Ο θάνατος της Ελένης Γλύκατζη-Αρβελέρ προκαλεί ισχυρό αποτύπωμα στον πνευματικό κόσμο, με τον πρώην Πρόεδρο της Δημοκρατίας και Ακαδημαϊκό Προκόπη Παυλόπουλο να κάνει λόγο για ένα δυσαναπλήρωτο κενό που αφήνει η απώλειά της στην ευρωπαϊκή διανόηση.

Σε δήλωσή του, ο κ. Παυλόπουλος υπογραμμίζει ότι η απουσία της Αρβελέρ δεν αφορά μόνο την Ελλάδα, αλλά αγγίζει το σύνολο της ευρωπαϊκής πνευματικής κοινότητας, ιδίως στο πεδίο της έρευνας για την διαχρονική πολιτισμική παρακαταθήκη της Ελλάδας στον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Στο επίκεντρο της αναφοράς του τίθενται δύο πυλώνες: ο Αρχαίος Ελληνικός Πολιτισμός και ο Βυζαντινός Πολιτισμός, ως οι βασικές “γέφυρες” μέσω των οποίων η ελληνική πνευματική κληρονομιά μετασχηματίστηκε και ενσωματώθηκε στην ευρωπαϊκή ταυτότητα.

Ο πρώην Πρόεδρος της Δημοκρατίας σημειώνει ότι η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ υπήρξε κομβική μορφή ακριβώς επειδή υπηρέτησε με συνέπεια και βάθος την ανάδειξη αυτής της κληρονομιάς, φωτίζοντας τον ρόλο του ελληνικού και βυζαντινού κόσμου στη διαμόρφωση της Ευρώπης. Με αυτή τη διατύπωση, η δήλωση λειτουργεί όχι απλώς ως αποχαιρετισμός, αλλά και ως υπενθύμιση της ιστορικής συνέχειας που η Αρβελέρ ανέδειξε σε όλο της το έργο: ότι η Ευρώπη δεν μπορεί να κατανοηθεί χωρίς τις ελληνικές της ρίζες.

Η ιστορικός και βυζαντινολόγος Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 100 ετών, αφήνοντας πίσω της μια σπάνια πνευματική παρακαταθήκη: έργο διεθνώς αναγνωρισμένο, δημόσιο λόγο με καθαρότητα και μια σταθερή υπενθύμιση ότι η Ιστορία δεν είναι «αφήγηση» της μόδας, αλλά μέτρο και ευθύνη.

Η Αρβελέρ γεννήθηκε στην Αθήνα το 1926 από Μικρασιάτες γονείς, σπούδασε Ιστορία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε στο Παρίσι, όπου διαμόρφωσε τη μεγάλη της ακαδημαϊκή πορεία.

Το Βυζάντιο ως συνέχεια, όχι ως υποσημείωση

Για την Αρβελέρ, το Βυζάντιο δεν ήταν «ενδιάμεση περίοδος», ούτε μουσειακό απολίθωμα. Αντιμετωπίστηκε ως ζωντανό εργαστήριο πολιτικής σκέψης, κοινωνικής οργάνωσης και πολιτισμικής συνέχειας. Μελέτησε και υπερασπίστηκε τον βυζαντινό κόσμο ως κομβικό κρίκο της ευρωπαϊκής ιστορίας, κόντρα σε απλουστεύσεις που έβλεπαν την αυτοκρατορία είτε ως εξωτικό «ανατολικό» κατάλοιπο είτε ως σκοτεινή παρένθεση.

Η Σορβόννη και το «πρώτη γυναίκα» σε επτά αιώνες

Η διεθνής διαδρομή της υπήρξε, πράγματι, εντυπωσιακή: δίδαξε στη Σορβόννη και έφτασε να αναλάβει κορυφαίες διοικητικές θέσεις, σε ένα πανεπιστημιακό σύστημα με παράδοση αιώνων, όπου οι συμβολισμοί έχουν βάρος. Στο ίδιο πνεύμα, η παρουσία της δεν περιορίστηκε στο αμφιθέατρο: υπήρξε ενεργή σε θεσμούς πολιτισμού και διεθνείς οργανισμούς, λειτουργώντας ως γέφυρα ανάμεσα στην ιστορική γνώση και τη σύγχρονη δημόσια συζήτηση.

Η «σκυτάλη» της ψυχής και το δημόσιο ήθος

Στις συνομιλίες που κατέγραψε στο βιβλίο «Από μένα αυτά…», η Αρβελέρ μίλησε για μνήμη και λήθη, για την αλήθεια, για πειθαρχία και θυσίες, για την ανθρωπιά ως ύψιστη αρετή. Με λόγο δωρικό, χωρίς φιοριτούρες, άφηνε συχνά φράσεις-καρφιά για τα ελαττώματά μας ως κοινωνία, επιμένοντας στο «εμείς» απέναντι στο πανίσχυρο «εγώ».

Πατρίδα, δικαιοσύνη και πολιτισμός

Ιδιαίτερο βάρος δόθηκε, επίσης, στη σταθερή της τοποθέτηση για μεγάλα ζητήματα πολιτισμού και δικαιοσύνης, όπως το θέμα των Γλυπτών του Παρθενώνα: η Αρβελέρ δεν το αντιμετώπισε ως «επικοινωνιακό στοίχημα», αλλά ως ηθικό αίτημα, που συνδέεται με την έννοια του πολιτισμού και της δικαιοσύνης.

«Πριν την Ελένη και μετά την Ελένη»

Το εργο της δείχνει το αποτύπωμα που αφήνει: ότι η μελέτη του Βυζαντίου θα μετριέται «πριν» και «μετά» από εκείνη. Υπερβολή; Στην Ελλάδα συχνά μοιράζουμε μεγάλες κουβέντες εύκολα. Όμως στην περίπτωση της Αρβελέρ, υπάρχει κάτι χειροπιαστό: μια διαδρομή που έδωσε κύρος στη βυζαντινή ιστορία, την επανέφερε στο κέντρο και την υπερασπίστηκε ως θεμέλιο συνέχειας και αυτογνωσίας.

Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ έφυγε, αλλά το βασικό της μάθημα μένει επίμονα επίκαιρο: χωρίς Ιστορία, δεν υπάρχει ούτε αυτοσεβασμός ούτε σοβαρή πολιτική σκέψη. Και αυτό, ειδικά σήμερα, δεν είναι φιλολογική παρατήρηση—είναι όρος επιβίωσης.

Γράφει ο Παναγιώτης Ευαγγέλου, Ph. D. Σικάγο

Από το μνημόσυνο στην μνήμη του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, που διοργάνωσε η Παναρκαδική Ομοσπονδία Αμερικής, στο Σικάγο, πρόσφατα, διαπιστώθηκε για άλλη μια φορά πόσο μεστά, διδακτικά, και, το σπουδαιότερο, πόσο επίκαιρα είναι τα λόγια το Γέρου του Μωριά. Παραθέτω μερικά (σε έντονα γράμματα):

Όταν ο Άγγλος ναύαρχος Χάμιλτον του πρότεινε να μεσολαβήσει η Αγγλία για να βρεθεί ένας συμβιβασμός μεταξύ των Ελλήνων επαναστατών και του Σουλτάνου, απάντησε:

Εμείς ποτέ δεν κάναμε συμβιβασμό με τον Τούρκο. Ελευθερία ή Θάνατος..

Ο Χάμιλτον δεν του ξαναμίλησε για συμβιβασμούς και η Αγγλία δέχθηκε τον αγώνα.

Όταν αποφασίσαμε να κάνουμε την επανάσταση δεν συλλογισθήκαμε πόσοι είμαστε, τι άρματα έχουμε, αν οι Τούρκοι κρατούσαν τα κάστρα, Ούτε τι μας έλεγαν οι ξένοι. Σαν μια βροχή έπεσε επάνω μας η επιθυμία για την ελευθερία μας. Όλοι συμφωνήσαμε να κάνουμε την επανάσταση.

Συνεχίζουμε το αγώνα του Παλαιολόγου. Δεν είμαστε σε ανταρσία. Κάνουμε επανάσταση. Ο Παλαιολόγος δεν υπέγραψε καμμιά συνθήκη παράδοσης στον Σουλτάνο.

Τι θα απαντούσε σε όλους εκείνους που ισχυρίζονται ότι η Τουρκία είναι μεγάλο και δυνατό Κράτος, και ρωτούν, πόλεμο θέλετε να κάνουμε;

Για να αποφύγουμε το πόλεμο, ή οποιαδήποτε Τουρκική επικυριαρχία, πρέπει να είμαστε ενωμένοι και αποφασιστικοί ακόμη και στο πεδίο. Ούτε σπιθαμή εδάφους , θάλασσας, και κυριαρχικών δικαιωμάτων δεν παραχωρούμε. Καθαρά και ξάστερα.

Επίσης από τα λόγια του για τον Παλαιολόγο, εμείς έχουμε διεκδικούμενα και όχι οι Τούρκοι. Κάθε σπιθαμή εδάφους της Τουρκίας μαρτυρεί και φωνάζει ότι οι Τούρκοι είναι καταπατητές.

Φωτιά και τσεκούρι στους προσκυνημένους- άτιμον φρόνημα-

Δεν φοβηθήκαμε την Τουρκιά -Αλλά τους δικούς μας

Δυστυχώς, μετά την δολοφονία του Καποδίστρια, επικράτησαν οι διαφόρου λογής προσκυνημένοι και με την βοήθεια των ξένων, δημιούργησαν ένα πολιτικό σύστημα που στηρίζει και παράγει εξάρτηση, χρεοκοπίες, και διαφθορά, ακόμη και σήμερα.

Δημιούργησαν ένα πολιτικό σύστημα που θεωρεί την Φιλική Εταιρεία, τον Κολοκοτρώνη, και τον Καποδίστρια αντιπαραδείγματα. Γιατί; Γιατί αγωνίσθηκαν για μια ανεξάρτητη Ελλάδα, και δεν προσκύνησαν κανένα.

Συνεπώς είναι επιτακτικό να γίνουν όλες εκείνες οι θεσμικές αλλαγές και η νομική υποστήριξής των, που θα επιβάλουν την εποπτεία, έλεγχο και διαφάνεια στον δημόσιο βίο, και αυστηρές ποινές σε όλους ανεξαιρέτως, από αδέκαστους και ανεξάρτητους δικαστές. Που δεν θα αφήνουν περιθώρια δράσης σε εκείνους με το άτιμον φρόνημα.

Τέλος, απευθυνόμενους στου νέους είπε:

Η προκοπή σας και η μάθησή σας να μην γίνονται σκεπάρνι μόνο για τον εαυτόν σας αλλά για να κοιτάξετε το καλό της κοινότητας και μέσα στο καλό αυτό είναι και το δικό σας.

Αυτό, βεβαίως βεβαίως, έκαναν και στο ΥΠΕΚΕΠΕ, ΓΣΕΕ, στην χρηματοδότηση των μέσων ενημέρωσης, στην κατανομή επενδυτικών κονδυλίων, παραχώρηση συμβάσεων, δίδοντας ίσες ευκαιρίες για μετεκπαίδευση και πρόσβαση σε χρηματοδότηση, κλπ., κλπ.! Ντροπή!

Ας γίνει ο Κολοκοτρώνης μαζί με τον Καποδίστρια και την Φιλική Εταιρεία παραδείγματα για την Ελληνική Πολιτεία και Ομογένεια. Και ας αναλογισθούμε όλοι μας τις ευθύνες μας.