των υπηρεσιών ασφαλείας στο Λονδίνο είχαν εγκρίνει την ενέργεια εναντίον μου εκ των προτέρων. Πράγματι, ο αναλυτής ρωσικών θεμάτων Μαρκ Γκαλεότι άφησε να εννοηθεί στο podcast του ότι το σύστημα «έστελνε ένα μήνυμα» ενεργώντας με αυτόν τον τρόπο.

Η κράτησή μου αποτελεί την πιο πρόσφατη κλιμάκωση στον πόλεμο του βρετανικού κράτους κατά της ελευθερίας του λόγου. Όλο και περισσότερο, οι άνθρωποι που μιλούν δημόσια ενάντια στους «παντοτινούς πολέμους» (forever wars) — όχι μόνο στην Ουκρανία, αλλά και στη Μέση Ανατολή και αλλού — αντιμετωπίζονται ως απειλή για την εθνική ασφάλεια που πρέπει να κατασταλεί.

Οι κρατήσεις σε αεροδρόμια είναι, φυσικά, ένα βήμα πριν από την πλήρη φυλάκιση, αλλά αυτό το μοτίβο εκφοβισμού εξαπλώνεται τα τελευταία τέσσερα χρόνια.

Ο Βρετανός συντηρητικός ακαδημαϊκός και συγγραφέας Τζον Λάφλαντ προσήχθη σε αεροδρόμιο για μία ώρα το 2022. Ο εκλιπών Ρόμπερτ Σκιντέλσκι, μέλος της Βουλής των Λόρδων και διακεκριμένος Βρετανός οικονομoλόγος, καθώς και ο ερευνητής δημοσιογράφος Κιτ Κλάρενμπεργκ, υποβλήθηκαν σε πιο μακροσκελείς και αυστηρές κρατήσεις το 2023. Στον Κλάρενμπεργκ δεν έχει επιστραφεί ακόμη μια κάρτα μνήμης SD που κατασχέθηκε τότε.

Ο καθηγητής Ρίτσαρντ Σάκουα, Ομότιμος Καθηγητής στο Πανεπιστήμιο του Κεντ, κρατήθηκε για τρεις ώρες στο Χίθροου το 2025· έκτοτε μπορέσε να επιστρέψει στη Ρωσία μόνο μετά από παρέμβαση του δικηγόρου του. Ο Τζορτζ Σάμουελι, ένας ουγγρικής καταγωγής Βρετανός πολιτικός αναλυτής, προσήχθη τον Μάρτιο του 2026.

Το 2023, ο Κρεγκ Μάρεϊ, πρώην Βρετανός πρέσβης στο Ουζμπεκιστάν, προσήχθη για μία ώρα στο αεροδρόμιο της Γλασκώβης βάσει των αυστηρότερων διατάξεων του Νόμου περί Τρομοκρατίας του 2000, ο οποίος αφορά δραστηριότητες σχετικές με τη διάπραξη, την προετοιμασία και την υποκίνηση τρομοκρατικών πράξεων. Το τηλέφωνό του δεν του επιστράφηκε στη συνέχεια.

Ο ερευνητής δημοσιογράφος Ρίτσαρντ Μέντχερστ συνελήφθη επειδή έκανε δηλώσεις υποστήριξης προς μια απαγορευμένη φιλοπαλαιστινιακή οργάνωση και κρατήθηκε για 24 ώρες πριν από την αποφυλάκισή του. Στη συνέχεια, το σπίτι και το γραφείο του στην Αυστρία δέχθηκαν έφοδο τον Φεβρουάριο του 2025 και κατηγορήθηκε για συμμετοχή στη Χαμάς. Μέχρι σήμερα δεν έχουν απαγγελθεί κατηγορίες εναντίον του.

Ευρύτερα, στη Βρετανία, η ομάδα Palestine Action έχει χαρακτηριστεί ως τρομοκρατική οργάνωση μετά από ευρείες διαμαρτυρίες ενάντια στις σοβαρές παραβιάσεις του διεθνούς ανθρωπιστικού δικαίου από το ισραηλινό κράτος στη Γάζα. Ηλικιωμένοι άνθρωποι, συμπεριλαμβανομένων επιζώντων του Ολοκαυτώματος, έχουν συλληφθεί σε διαδηλώσεις της Palestine Action για το «έγκλημα» ότι κρατούσαν χαρτονένια πανό.

Η πρακτική της κράτησης στα αεροδρόμια χωρίς να υπάρχει υπόνοια είναι ασυνήθιστη στα ευρωπαϊκά κράτη, αν και χρησιμοποιούνται εναλλακτικές, πιο ύπουλες μορφές καταστολής της ελευθερίας του λόγου. Ο πρώην αξιωματικός των ελβετικών στρατιωτικών υπηρεσιών πληροφοριών και συγγραφέας Ζακ Μπον παραμένει στις Βρυξέλλες, αποκλεισμένος από το τραπεζικό σύστημα (de-banked) και ανίκανος να ταξιδέψει στην πατρίδα του, έχοντας υποστεί κυρώσεις από την Ευρωπαϊκή Ένωση για «φιλορωσική προπαγάνδα».

Την περασμένη εβδομάδα, ο ρωσικής καταγωγής δημοσιογράφος και πρώην ρεπόρτερ του BBC Λεονίντ Ραγκόζιν ανακηρύχθηκε persona non grata από τη Λετονία, όπου ζούσε από την απαρχή της κρίσης στην Ουκρανία. Έχοντας ασκήσει κριτική στην κατεύθυνση της δυτικής εξωτερικής πολιτικής απέναντι στον πόλεμο στην Ουκρανία, υπήρξε επίσης τακτικός επικριτής του Πούτιν και χαρακτήρισε την εισβολή στην Ουκρανία το 2022 ως «εγκληματική και παράλογη».

Αυτό το μοτίβο καταστολής της ελευθερίας του λόγου στη Βρετανία και ευρύτερα στην Ευρώπη διογκώνεται. Φοβάμαι ότι όσο γίνεται πιο προφανές ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία δεν μπορεί να κερδηθεί από τη Δύση και ότι το Ισραήλ δεν μπορεί να παραμείνει στο απυρόβλητο από τη διεθνή κατακραυγή για τις ενέργειές του στην Παλαιστίνη, οι ενέργειες του βρετανικού κράτους ενδέχεται να γίνουν ακόμη πιο σκληρές.

Φτάνουμε στο σημείο όπου το να εκφράσεις μια άποψη για την επικίνδυνη κατάσταση των εξωτερικών πολέμων της Δύσης μπορεί να σε οδηγήσει στη φυλακή.

Πίστευα ότι ήμουν προσεκτικός ενημερώνοντας τη βρετανική κυβέρνηση πριν από τη μοναδική μου επίσκεψη στη Ρωσία από το 2019. Εάν το Ηνωμένο Βασίλειο βρίσκεται στο σημείο όπου πρώην διπλωμάτες μπορούν να κρατούνται και να κατάσχεται προσωρινά η περιουσία τους, τότε κανένας δεν είναι ασφαλής από το μακρύ χέρι του νομικού πολέμου (lawfare).

Με την επιστροφή μου από τη Βαλντάι, έγραψα ξανά στο Υπουργείο Εξωτερικών, προσφέροντας να τους ενημερώσω πλήρως για τα στοιχεία που συνέλεξα όσο βρισκόμουν στη Ρωσία. Μέχρι σήμερα, δεν έχουν απαντήσει.

Ian Proud

Η ιδέα ότι η Μέση Ανατολή γίνεται πιο φιλελεύθερη μπορεί να ακούγεται αντίθετη προς τη διαίσθηση. Σχεδόν πριν από 50 χρόνια, μια επανάσταση στο Ιράν κατεδάφισε την κοσμική τάξη της χώρας και εγκαθίδρυσε ένα απολυταρχικό κληρικό καθεστώς, θεμελιωμένο στον σιιτικό φονταμενταλισμό, του οποίου η πολεμική ιαχή ήταν «Θάνατος στην Αμερική». Έκτοτε, η περιοχή έχει αποτελέσει εκκολαπτήριο πολυάριθμων τρομοκρατικών επιθέσεων στην Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική, εξεγερτικών κινημάτων που είναι προσηλωμένα σε μια αυταρχική θεοκρατία, καθώς και καταπιεστικών καθεστώτων που υποτάσσουν τις γυναίκες, συντρίβουν την ελευθερία της έκφρασης και περιθωριοποιούν τις μειονότητες.

Στο σημείο αυτό, θα μπορούσε να φαίνεται εύκολο να καταλήξει κανείς στο συμπέρασμα ότι οι κοινωνίες της Μέσης Ανατολής ενδιαφέρονται απλώς λιγότερο για τον φιλελευθερισμό —ότι διέπονται από ένα θεμελιωδώς διαφορετικό, περισσότερο προσανατολισμένο στη θρησκεία «καθεστώς αλήθειας», όπως διακήρυξε ο φιλόσοφος Μισέλ Φουκώ το 1978, αναφερόμενος στην εξέγερση στο Ιράν. Σύμφωνα με αυτήν την αντίληψη, ένα σύστημα διακυβέρνησης στο οποίο οι φονταμενταλιστές διεκδικούν την εξουσία να ορίζουν την πίστη όπως οι ίδιοι κρίνουν κατάλληλο —υποτάσσοντας την ατομική ελευθερία στις θρησκευτικές επιταγές, προωθώντας την ανδρική υπεροχή και επιβάλλοντας περιοριστικούς ενδυματολογικούς κανόνες στις γυναίκες— θα διαφοροποιεί για πάντα την περιοχή από τη Δύση.

Ωστόσο, αυτή η εκτίμηση συγχέει τις συνέπειες της κυριαρχίας με τις αιτίες της. Κάτω από την εδραίωση του αυταρχισμού, εξελίσσεται μια διαφορετική ιστορία. Μεταξύ 2000 και 2020, επέβλεψα μια σειρά ερευνών στη Μέση Ανατολή, πραγματοποιώντας προσωπικές συνεντεύξεις με αντιπροσωπευτικά δείγματα πληθυσμού σε πέντε σημαντικές χώρες, προκειμένου να κατανοήσω γιατί οι πολίτες υιοθετούν τις αξίες που υιοθετούν και να παρακολουθήσω τις μεταβολές αυτών των αξιών. Σε διαφορετικό βαθμό, οι ερωτηθέντες στις χώρες αυτές —την Αίγυπτο, το Ιράν, το Ιράκ, τη Σαουδική Αραβία και την Τουρκία— εξέφρασαν μια αυξανόμενη προτίμηση προς τις φιλελεύθερες αξίες, ακόμη και όταν οι κυβερνώντες τους προσπαθούσαν να καταστείλουν τις λαϊκές απαιτήσεις για δημοκρατική αλλαγή. (Εστιάσαμε σε αυτές τις χώρες επειδή το μέγεθος και η πολιτική τους σημασία τις καθιστούσαν κατάλληλες περιπτώσεις για τον έλεγχο κοινωνιολογικών θεωριών.)

Η έρευνα έθεσε στους συμμετέχοντες ερωτήματα σχετικά με ένα ευρύ φάσμα αξιών. Ωστόσο, επιδιώξαμε να καταγράψουμε τη στάση τους απέναντι στις φιλελεύθερες αξίες μέσω 15 ερωτήσεων που κάλυπταν τρεις διαστάσεις: τον εκφραστικό ατομικισμό, την ισότητα των φύλων και την κοσμική πολιτική.
Ο εκφραστικός ατομικισμός μετρήθηκε με βάση την προτίμηση στον γάμο από αγάπη αντί της γονικής έγκρισης, την ανεξαρτησία και τη φαντασία —αντί της υπακοής και της θρησκευτικής πίστης— ως επιθυμητά χαρακτηριστικά στα παιδιά, καθώς και το δικαίωμα των γυναικών να ντύνονται όπως επιθυμούν.
Οι απόψεις για την ισότητα των φύλων διερευνήθηκαν μέσω ερωτήσεων σχετικά με την πολυγαμία, την υπακοή της συζύγου και την προτεραιότητα που δίνεται στους άνδρες στην πολιτική, στην αγορά εργασίας και στην εκπαίδευση.

Οι αντιλήψεις για την κοσμική πολιτική αξιολογήθηκαν μέσω ερωτημάτων σχετικά με τον διαχωρισμό της θρησκείας από την πολιτική, τη διακυβέρνηση δυτικού τύπου, την ισλαμική διακυβέρνηση και τον νόμο της σαρία.
Στη συνέχεια, συνδυάσαμε τις απαντήσεις για να δημιουργήσουμε έναν «δείκτη φιλελευθερισμού», με βαθμολογία από το 1 έως το 4 για κάθε πληθυσμό σε κάθε έρευνα. Οι υψηλότερες βαθμολογίες υποδήλωναν μεγαλύτερη υποστήριξη προς τον φιλελευθερισμό.
Οι δείκτες αυτοί κατέδειξαν σημαντική αύξηση του φιλελευθερισμού, αν και το μέγεθος της μεταβολής διέφερε ανάλογα με τον τομέα και τη χώρα. Η υποστήριξη προς την ισλαμική διακυβέρνηση και τη σαρία μειώθηκε γενικά σε ολόκληρη την περιοχή.

Μεταξύ των Ιρανών, αυξάνεται η απαίτηση για διαχωρισμό της θρησκείας από την πολιτική, για ισότητα των φύλων και για ελευθερία στην ένδυση. Αυτές οι μεταβαλλόμενες αξίες έχουν μεταφραστεί σε πολιτική δράση, με πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα το κίνημα «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022 και τις πανεθνικές διαδηλώσεις του 2025–2026, κατά τη διάρκεια των οποίων, σύμφωνα με αναφορές, δεκάδες χιλιάδες διαδηλωτές σκοτώθηκαν από τις δυνάμεις ασφαλείας της Ισλαμικής Δημοκρατίας.
Στην Αίγυπτο, το ποσοστό των ερωτηθέντων που θεωρούσαν ότι η ισλαμική διακυβέρνηση είναι «πολύ καλή» μειώθηκε από 25% το 2011 σε 16% το 2020. Το ποσοστό όσων θεωρούσαν ότι ο νόμος της σαρία είναι «πολύ σημαντικός» υποχώρησε από 28% σε 18%.
Μεταξύ των Ιρακινών ερωτηθέντων, το ποσοστό όσων υποστήριζαν έντονα την ισλαμική διακυβέρνηση και τον νόμο της σαρία μειώθηκε, αντίστοιχα, από 30% και 34% το 2004 σε 15% και 14% το 2011.

foreignaffairs.com