Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός (ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου) | Defence-point

Η ραγδαία ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών επιφέρει πρωτόγνωρες προκλήσεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τη λειτουργία του κράτους δικαίου στα σύγχρονα κράτη.

Η πρόσφατα (3 Νοεμβρίου 2026) δημοσιευθείσα έκθεση 122 σελίδων της διεθνούς οργάνωσης Privacy International με τίτλο “Artificial Intelligence Agencies: The use and regulation of AI in UK Intelligence Agencies” αναδεικνύει τις εκτεταμένες δυνατότητες παρακολούθησης που αποκτούν οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών καθώς και τις ανεπάρκειες του υφιστάμενου νομοθετικού πλαισίου.

Η αξιοποίηση της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) αποκτά στο πλαίσιο αυτού του προβληματισμού καίρια σημασία γιατί καθορίζει τα όρια εντός των οποίων η επίκληση της εθνικής ασφάλειας μπορεί να δικαιολογήσει επεμβάσεις στην ιδιωτική ζωή.

Σύμφωνα με την έκθεση, οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών MI5 (εσωτερική ασφάλεια και αντικατασκοπεία), MI6 (εξωτερική κατασκοπεία) και GCHQ (ηλεκτρονικές επικοινωνίες και κυβερνοασφάλεια) αξιοποιούν ολοένα και περισσότερο τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης για τη συλλογή, διαχείριση και ανάλυση ανυπολόγιστου όγκου δεδομένων. Οι εφαρμογές περιλαμβάνουν την επεξεργασία τηλεπικοινωνιακών πληροφοριών, την αναγνώριση προτύπων συμπεριφοράς, τη χαρτογράφηση κοινωνικών σχέσεων, τη δημιουργία ατομικών προφίλ και την πρόβλεψη πιθανών απειλών.

Η ουσιώδης μεταβολή που επέφερε η τεχνητή νοημοσύνη δεν έγκειται απλώς στην επιτάχυνση της επεξεργασίας πληροφοριών, αλλά στην ποιοτική διεύρυνση της δυνατότητας κρατικής παρέμβασης. Η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει τον συνδυασμό δεδομένων από διαφορετικές πηγές και την εξαγωγή νέων συμπερασμάτων, τα οποία δεν προκύπτουν από την αυτοτελή εξέταση των αρχικών πληροφοριών. Ακόμη και φαινομενικά αθώα, αβλαβή ή δημόσια διαθέσιμα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διαμόρφωση κρίσιμων συμπερασμάτων σχετικά με την προσωπικότητα, τις πολιτικές πεποιθήσεις ή τις κοινωνικές επαφές ενός προσώπου.

Η έκθεση περιλαμβάνει, επίσης, δημοσιογραφικές αποκαλύψεις για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από τις ισραηλινές στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών κατά τον πόλεμο στη Γάζα. Συγκεκριμένη αναφορά γίνεται στα συστήματα Lavender και Gospel, τα οποία, σύμφωνα με τις πηγές που επικαλείται η Privacy International, χρησιμοποιήθηκαν για την ανάλυση δεδομένων επιτήρησης και στοχοποίησης (σελ. 24-25).

Ακόμα ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εντοπίζεται στην Κίνα, όπου η τεχνητή νοημοσύνη αξιοποιείται για τη μαζική επιτήρηση και τον έλεγχο του πληθυσμού. Εκεί οι κρατικές αρχές επιτηρούν τη μουσουλμανική μειονότητα των Ουιγούρων, με πολίτες να οδηγούνται σε στρατόπεδα «επανεκπαίδευσης» βάσει αδιαφανών αλγοριθμικών αξιολογήσεων (σελ. 23).

Μια από τις βασικές διαπιστώσεις της Privacy International αποτελεί το γεγονός ότι το βρετανικό νομοθετικό πλαίσιο παραμένει σε σημαντικό βαθμό κατακερματισμένο και ανεπαρκώς προσαρμοσμένο στις σύγχρονες τεχνολογικές δυνατότητες.

Η νομοθεσία Investigatory Powers Act, που ρυθμίζει τις εξουσίες παρακολούθησης των υπηρεσιών πληροφοριών, περιλαμβάνει διαδικαστικές εγγυήσεις για τη συλλογή δεδομένων, χωρίς όμως να αντιμετωπίζει ειδικά και ολοκληρωμένα τη μεταγενέστερη επεξεργασία τους μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Κατά συνέπεια, μια δραστηριότητα συλλογής πληροφοριών μπορεί να βασίζεται σε νόμιμη έγκριση, χωρίς να έχει αξιολογηθεί επαρκώς η δυνατότητα εφαρμογής αλγοριθμικών μοντέλων, συνδυασμού βάσεων δεδομένων ή δημιουργίας προγνωστικών προφίλ.

Παράλληλα, η Privacy International επισημαίνει ότι οι ευρείες εξαιρέσεις εθνικής ασφάλειας από τη νομοθεσία προστασίας προσωπικών δεδομένων μπορούν να περιορίσουν σημαντικά την αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων εγγυήσεων. Το πρόβλημα επιτείνεται από τη θεσμικά κατοχυρωμένη μυστικότητα των υπηρεσιών πληροφοριών, η οποία δυσχεραίνει τόσο τον ανεξάρτητο έλεγχο όσο και την άσκηση αποτελεσματικών ενδίκων βοηθημάτων από τα θιγόμενα πρόσωπα.

Η έκθεση αξιοποιεί εκτενώς τη νομολογία του ΕΔΔΑ για να καταδείξει ότι η προστασία της εθνικής ασφάλειας, μολονότι αποτελεί κατ’ αρχήν θεμιτό σκοπό περιορισμού του δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή, δεν απαλλάσσει τα κράτη από τις απαιτήσεις του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ).

Το ΕΔΔΑ στην απόφαση Klass και λοιποί κατά Γερμανίας (6/9/1978) αναγνώρισε ότι η μυστική παρακολούθηση μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να είναι αναγκαία για την προστασία της εθνικής ασφάλειας. Υπογράμμισε, ωστόσο, ότι ένα σύστημα μυστικής επιτήρησης ενδέχεται να υπονομεύσει ή ακόμη και να καταστρέψει τις δημοκρατικές διαδικασίες υπό το πρόσχημα της προστασίας τους. Για τον λόγο αυτό απαιτείται η ύπαρξη επαρκών και αποτελεσματικών εγγυήσεων κατά της κατάχρησης.

Αντίστοιχα, οι αποφάσεις Roman Zakharov κατά Ρωσίας (4/12/2015) και Szabó και Vissy κατά Ουγγαρίας (12/1/2016) αναδεικνύουν τις αυστηρές απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 8 ΕΣΔΑ ως προς τη νομιμότητα, την αναγκαιότητα και τον έλεγχο των μέτρων μυστικής παρακολούθησης. Η έκθεση τις επικαλείται για να υπογραμμίσει ότι η συλλογή ευαίσθητων πληροφοριών και επικοινωνιών συνιστά επέμβαση στην ιδιωτική ζωή, η οποία απαιτεί επαρκή νόμιμη βάση και αποτελεσματικές εγγυήσεις.

Στην απόφαση Big Brother Watch και λοιποί κατά Ηνωμένου Βασιλείου (25/5/2021) το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης του ΕΔΔΑ εξέτασε τη συμβατότητα συστημάτων μαζικής υποκλοπής επικοινωνιών (Regulation of Investigatory Powers Act 2000) με την ΕΣΔΑ και διαμόρφωσε απαιτήσεις ελέγχου σε διαδοχικά στάδια της διαδικασίας επιτήρησης. Υπογράμμισε τα κριτήρια επιλογής πληροφοριών προς εξέταση (selectors), απαιτώντας πρόσθετες εγγυήσεις όταν αυτά συνδέονται με αναγνωρίσιμα πρόσωπα.

Η Privacy International υποστηρίζει ότι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την προσαρμογή αυτών των εγγυήσεων. Τα σύγχρονα συστήματα μπορούν να αναλύουν μαζικά δεδομένα χωρίς να περιορίζονται σε συγκεκριμένους αριθμούς τηλεφώνου ή άλλα παραδοσιακά αναγνωριστικά στοιχεία, αλλά χρησιμοποιώντας γενικές περιγραφές συμπεριφοράς ή πιθανών απειλών. Έτσι, τα υφιστάμενα κριτήρια ελέγχου ενδέχεται να μην ανταποκρίνονται πλέον στην πραγματική έκταση της επέμβασης.

Στην απόφαση Peck κατά Ηνωμένου Βασιλείου (28/1/2003), το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι δραστηριότητες που πραγματοποιούνται σε δημόσιο χώρο μπορούν να εμπίπτουν στο πεδίο προστασίας της ιδιωτικής ζωής, ιδίως όταν αποτελούν αντικείμενο συστηματικής καταγραφής. Στις αποφάσεις Rotaru κατά Ρουμανίας (4/5/2000) και Amann κατά Ελβετίας (16/2/2000) το Δικαστήριο εξέτασε τη συλλογή και διατήρηση προσωπικών πληροφοριών από κρατικές αρχές, αναγνωρίζοντας τη σημασία τους για το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.

Τέλος, η έκθεση επικαλείται την απόφαση S. και Marper κατά Ηνωμένου Βασιλείου (4/12/2008) σχετικά με τη διατήρηση βιομετρικών δεδομένων (δακτυλικά αποτυπώματα, κυτταρικά δείγματα, κ.λπ.). Βάσει των αρχών της απόφασης, υποστηρίζει ότι ορισμένες μορφές μαζικής συλλογής και αλγοριθμικής επεξεργασίας ευαίσθητων βιομετρικών πληροφοριών ενδέχεται να είναι δυσανάλογες, ακόμη και εάν συνοδεύονται από διαδικαστικές εγγυήσεις.

Στις τελευταίες σελίδες της έκθεσης, η Privacy International εισηγείται τη θέσπιση ειδικών κανόνων για κάθε στάδιο αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης από τις υπηρεσίες πληροφοριών, από τη συλλογή δεδομένων μέχρι τη δημιουργία αλγοριθμικών συμπερασμάτων και τη λήψη αποφάσεων.

Προτείνεται η υποχρεωτική γνωστοποίηση της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης στα αιτήματα αδειοδότησης της παρακολούθησης, η αυτοτελής αξιολόγηση της αναγκαιότητας και αναλογικότητας των αλγοριθμικών επεξεργασιών καθώς και η ενίσχυση των αρμοδιοτήτων των ανεξάρτητων εποπτικών αρχών. Μεγάλη σημασία αποδίδεται στην τεχνική δυνατότητα ελέγχου των συστημάτων, των δεδομένων εκπαίδευσης και των αποτελεσμάτων τους.

Η οργάνωση προτείνει επίσης την πλήρη απαγόρευση ορισμένων εφαρμογών, μεταξύ των οποίων οι πλήρως αυτοματοποιημένες αποφάσεις με σημαντικές επιπτώσεις για τα πρόσωπα, η βιομετρική ταυτοποίηση σε πραγματικό χρόνο, η προγνωστική αξιολόγηση επικινδυνότητας αποκλειστικά βάσει ατομικών χαρακτηριστικών και η στοχοποίηση προσώπων λόγω άσκησης θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η έκθεση της Privacy International αναδεικνύει μια θεμελιώδη πρόκληση για το σύγχρονο κράτος δικαίου: η νομιμότητα της αρχικής συλλογής πληροφοριών δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην και τη νομιμότητα κάθε μεταγενέστερης αλγοριθμικής επεξεργασίας τους.

Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλό τεχνικό μέσο των υπηρεσιών πληροφοριών, αλλά ως παράγοντας που μεταβάλλει ουσιωδώς την ένταση και την έκταση της κρατικής εξουσίας επιτήρησης.

Υπό αυτή την έννοια, η αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων προϋποθέτει όχι μόνο τον έλεγχο της συλλογής πληροφοριών, αλλά και την ουσιαστική νομική και τεχνική εποπτεία των αλγοριθμικών διαδικασιών που ακολουθούν.

Σοβαρούς κινδύνους για τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα διαβλέπει ο αντιστράτηγος ε.α. Ιωάννης Μπαλτζώης από τη γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Άγκυρα σχετικά με τις έρευνες για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου. Μιλώντας στο Blue Sky, υποστήριξε ότι η συγκεκριμένη διπλωματική ενέργεια ενδέχεται να αξιοποιηθεί μελλοντικά από την Τουρκία για τη θεμελίωση των διεκδικήσεών της, ενώ προειδοποίησε για πιθανή στρατιωτικοποίηση της έντασης στην περιοχή της Κάσου.

«Γιατί δίνουμε σημασία στις τουρκικές διεκδικήσεις;»

Ο πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών εξέφρασε την κατηγορηματική διαφωνία του με τους χειρισμούς που ακολούθησαν την έκδοση της ελληνικής NAVTEX για τις έρευνες του Great Sea Interconnector.

Όπως υποστήριξε, η περιοχή νοτίως της Κρήτης, της Κάσου, της Καρπάθου και της Ρόδου συνδέεται με τα δικαιώματα της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, ενώ αναφέρθηκε και στη συμφωνία μερικής οριοθέτησης ΑΟΖ μεταξύ Ελλάδας και Αιγύπτου.

Αμφισβήτησε τη νομική βάση των τουρκικών διεκδικήσεων που απορρέουν από το τουρκολιβυκό μνημόνιο, θέτοντας το ερώτημα γιατί η Αθήνα αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στις τουρκικές αντιρρήσεις, εφόσον θεωρεί ότι δεν διαθέτουν νόμιμο έρεισμα.

Κατά τον ίδιο, η αρχική ελληνική NAVTEX αποτελούσε ορθή ενέργεια για την υποστήριξη ενός έργου ευρωπαϊκού ενδιαφέροντος. Ωστόσο, εκτίμησε ότι οι μεταγενέστεροι χειρισμοί ήταν λανθασμένοι και ενδέχεται να έχουν δυσάρεστες συνέπειες.

Το έγγραφο που μπορεί να χρησιμοποιήσει η Τουρκία

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε στη σημασία της έγγραφης ενημέρωσης της Άγκυρας.

Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η Τουρκία επιδίωξε αρχικά να εξασφαλίσει γραπτή αίτηση έγκρισης και στη συνέχεια έγγραφη ενημέρωση, προκειμένου να διαθέτει ένα διπλωματικό τεκμήριο που θα μπορούσε να επικαλεστεί στο μέλλον.

Ο Ιωάννης Μπαλτζώης εκτίμησε ότι ένα τέτοιο έγγραφο θα μπορούσε να παρουσιαστεί από την τουρκική πλευρά σε ενδεχόμενη μελλοντική δικαστική διαδικασία, ως επιχείρημα υπέρ των θέσεών της.

Διευκρίνισε ότι πρόκειται για δική του γεωπολιτική εκτίμηση και όχι για διαπιστωμένη νομική συνέπεια της διακοίνωσης.

Παράλληλα, υπογράμμισε τη βαρύτητα που έχει μια ρηματική διακοίνωση στις διακρατικές σχέσεις, επισημαίνοντας ότι αποτελεί επίσημη διπλωματική πράξη η οποία παραμένει καταγεγραμμένη.

Ζήτησε να δημοσιοποιηθεί το περιεχόμενο της διακοίνωσης

Ένα από τα κεντρικά σημεία της παρέμβασής του ήταν η ανάγκη να αποσαφηνιστεί τι ακριβώς αναφέρει η γαλλική ρηματική διακοίνωση.

Ο αντιστράτηγος ε.α. επισήμανε ότι η δημόσια συζήτηση διεξάγεται χωρίς να είναι γνωστό το πλήρες περιεχόμενο του εγγράφου, ενώ αναφέρθηκε και στο αίτημα του Νίκου Ανδρουλάκη για ενημέρωση.

Από την πλευρά της, η παρουσιάστρια έθεσε το ερώτημα εάν η διάκριση ανάμεσα στην ενημέρωση και την αίτηση άδειας έχει ουσιαστική διπλωματική σημασία ή χρησιμοποιείται ως επιχείρημα στην πολιτική αντιπαράθεση.

Ο Μπαλτζώης επέμεινε ότι το ζήτημα πρέπει να εξεταστεί με γεωπολιτικά κριτήρια και όχι μέσα από την αντιπαράθεση κυβέρνησης και αντιπολίτευσης.

Οι συντεταγμένες και ο κίνδυνος νέων τουρκικών NAVTEX

Ο αναλυτής στάθηκε ιδιαίτερα στις πληροφορίες περί αναφοράς συγκεκριμένων γεωγραφικών συντεταγμένων στη γαλλική επικοινωνία με την Τουρκία.

Χαρακτήρισε το συγκεκριμένο στοιχείο ιδιαίτερα σοβαρό και αναφέρθηκε στις δημόσιες παρεμβάσεις του Τζιχάτ Γιαϊτζί, ενός από τους βασικούς εκφραστές του τουρκικού δόγματος της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Εκτίμησε ότι η Άγκυρα θα μπορούσε να προχωρήσει σε νέες NAVTEX, προβάλλοντας τις γνωστές διεκδικήσεις της στην περιοχή των ερευνών.

Στο ενδεχόμενο αυτό, η Ελλάδα θα μπορούσε να απαντήσει με δικές της αναγγελίες, δημιουργώντας έναν νέο κύκλο διπλωματικής και επιχειρησιακής αντιπαράθεσης.

«Αν η Τουρκία θελήσει να κλιμακώσει, θα στείλει φρεγάτες»

Η σοβαρότερη προειδοποίηση του Ιωάννη Μπαλτζώη αφορούσε το ενδεχόμενο στρατιωτικής κλιμάκωσης.

Όπως εξήγησε, εάν η Τουρκία αποφασίσει να οξύνει την κατάσταση, θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει πολεμικά πλοία, όπως συνέβη κατά την προηγούμενη κρίση στην περιοχή της Κάσου.

Μια τέτοια εξέλιξη, με ελληνικές και τουρκικές φρεγάτες να επιχειρούν στην ίδια θαλάσσια περιοχή, θα δημιουργούσε συνθήκες αυξημένης επικινδυνότητας.

Ο ίδιος δεν παρουσίασε την κλιμάκωση ως βέβαιη εξέλιξη, αλλά ως ένα ενδεχόμενο που πρέπει να ληφθεί σοβαρά υπόψη.

Ο ρόλος των Ηνωμένων Πολιτειών

Ο αντιστράτηγος ε.α. αναφέρθηκε επίσης στην αμερικανική παρέμβαση για το έργο ηλεκτρικής διασύνδεσης.

Σύμφωνα με όσα ανέφερε, το State Department έχει εκφράσει τη θέση ότι ένα έργο όπως ο Great Sea Interconnector δεν δικαιολογεί την προβολή αντιρρήσεων ή ενστάσεων.

Ο Μπαλτζώης εκτίμησε ότι η αμερικανική τοποθέτηση μπορεί να λειτουργήσει αποτρεπτικά απέναντι σε ενδεχόμενη κλιμάκωση, χωρίς ωστόσο να αποκλείει την πιθανότητα νέας έντασης.

Ουκρανία: Οι δύο πόλεις που θεωρεί καθοριστικές

Στο τελευταίο μέρος της συνέντευξης, ο Ιωάννης Μπαλτζώης αναφέρθηκε στις συνομιλίες για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία.

Χαρακτήρισε θετικό το γεγονός ότι οι δύο πλευρές κάθισαν στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, εκτίμησε όμως ότι μια συμφωνία παραμένει εξαιρετικά δύσκολη στην παρούσα φάση.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στο Σλοβιάνσκ και το Κραματόρσκ, δύο πόλεις του Ντονμπάς που θεωρεί καθοριστικές για τις στρατιωτικές και διπλωματικές εξελίξεις.

Κατά την εκτίμησή του, ενδεχόμενη κατάληψή τους από τις ρωσικές δυνάμεις θα επιδείνωνε σημαντικά τη διαπραγματευτική θέση της Ουκρανίας και θα μπορούσε να οδηγήσει σε συμφωνία υπό δυσμενέστερους όρους για το Κίεβο.

Πρόκειται για πρόβλεψη του αναλυτή και όχι για δεδομένη εξέλιξη του πολέμου.

Σοβαρά ερωτήματα για τους διπλωματικούς χειρισμούς γύρω από τον Great Sea Interconnector και τις συνέπειες της γαλλικής ρηματικής διακοίνωσης προς την Άγκυρα έθεσε ο ομότιμος καθηγητής Οικονομικής Γεωγραφίας και Γεωπολιτικής Θεωρίας του ΕΚΠΑ, Ιωάννης Μάζης, μιλώντας στον Γιώργο Σαχίνη και στον Ράδιο 984. Ο καθηγητής προειδοποίησε ότι η ενημέρωση της Τουρκίας μπορεί να δημιουργήσει επικίνδυνο διπλωματικό προηγούμενο, υποστηρίζοντας πως το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι μόνο η κατασκευή του καλωδίου, αλλά η προστασία των ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων.

«Η ενημέρωση έχει βαρύνουσα νομική σημασία»

Στην παρέμβασή του, ο Ιωάννης Μάζης επικεντρώθηκε στη γαλλική ρηματική διακοίνωση προς την Τουρκία, η οποία συνδέεται με τις έρευνες για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας και Κύπρου.

Ο καθηγητής υποστήριξε ότι η έννοια της ενημέρωσης στο πλαίσιο θαλάσσιων ερευνητικών δραστηριοτήτων δεν είναι μια απλή διαδικαστική λεπτομέρεια.

Όπως εξήγησε, όταν ένα κράτος προγραμματίζει εργασίες για την πόντιση υποθαλάσσιου καλωδίου, η ενημέρωση του παράκτιου κράτους που διαθέτει κυριαρχικά δικαιώματα στην περιοχή μπορεί να εξυπηρετεί πρακτικούς σκοπούς, όπως η αποφυγή παρεμβολών σε υφιστάμενες υποθαλάσσιες εγκαταστάσεις.

Κατά την εκτίμησή του, όμως, η συγκεκριμένη περίπτωση αποκτά διαφορετική σημασία, καθώς η Τουρκία προβάλλει διεκδικήσεις σε θαλάσσιες περιοχές που η Ελλάδα θεωρεί ότι εμπίπτουν στα δικά της κυριαρχικά δικαιώματα.

«Η έννοια της ενημέρωσης έχει βαρύνουσα νομική σημασία», τόνισε.

Ο Ιωάννης Μάζης επικαλέστηκε επίσης τις δημόσιες τοποθετήσεις του πρώην πρωθυπουργού Κώστα Καραμανλή και του πρώην Προέδρου της Δημοκρατίας Προκόπη Παυλόπουλου, οι οποίοι, σύμφωνα με τον ίδιο, έχουν προειδοποιήσει για τον κίνδυνο δημιουργίας προηγουμένου μέσω της ενημέρωσης της Άγκυρας.

Το κρίσιμο ερώτημα για τη γαλλική ρηματική διακοίνωση

Ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε ο καθηγητής στο περιεχόμενο της ρηματικής διακοίνωσης, το οποίο, όπως επισήμανε, δεν έχει δημοσιοποιηθεί.

Αναφέρθηκε σε πληροφορίες σύμφωνα με τις οποίες η γαλλική πλευρά ενδέχεται να ενημέρωσε την Τουρκία εξ ονόματος των ελληνικών αρχών.

Ο ίδιος ξεκαθάρισε ότι δεν μπορεί να επιβεβαιώσει αυτή την πληροφορία, τονίζοντας όμως πως, εφόσον ισχύει, το πρόβλημα γίνεται ακόμη σοβαρότερο.

Κατά την ανάλυσή του, μια τέτοια διατύπωση θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από την Άγκυρα προκειμένου να υποστηρίξει ότι η Ελλάδα αποδέχθηκε την εμπλοκή της Τουρκίας στη διαδικασία.

Παράλληλα, υπογράμμισε ότι ακόμη και αν η Γαλλία προχώρησε αυτοβούλως στη συγκεκριμένη διπλωματική ενέργεια, η ελληνική κυβέρνηση όφειλε να γνωρίζει και να ελέγξει το περιεχόμενό της.

Ο καθηγητής απέρριψε την αντίληψη ότι η ρηματική διακοίνωση αποτελεί μια ασήμαντη μορφή διπλωματικής επικοινωνίας, επισημαίνοντας ότι πρόκειται για επίσημο διπλωματικό έγγραφο.

Τουρκολιβυκό μνημόνιο και «Γαλάζια Πατρίδα»

Συνδέοντας την υπόθεση του καλωδίου με τις ευρύτερες τουρκικές διεκδικήσεις στην Ανατολική Μεσόγειο, ο Ιωάννης Μάζης αναφέρθηκε στο τουρκολιβυκό μνημόνιο και στο δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Σύμφωνα με την εκτίμησή του, η διαδρομή της ηλεκτρικής διασύνδεσης διέρχεται από θαλάσσιες περιοχές στις οποίες η Τουρκία επιχειρεί να θεμελιώσει διεκδικήσεις μέσω των συγκεκριμένων χαρτογραφικών και διπλωματικών εργαλείων.

Επισήμανε ότι η τουρκική πλευρά, με τις αντι-NAVTEX που εκδίδει, επιχειρεί να παρουσιάσει τις δραστηριότητες του ερευνητικού πλοίου ως εργασίες που πραγματοποιούνται σε τουρκική υφαλοκρηπίδα.

Το πρόβλημα, κατά τον καθηγητή, είναι ότι η προηγηθείσα ενημέρωση μπορεί να αξιοποιηθεί από την Άγκυρα ως πρόσθετο διπλωματικό επιχείρημα.

Ο ίδιος διευκρίνισε ότι οι NAVTEX και οι ρηματικές διακοινώσεις δεν δημιουργούν από μόνες τους κυριαρχικά δικαιώματα. Μπορούν, ωστόσο, κατά την εκτίμησή του, να συμβάλουν στη διαμόρφωση διπλωματικών τετελεσμένων.

«Δεν είναι το καλώδιο – Θέλει να κατοχυρώσει δικαιώματα»

Ένα από τα σημαντικότερα σημεία της συζήτησης αφορούσε το ενδεχόμενο η Τουρκία να επιτρέψει τελικά την απρόσκοπτη συνέχιση του έργου.

Ο Ιωάννης Μάζης εκτίμησε ότι η Άγκυρα ενδέχεται να μη δημιουργήσει νέα εμπόδια, ακριβώς επειδή θεωρεί ότι έχει ήδη αποκομίσει διπλωματικό όφελος.

«Και εγώ κλείνω μάλλον προς αυτό το αφήγημα ότι πήραν αυτά που θέλαν. Μάλλον δεν θα δημιουργήσουν πρόβλημα», ανέφερε.

Ο καθηγητής συνέδεσε την εκτίμησή του με τη σημασία που έχει η συγκεκριμένη ενεργειακή διαδρομή για την Ευρώπη, το Ισραήλ και τους ευρύτερους σχεδιασμούς διασυνδεσιμότητας, στους οποίους περιλαμβάνεται και ο IMEC.

Στη συζήτηση επισημάνθηκε ότι ο πραγματικός στόχος της Άγκυρας δεν είναι κατ’ ανάγκην να εμποδίσει το καλώδιο, αλλά να κατοχυρώσει τις διεκδικήσεις της.

Ο Ιωάννης Μάζης συμφώνησε με αυτή την προσέγγιση, τονίζοντας ότι η ολοκλήρωση του έργου δεν πρέπει να πραγματοποιηθεί με κόστος για τα εθνικά δικαιώματα.

«Το καλώδιο έχει σημασία να γίνει, αλλά όχι έναντι οιουδήποτε εθνικού κόστους», υπογράμμισε.

«Να οριοθετήσουμε ΑΟΖ με την Κύπρο»

Ο Ιωάννης Μάζης δεν περιορίστηκε στην κριτική των κυβερνητικών χειρισμών, αλλά κατέθεσε και συγκεκριμένη πρόταση για την ελληνική εξωτερική πολιτική.

Υποστήριξε ότι η Αθήνα πρέπει να αξιοποιήσει τις ευρωπαϊκές τοποθετήσεις εναντίον του τουρκολιβυκού μνημονίου και των τουρκικών αναθεωρητικών διεκδικήσεων, προχωρώντας στην οριοθέτηση θαλάσσιων ζωνών με την Κυπριακή Δημοκρατία.

Υπενθύμισε ότι η Λευκωσία έχει ζητήσει επανειλημμένα την οριοθέτηση ΑΟΖ με την Ελλάδα, αναφερόμενος και στις παλαιότερες προσπάθειες του πρώην υπουργού Εξωτερικών της Κύπρου, Νίκου Ρολάνδη.

Κατά τον καθηγητή, η μη ολοκλήρωση της οριοθέτησης έχει αφήσει περιθώρια στην Τουρκία να προωθεί τις διεκδικήσεις της στην Ανατολική Μεσόγειο.

Παράλληλα, κάλεσε την Ελλάδα να θέσει συστηματικά στα διεθνή φόρα το ζήτημα της μη προσχώρησης της Τουρκίας στη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας.

Η προειδοποίηση για την Κύπρο και τις τουρκικές NAVTEX

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στη γεωγραφική έκταση των τουρκικών διεκδικήσεων, όπως αυτές αποτυπώνονται στις NAVTEX της Άγκυρας.

Ο καθηγητής υποστήριξε ότι η Τουρκία επιχειρεί να εμφανίσει ως δική της υφαλοκρηπίδα εκτεταμένες θαλάσσιες περιοχές από την Κάσο και την Κάρπαθο μέχρι την Κύπρο.

Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η «Γαλάζια Πατρίδα» δεν περιορίζεται στο Αιγαίο, αλλά επεκτείνεται στην Ανατολική Μεσόγειο, επηρεάζοντας και περιοχές που η Κυπριακή Δημοκρατία θεωρεί ότι ανήκουν στη δική της ΑΟΖ.

Ο Ιωάννης Μάζης συνέδεσε αυτή τη στρατηγική με την προσπάθεια της Άγκυρας να επιβάλει μια ευρύτερη πολυμερή διαπραγμάτευση για τις θαλάσσιες ζώνες της Ανατολικής Μεσογείου.

Εξέφρασε την ανησυχία ότι μια τέτοια διαδικασία θα μπορούσε να μετατρέψει ζητήματα διεθνούς δικαίου σε αντικείμενο πολιτικής διαπραγμάτευσης.

«Είναι υποχρέωση της κυβέρνησης να δώσει τη διακοίνωση»

Στο τελευταίο μέρος της συνέντευξης, ο Γιώργος Σαχίνης επανήλθε στο ζήτημα της δημοσιοποίησης της γαλλικής ρηματικής διακοίνωσης.

Ο Ιωάννης Μάζης ήταν κατηγορηματικός:

«Είναι υποχρέωση του ελληνικού κράτους να το κάνει. Είναι υποχρέωση της ελληνικής κυβερνήσεως».

Ο δημοσιογράφος υπενθύμισε ότι ο πρωθυπουργός είχε δηλώσει πως, σύμφωνα με την ενημέρωση που έλαβε από τη Γαλλία, η συγκεκριμένη διακοίνωση δεν θίγει τα ελληνικά κυριαρχικά δικαιώματα.

Η απάντηση του καθηγητή ήταν χαρακτηριστική:

«Ωραία. Πειράζει να την έχουμε; Ενοχλεί κάποιον να την έχουμε;»

Για τον Ιωάννη Μάζη, η δημοσιοποίηση του εγγράφου αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση προκειμένου να αξιολογηθεί με ακρίβεια η διπλωματική σημασία της γαλλικής ενέργειας.

Η βασική του θέση ήταν ότι η ολοκλήρωση της ηλεκτρικής διασύνδεσης Ελλάδας και Κύπρου αποτελεί σημαντικό στόχο, αλλά δεν μπορεί να θεωρείται επιτυχία εάν συνοδεύεται από διπλωματικές παραχωρήσεις που θα μπορούσε να αξιοποιήσει μελλοντικά η Τουρκία.