Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτέλεσε καινοτομία που γεννήθηκε εντός του 2025, ωστόσο το συγκεκριμένο έτος καταγράφεται ως το χρονικό ορόσημο κατά το οποίο η τεχνολογία αυτή εξήλθε από τα στενά όρια των ψηφιακών οθονών και διείσδυσε θεσμικά στη λειτουργία των κρατών, στη δομή των αγορών και στον ιστό των κοινωνιών. Από μία τεχνολογία υποστήριξης που λειτουργούσε κυρίως στο παρασκήνιο, μετασχηματίστηκε σε κεντρικό μοχλό για τη χάραξη κυβερνητικής πολιτικής, την οικονομική αναδιάρθρωση και την άσκηση γεωστρατηγικής πίεσης.

Η αρχική εμφάνιση των συστημάτων αυτών το 2022 λειτούργησε ως ο καταλύτης που άνοιξε την «μπροστινή πόρτα» 2024-25, τα συστήματα διαλόγου (chatbots) έπαψαν να λειτουργούν απλώς ενισχυτικά προς τις υφιστάμενες υπηρεσίες· άρχισαν πλέον να τις υποκαθιστούν πλήρως. Πλατφόρμες όπως η Αναζήτηση της Google, το Instagram και το Amazon ενσωμάτωσαν ψηφιακούς βοηθούς, με αποτέλεσμα η διαδικτυακή εμπειρία για εκατομμύρια χρήστες να αναδομηθεί εκ θεμελίων. Εντούτοις, το 2025 η τεχνολογία διήλθε σε ένα επόμενο, πιο κρίσιμο στάδιο, καθώς εντάχθηκε στην εθνική στρατηγική των υπερδυνάμεων.

Οι ΗΠΑ ποντάρουν «όλα» στην AI

Ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, Ντόναλντ Τραμπ, κατέστησε την τεχνητή νοημοσύνη ακρογωνιαίο λίθο της διακυβέρνησής του. Τα προηγμένα μικροτσίπ τεχνητής νοημοσύνης (AI chips), τα οποία τροφοδοτούν πλέον τις κρίσιμες κυβερνητικές και στρατιωτικές υποδομές, βρέθηκαν στον στενό πυρήνα της εξουσίας. Οι μονάδες επεξεργασίας γραφικών (GPU) από εταιρείες όπως η AMD, δεν αντιμετωπίζονταν πλέον ως απλά εμπορικά προϊόντα μαζικής κατανάλωσης, αλλά μετατράπηκαν σε «διαπραγματευτικά νομίσματα» στον συνεχιζόμενο και κλιμακούμενο τεχνολογικό και εμπορικό πόλεμο με την Κίνα.

Σε αυτό το πλαίσιο, ο Λευκός Οίκος προχώρησε στην εκπόνηση ενός σχεδίου δράσης για την τεχνητή νοημοσύνη (AI action plan), στοχεύοντας στον δραστικό περιορισμό των ρυθμιστικών φραγμών. Παράλληλα, προωθήθηκαν προεδρικά διατάγματα που επιχειρούν να εμποδίσουν τις επιμέρους πολιτείες να εφαρμόσουν τους δικούς τους κανονιστικούς κανόνες για την AI. Η κίνηση αυτή έχει ήδη προκαλέσει σφοδρές αντιδράσεις από οργανώσεις ψηφιακής ασφάλειας και υπερασπιστές της online προστασίας, οι οποίοι υποστηρίζουν ότι η συγκεκριμένη πολιτική ευνοεί μονομερώς τις τεχνολογικές εταιρείες εις βάρος των δικαιωμάτων των πολιτών.

Η αθέατη πλευρά: AI και ψυχική υγεία

Το 2025, ωστόσο, δεν χαρακτηρίστηκε μόνο ως η χρονιά της τεχνολογικής κυριαρχίας, αλλά και ως έτος νομικών αγωγών που συνέδεσαν δημοφιλείς εφαρμογές, όπως το ChatGPT και το Character.AI, με σοβαρά ψυχικά επεισόδια και –σε ακραίες περιπτώσεις– με αυτοκτονίες εφήβων. Μία από τις πλέον ηχηρές υποθέσεις που απασχόλησαν την κοινή γνώμη ήταν αυτή του 16χρονου Άνταμ Ρέιν. Οι γονείς του προχώρησαν σε νομικές ενέργειες κατά της OpenAI, ισχυριζόμενοι ότι το chatbot παρείχε καθοδήγηση στον ανήλικο σχετικά με την αυτοκτονία.

Παρά τις επόμενες κινήσεις των εταιρειών για την ενίσχυση των μέτρων ασφαλείας –όπως η εισαγωγή γονικών ελέγχων, η φραγή συνομιλιών AI για ανηλίκους και η συνεργασία με ειδικούς ψυχικής υγείας– οι ανησυχίες παραμένουν έντονες. Το πρόβλημα εντείνεται καθώς η AI τείνει να γίνει το πρώτο σημείο αναζήτησης συναισθηματικής στήριξης για νεαρούς χρήστες, αλλά και για ενήλικες που εμφανίζουν συμπτώματα κοινωνικής απομόνωσης ή ακόμη και παραληρηματικών αντιλήψεων.

Ψυχίατροι και νομικοί κύκλοι προειδοποιούν ότι τα chatbots γενικού σκοπού διαθέτουν εγγενείς αδυναμίες: «παραισθησιογόνες απαντήσεις» (hallucinations), έλλειψη κλινικής κρίσης, ανεπαρκή έλεγχο της πραγματικότητας και σοβαρά ζητήματα απορρήτου – παράγοντες που δύνανται να μετατραπούν σε ουσιαστικούς κινδύνους για την ψυχική υγεία των ευάλωτων χρηστών.

Η AI ως «φούσκα» δισεκατομμυρίων

Παράλληλα με τις αυξανόμενες κοινωνικές ανησυχίες, η βιομηχανία της τεχνητής νοημοσύνης γιγαντώθηκε και σε επίπεδο επενδύσεων. Τεχνολογικοί κολοσσοί όπως η Meta, η Microsoft, η Amazon και άλλοι, διοχέτευσαν δεκάδες δισεκατομμύρια δολάρια στην κατασκευή κέντρων δεδομένων (data centers) και υποδομών AI. Οικονομικές αναλύσεις εκτιμούν ότι μέχρι το 2030, οι συνολικές επενδύσεις σε κέντρα δεδομένων παγκοσμίως ενδέχεται να αγγίξουν το δυσθεώρητο ποσό των 7 τρισεκατομμυρίων δολαρίων.

Το επενδυτικό αυτό κύμα πυροδότησε φόβους για τη δημιουργία μιας νέας χρηματιστηριακής «φούσκας», καθώς οι επενδύσεις αναπτύσσονται με ρυθμούς ταχύτερους από τη δημιουργία μετρήσιμης αξίας. Κατά τη διάρκεια του 2025, οι επενδυτές άσκησαν έντονες πιέσεις στα ανώτατα στελέχη των εταιρειών ζητώντας απαντήσεις σχετικά με το πότε οι δαπάνες για την AI θα αρχίσουν να αποδίδουν κέρδη. Την ίδια ώρα, απολύσεις χιλιάδων εργαζομένων στον τεχνολογικό κλάδο –εν μέρει λόγω της αυτοματοποίησης– αναδιαμόρφωναν βίαια την αγορά εργασίας.

Ενδεικτικά, η Amazon απέλυσε 14.000 εταιρικούς υπαλλήλους τον Οκτώβριο για «λειτουργική ευελιξία στην εποχή ». Η Meta προχώρησε επίσης σε περικοπές στο τμήμα τεχνητής νοημοσύνης (AI division), μόλις λίγους μήνες μετά από μια περίοδο φρενήρων προσλήψεων. Αντίστοιχα, η Microsoft συρρίκνωσε το προσωπικό της σε τμήματα όπου η AI ανέλαβε κρίσιμες λειτουργικές διαδικασίες.

Η AI αλλάζει δεξιότητες, ρόλους και αξίες

Το 2026 το ερώτημα δεν θα είναι αν η AI έχει σημασία, αλλά πόσο γρήγορα αλλάζει τον κόσμο και ποιοι μένουν πίσω σε αυτή την εξελικτική διαδικασία. Σύμφωνα με το Stanford Institute for Human-Centered AI, νέες παραγωγικές μετρήσεις και πίνακες ελέγχου (dashboards) αναμένονται εντός του 2026, προκειμένου να αποτυπώσουν την πραγματική επίδραση της τεχνολογίας στην εργασία και στην οικονομική διάχυση του οφέλους.

Το LinkedIn έχει ήδη επιβεβαιώσει ότι το 2025 ήταν η χρονιά που οι απαιτούμενες δεξιότητες για την εργασία μεταμορφώθηκαν ριζικά. Η τεχνητή νοημοσύνη δεν μείωσε απλώς τις θέσεις εργασίας, αλλά άλλαξε το ίδιο το DNA τους. Οι εταιρείες πλέον δεν αναζητούν απλώς εργαζόμενους που γνωρίζουν πώς να χρησιμοποιούν την AI, αλλά εργαζόμενους που διαθέτουν την ικανότητα να συνεργάζονται αποδοτικά με αυτήν.

Την ίδια στιγμή, οικονομικοί αναλυτές προβλέπουν ότι μια χρηματιστηριακή διόρθωση είναι «αναπόφευκτη σε κάποιο σημείο», καθώς η τεχνολογία παραμένει υπερ-κατασκευασμένη σε σχέση με την άμεση οικονομική απόδοσή της.

Και τώρα τι;

Η τεχνητή νοημοσύνη το 2025 κέρδισε την εμπιστοσύνη κυβερνήσεων, εξάλειψε θέσεις εργασίας, ανέτρεψε τα δεδομένα στα χρηματιστήρια και έγραψε ιστορία. Ταυτόχρονα, άναψε εκ νέου τις συζητήσεις για τα ηθικά και πρακτικά όρια. Το 2026 αναμένεται να φέρει ακόμη περισσότερες μεταβολές: στην πολιτική ρύθμιση, στο διεθνές εμπόριο, στη στρατηγική άμυνας και –κυρίως– στον τρόπο με τον οποίο οι κοινωνίες θα μάθουν να συμβιώνουν με την τεχνητή νοημοσύνη, χωρίς να χάνουν τον ανθρώπινο έλεγχο και την αίσθηση της πραγματικότητας.

Η AI δεν ήταν μια «λαμπερή νέα ιδέα» το 2025. Ήταν η χρονιά που ο κόσμος συνειδητοποίησε ότι το μέλλον έχει ήδη ξεκινήσει, και είναι αλγοριθμικό.

Σαφείς υπαινιγμούς, αποφεύγοντας ωστόσο να προβεί σε συγκεκριμένες αποκαλύψεις, αφήνει σήμερα η τουρκική εφημερίδα Χουριέτ αναφορικά με το ακριβές περιεχόμενο της συνομιλίας που είχε ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν με τον εκλεγμένο Πρόεδρο των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, σχετικά με το ζήτημα των μαχητικών αεροσκαφών F-35 και τις αμερικανικές κυρώσεις CAATSA. Στον φιλοκυβερνητικό Τύπο της γείτονος, ο γνωστός αρθρογράφος Αμπντουλκαντίρ Σελβί επιχειρεί σήμερα, μέσα από την τακτική του στήλη, να ερμηνεύσει τους λόγους για τους οποίους δεν κοινοποιήθηκαν δημοσίως οι λεπτομέρειες όσων συζήτησαν οι δύο ηγέτες για τα κρίσιμα εξοπλιστικά προγράμματα και τη στρατηγική της «αυτοσυγκράτησης» που φαίνεται να ακολουθεί η Άγκυρα.

F-35, CAATSA και Halkbank: το τρίγωνο των τουρκο-αμερικανικών εκκρεμοτήτων

Ο Τούρκος αρθρογράφος συνδέει άμεσα την πρόσφατη τηλεφωνική επικοινωνία Ερντογάν–Τραμπ με τα πλέον κρίσιμα μέτωπα που παραμένουν ανοιχτά για την Τουρκία στις Ηνωμένες Πολιτείες. Χωρίς να παραθέτει συγκεκριμένες πληροφορίες ή ντοκουμέντα, «υποψιάζεται» ότι στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων τέθηκαν τόσο οι κυρώσεις που απορρέουν από τον νόμο CAATSA, όσο και η προοπτική προμήθειας των μαχητικών F-16, καθώς και το ζήτημα της επανένταξης της Τουρκίας στο πρόγραμμα παραγωγής των F-35.

Ο Αμπντουλκαντίρ Σελβί αναφέρεται εκτενώς σε επίσκεψή του σε εγκαταστάσεις της τουρκικής αμυντικής βιομηχανίας, όπου –όπως σημειώνει χαρακτηριστικά– η φράση «οι κυρώσεις CAATSA μπλοκάρουν» επανερχόταν διαρκώς στις συζητήσεις που είχε με τους επικεφαλής του κλάδου. Σύμφωνα με την ανάλυσή του, η άρση των εν λόγω κυρώσεων δεν αποτελεί απλώς ένα πολιτικό αίτημα της τουρκικής κυβέρνησης, αλλά «κρίσιμη ανάγκη» για την εγχώρια αμυντική βιομηχανία, ειδικά σε μια διεθνή συγκυρία την οποία ο ίδιος περιγράφει ως χαοτική και διαρκώς πολεμική.

«Πριν από λίγο καιρό, μια ομάδα δημοσιογράφων επισκεφθήκαμε την TUSAŞ. Ενώ συζητούσαμε για κρίσιμα έργα που αφορούν την αμυντική βιομηχανία μας, η φράση ‘μπλοκάρει στον CAATSA’ που χρησιμοποιούσαν οι ενδιαφερόμενοι τράβηξε την προσοχή μου. Η άρση των κυρώσεων CAATSA έχει κρίσιμη σημασία για την αμυντική βιομηχανία μας. Η αγορά των F-16 και των F-35 είναι απαραίτητη για την άμυνά μας, σε μια χαοτική εποχή όπου κάθε μέρα βομβαρδίζεται μια χώρα», γράφει στο κείμενό του, περιγράφοντας την κρισιμότητα της κατάστασης.

Στο ίδιο πλαίσιο των διμερών εκκρεμοτήτων εντάσσει και την εκκρεμή δικαστική υπόθεση της κρατικής τράπεζας Halkbank, εκτιμώντας ότι η διαδικασία θα μπορούσε να κλείσει νωρίτερα του αναμενομένου, ενώ προβλέπει πως κατά το πρώτο τρίμηνο της νέας διακυβέρνησης Τραμπ θα υπάρξουν συγκεκριμένες κινήσεις. Αυτή η προσδοκία για θετικές εξελίξεις, κατά τον Σελβί, εξηγεί τον λόγο για τον οποίο η επικοινωνία των δύο ηγετών χαρακτηρίστηκε «αποδοτική», χωρίς ωστόσο να δοθούν περαιτέρω δημόσιες λεπτομέρειες για το περιεχόμενό της.

«Η υπόθεση Το πρώτο τρίμηνο λάβει συγκεκριμένα μέτρα σε αυτά τα θέματα. Υποθέτω ότι γι’ αυτό τον λόγο η συνάντηση Ερντογάν-Τραμπ χαρακτηρίζεται ως ‘αποδοτική’».

Γιατί η Άγκυρα κρατά χαμηλούς τόνους

Ιδιαίτερη έμφαση δίνει ο Τούρκος αρθρογράφος στη συνειδητή επιλογή της τουρκικής διπλωματίας να διατηρήσει χαμηλό προφίλ. Όπως εξηγεί, «για το καλό » αποφεύγονται οι βαρύγδουπες δηλώσεις, καθώς είναι γνωστό ότι στην αμερικανική πρωτεύουσα δραστηριοποιούνται ισχυρά λόμπι τα οποία διάκεινται εχθρικά προς την Τουρκία και θα μπορούσαν να υπονομεύσουν τη διαδικασία. «Δεν έχει νόημα να τα ξυπνήσουμε», γράφει χαρακτηριστικά, αποτυπώνοντας με σαφήνεια μια λογική παρασκηνιακής διπλωματίας που προκρίνει η Άγκυρα.

Ο Ερντογάν δεν τα ‘βάζει’ με τον Τραμπ

Στη συνέχεια της ανάλυσής του, ο Σελβί υιοθετεί έναν τόνο που προσομοιάζει σε απολογία για το γεγονός ότι ο Τούρκος Πρόεδρος δεν «βγαίνει» εναντίον των Ηνωμένων Πολιτειών, παρά τις κατά καιρούς εντάσεις.

Σε έναν κόσμο που, όπως σημειώνει ο αρθρογράφος, «τρέμει μπροστά στον Τραμπ», η προσωπική χημεία μεταξύ των δύο ηγετών παρουσιάζεται ως «τύχη για την Τουρκία» για την εξομάλυνση των σχέσεων.

Στο στόχαστρο της κριτικής του μπαίνει ο ηγέτης της αξιωματικής αντιπολίτευσης και του Ρεπουμπλικανικού Λαϊκού Κόμματος (CHP), Οζγκιούρ Οζέλ, τον οποίο κατηγορεί ευθέως ότι προσπαθεί να ωθήσει τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν σε μετωπική σύγκρουση με τον Αμερικανό Πρόεδρο. Για τον Σελβί, μια τέτοια πολιτική επιλογή δεν θα απέφερε κανένα απολύτως όφελος στην Τουρκία, ιδιαίτερα σε μια τόσο ασταθή διεθνή περίοδο. Αντιθέτως, υποστηρίζει ότι όσοι επιχειρούν να πλήξουν τον Ερντογάν μέσω της αντιπαράθεσης με τον Τραμπ, στην πραγματικότητα «εχθρεύονται την ίδια την Τουρκία».

«Σε μια εποχή που ο κόσμος τρέμει μπροστά στον Τραμπ, η στενή σχέση μεταξύ Ερντογάν και Τραμπ είναι τύχη για την Τουρκία. Ο Οζγκιούρ Οζέλ προσπαθεί με κάθε τρόπο να προκαλέσει τον Ερντογάν να αντιμετωπίσει τον Τραμπ, αλλά ο Ερντογάν δεν κέρδιζε η Τουρκία στο να είναι εχθρός περίοδο; Δεν συνειδητοποιούν ότι προσπαθώντας να εχθρευτούν τον Ερντογάν, στην πραγματικότητα εχθρεύονται την Τουρκία».

Ανάγνωση πίσω από τις γραμμές

Πίσω από τις φράσεις και τις αναλύσεις του αρθρογράφου της Χουριέτ, διαφαίνεται ένα σαφές μήνυμα στρατηγικής: η τουρκική ηγεσία φαίνεται να επενδύει εκ νέου στην προσωπική διπλωματία κορυφής για την επίλυση του ακανθώδους θέματος των F-35, αποφεύγει επιμελώς τη δημόσια ρήξη και προσδοκά συγκεκριμένα ανταλλάγματα στα πιο ευαίσθητα μέτωπα των σχέσεων με τις ΗΠΑ.

Η «αποδοτική» συνομιλία, όπως παρουσιάζεται από τον φιλοκυβερνητικό αρθρογράφο, λειτουργεί περισσότερο ως πολιτικό σήμα προς το εσωτερικό ακροατήριο της Τουρκίας, παρά ως επίσημη ενημέρωση για απτά και τετελεσμένα αποτελέσματα.

Από τους «Whiz Kids» του McNamara στους «χακί συμβούλους» του Ν. Δένδια: ένα επικίνδυνο déjà-vu

Γράφει ο Στέφανος Καραβίδας

Η ιστορία των αμερικανικών Ενόπλων Δυνάμεων στη δεκαετία του 1960 προσφέρει ένα από τα πιο διδακτικά παραδείγματα του πώς η τεχνοκρατική υπεροψία, όταν αποκόπτεται από τη στρατιωτική εμπειρία και τη θεσμική ισορροπία, μπορεί να οδηγήσει σε στρατηγική αποτυχία. Ο Robert McNamara, ο μακροβιότερος υπουργός Άμυνας των ΗΠΑ (1961-1968), περιτριγυρισμένος από τους περίφημους «Whiz Kids» – νέους, λαμπρούς επιστήμονες-αναλυτές με υπόβαθρο στη στατιστική, τα οικονομικά, τη διοίκηση επιχειρήσεων, τις στρατηγικές σπουδές και άλλα “πιασάρικα” πεδία – πίστεψε ότι ο πόλεμος, η άμυνα και η αποτροπή μπορούν να μετρηθούν, να μοντελοποιηθούν και να διοικηθούν όπως μια εταιρεία.

Το πρόβλημα δεν ήταν η τεχνοκρατική υπερεπάρκειά τους, αλλά η έλλειψη ενσυναίσθησης και επαφής με το πεδίο και την εκτός γραφείου πραγματικότητα, που τους έφερε σε σύγκρουση με τα αμερικανικά επιτελεία. Οι στρατιωτικοί προειδοποιούσαν ότι οι αριθμοί δεν αντικαθιστούν την εμπειρία πεδίου, ότι οι δείκτες απόδοσης δεν ισοδυναμούν με νίκη και ότι η πολιτική καθοδήγηση χωρίς κατανόηση της στρατιωτικής πραγματικότητας παράγει ψευδαισθήσεις ελέγχου. Το αποτέλεσμα στο Βιετνάμ είναι γνωστό: στρατηγικό αδιέξοδο, θεσμική αποδόμηση εμπιστοσύνης και βαθύ τραύμα στις πολιτικο-στρατιωτικές σχέσεις των ΗΠΑ. Αυτή η ιστορική εμπειρία με διαφορετικά συμφραζόμενα, αλλά παρόμοιες λογικές, παρατηρείται σήμερα στο ΥΠΕΘΑ, (και) μέσω του πολυνομοσχεδίου για τις Ένοπλες Δυνάμεις που φέρει την υπογραφή του Νίκου Δένδια.

Το πολυνομοσχέδιο ως τεχνοκρατικό κατασκεύασμα

Το πρόβλημα του πολυνομοσχεδίου δεν είναι μία ή περισσότερες μεμονωμένες διατάξεις, αλλά η φιλοσοφία του. Παρουσιάζεται ως «εκσυγχρονισμός», «εξορθολογισμός» και «ευθυγράμμιση με βέλτιστες διεθνείς πρακτικές», όμως πίσω από αυτή τη γλώσσα, διακρίνεται μια τεχνοκρατική προσέγγιση της άμυνας, όπου οι Ένοπλες Δυνάμεις αντιμετωπίζονται πρωτίστως ως οργανισμός κόστους και όχι ως θεσμός εθνικής αποτροπής.

Όπως και στην περίπτωση McNamara, η πολιτική ηγεσία φαίνεται να αντλεί κύρια επιρροή από συμβούλους με διοικητικό, νομικό ή οικονομικό προσανατολισμό και λιγότερο από στρατιωτικούς με επιχειρησιακή οπτική και γνώση της ελληνικής στρατηγικής ιδιαιτερότητας. Το πρόβλημα δεν είναι η ύπαρξη συμβούλων – είναι απαραίτητοι – αλλά το ποιοι έχουν τον τελικό λόγο και ποια αντίληψη για τον πόλεμο και την αποτροπή κυριαρχεί.

Υποβάθμιση της στρατιωτικής κρίσης

Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία του πολυνομοσχεδίου είναι η συστηματική μετατόπιση βάρους από τη στρατιωτική κρίση και εμπειρία προς τη διοικητική εποπτεία. Ρυθμίσεις που αφορούν δομές διοίκησης, αξιολόγηση, σταδιοδρομία, εξέλιξη και οργανωτική αρχιτεκτονική, παρουσιάζονται ως ουδέτερες και καινοτόμες, αλλά στην πράξη αναδιανέμουν εξουσία και πάσχουν από κλαδισμό και μάλιστα “χακί”.

Όταν η πολιτική ηγεσία και ο στενός κύκλος συμβούλων της, αποκτούν αυξημένο έλεγχο σε ζητήματα που παραδοσιακά ανήκουν στην επαγγελματική στρατιωτική σφαίρα, τότε αποδυναμώνεται το δόγμα της αποστολής (mission command) και ενισχύεται η λογική της συμμόρφωσης. Αυτό δεν παράγει ευέλικτες, μαχητικές Ένοπλες Δυνάμεις. Παράγει φοβικές, άβουλες και απαξιωμένες στη συνείδηση του Προσωπικού στρατιωτικές ηγεσίες, όπως και μοιραία, φοβικά επιτελεία, προσανατολισμένα στην εσωτερική ισορροπία και όχι στην επιχειρησιακή αριστεία, ωθώντας μεμονωμένα τα στελέχη στον προσωπικό καιροσκοπισμό.

Αγνόηση της ελληνικής στρατηγικής πραγματικότητας

Σε αντίθεση με τις ΗΠΑ του 1960, η Ελλάδα δεν έχει την πολυτέλεια στρατηγικών πειραματισμών. Αντιμετωπίζει συγκεκριμένη, μόνιμη και αναθεωρητική απειλή, με γεωγραφική εγγύτητα και καθημερινή στρατιωτική τριβή. Σε αυτό το περιβάλλον, η αποτροπή δεν είναι αφηρημένη έννοια, αλλά καθημερινή πράξη ισχύος, ετοιμότητας και αξιοπιστίας.

Το πολυνομοσχέδιο, ωστόσο, φαίνεται να αντιμετωπίζει τις ΕΔ ως δομή που πρέπει να «εξυγιανθεί» εσωτερικά, χωρίς να απαντά πειστικά στο ερώτημα:
Πώς ενισχύεται η αποτρεπτική ισχύς αύριο το πρωί;

Οι οργανωτικές αλλαγές δεν συνδέονται σαφώς με επιχειρησιακά αποτελέσματα. Η μέριμνα για το προσωπικό προβάλλεται ρητορικά, αλλά συνοδεύεται από ρυθμίσεις που αυξάνουν την ανασφάλεια και μειώνουν την προβλεψιμότητα της σταδιοδρομίας. Όπως και στο παράδειγμα του McNamara, η μέτρηση αντικαθιστά την κατανόηση.

Οι σύμβουλοι και το φιλτράρισμα της πληροφορίας

Η κεντρική ομοιότητα με την εποχή των «Whiz Kids» δεν είναι οι αριθμοί, αλλά το φιλτράρισμα της πληροφορίας. Όταν η πολιτική ηγεσία ακούει πρωτίστως συμβούλους που προωθούν μια προϋπάρχουσα αντίληψη «εκσυγχρονισμού», τότε η  εύλογη και τεχνοκρατικά διατυπωμένη διαφωνία, εκλαμβάνεται ως συντεχνιακή αντίσταση και όχι ως επαγγελματική προειδοποίηση.

Αυτό όμως μοιραία οδηγεί σε στρατηγική τύφλωση:

• Οι επιτελείς εκφράζονται λιγότερο ελεύθερα.

• Οι εναλλακτικές και πιθανόν ρεαλιστικότερες λύσεις απαξιώνονται.

• Οι αποφάσεις ακολουθούν (μίκρο)πολιτικές σκοπιμότητες, όχι τη στρατιωτική λογική.

Ακριβώς αυτό, ήταν το μοιραίο λάθος του McNamara.

Συμπέρασμα: ο κίνδυνος δεν είναι η πρόθεση, αλλά η λογική

Το πολυνομοσχέδιο Δένδια δεν είναι επικίνδυνο επειδή επιδιώκει αλλαγές. Είναι επικίνδυνο επειδή ενσωματώνει μια λογική διοίκησης των Ενόπλων Δυνάμεων που ιστορικά έχει αποτύχει: την ιδέα ότι η άμυνα μπορεί να «βελτιστοποιηθεί» χωρίς βαθιά ενσωμάτωση της στρατιωτικής εμπειρίας, στον πυρήνα της λήψης αποφάσεων.

Ακόμα χειρότερα, οι «αλλαγές» προδίδουν έναν «χακί» κλαδισμό, που στο πλαίσιο μιας αυτιστικής οπτικής περί «αρχαιότητας των Κλάδων», αντιλαμβάνεται ΠΝ και ΠΑ ως «υποστηρικτικούς Κλάδους», οι οποίοι απλά οφείλουν να ακολουθούν. Στο πλαίσιο μίας απροσδιόριστης «διακλαδικότητας», γίνεται επέμβαση στη λειτουργία τους, στη βάση «συμπερασμάτων» που αφορούν αποκλειστικά τον ΕΣ!

Η «υπερτροφία» της πυραμίδας και το «ταμπού» της επέκτασης της Θητείας

Τα παραδείγματα τόσο του ΥΕΘΑ όσο και του «πρόθυμου» ΑΓΕΕΘΑ, εστιάζουν κλαδικά σε «Μονάδες, Τάγματα και Λόχους» του ΕΣ, όπου υπάρχει «συσσώρευση χαμηλόβαθμων αξιωματικών». Αν και η «υπερτροφία» της πυραμίδας σε μεσαίους βαθμούς έχει αποδομηθεί τεχνοκρατικά και με στοιχεία από τις Ενώσεις αποστράτων, δεν πρέπει να παραβλέπεται ότι ο ΕΣ βασίζει την πολεμική του λειτουργία με μεγάλο αριθμό επιστράτων για τους οποίους θα απαιτηθούν χαμηλόβαθμοι Αξιωματικοί. ΥΕΘΑ και ΑΓΕΕΘΑ αμφότεροι ωστόσο, αποφεύγουν να προσδιορίζουν τη ρίζα του προβλήματος, που έχει να κάνει με τη μειωμένη θητεία και το πάγωμα προσλήψεων ΕΠΟΠ την προηγούμενη δεκαετία, με τους υπηρετούντες, να “ωριμάζουν” βαθμολογικά. Εάν οι εισερχόμενες στις ΕΔ κλάσεις κληρωτών απέδιδαν τα απαιτούμενα, η «πληθώρα» στους μεσαίους βαθμούς δεν θα ήταν θέμα συζήτησης! Όμως το θέμα της Θητείας αποτελεί ακόμη «ταμπού», ενώ αναζητείται το «φινλανδικό μοντέλο», το οποίο τόσο διαφημίστηκε πρόσφατα. Ίσως να το συμπαρέσυραν στη δίνη τους οι φρεγάτες Constellation…

Χακί» κλαδισμός

Έτι περαιτέρω, ο ΑΓΕΕΘΑ σε μία κακή τεχνικά ομιλία, στη συζήτηση του πολυνομοσχεδίου, αναρωτήθηκε «Εάν για τη λειτουργία ενός όπλου, υπάρχουν 5 αξιωματικοί αντί ενός με τους υπόλοιπους να είναι υπαξιωματικοί, ποιος θα διοικεί ποιον»; Του υπενθυμίζεται ότι η Αρχαιότητα είναι Βαθμός και έτσι λειτουργούν οι Πολεμικές Μοίρες της ΠΑ, όπου όλα τα στελέχη είναι Αξιωματικοί. Έτσι, σε μία τετράδα αεροσκαφών που αποτελεί τη βασική μονάδα μάχης, οι Ιπτάμενοι μπορούν να είναι όλοι Σμηναγοί, ακόμη και συμμαθητές. Εκτός και εάν η αντίληψη περί Πειθαρχίας είναι διαφορετική ανά Κλάδο.

Ανέφερε επίσης ως «παραφαινόμενο», να επιλέγουν υποψήφιοι με υψηλές βαθμολογίες Σχολές Υπαξιωματικών αντί των ΑΣΕΙ. Αυτή η ελιτίστικη και απαξιωτική συνάμα οπτική, αγνοεί ότι το να αποκτήσει κάποιος τεχνικές γνώσεις και να σταδιοδρομήσει ως τεχνικός κορυφαίων τεχνολογικά οπλικών συστημάτων, όπως αυτά που διαθέτουν ΠΑ και ΠΝ, αποτελεί υψηλού επιπέδου επιλογή σταδιοδρομίας και όχι αποφυγή ευθύνης!

Και ερχόμαστε στην ουσία του προβλήματος των «χακί» αλλαγών. Οι εξ Υπαξιωματικών τεχνικοί της ΠΑ και του ΠΝ, οι οποίοι είναι περιζήτητοι στον ιδιωτικό τομέα, αναλαμβάνουν στις επιστασίες τους καθήκοντα και ευθύνες Αξιωματικών και στερείται λογικής να καταδικάζονται σε όλον τον υπηρεσιακό τους βίο, ως φέροντες γαλόνια, αντί διακριτικών, που ανταποκρίνονται στα υψηλά τους καθήκοντα. Επίσης, καθότι οι Μηχανικοί προέλευσης ΑΣΕΙ είναι αναλογικά λίγοι, η συντριπτική πλειοψηφία της τεχνικής υποστήριξης σε ΠΑ και ΠΝ αποτελείται από στελέχη εξ Υπαξιωματικών. Στα περισσότερα μάλιστα Σμήνη και αντίστοιχες επιστασίες του ΠΝ δεν υπάρχουν καν στελέχη από ΑΣΕΙ. Εφόσον «5 αξιωματικοί δεν μπορούν να γνωρίζουν ποιος θα διατάζει ποιον», στην ίδια λογική το αντίστοιχο θα ίσχυε και για 5 Υπαξιωματικούς. Απλοϊκή σαφώς δικαιολογία για αδικαιολόγητες και ασυλλόγιστες αλλαγές.

Ελιτισμός εκτός κοινωνικής πραγματικότητας

Όλα αυτά προδίδουν έναν ελιτισμό που παραπέμπει σε φεουδαλικές νοοτροπίες «ευγενών» και «πληβείων» οι οποίες δεν ανταποκρίνονται στη σημερινή κοινωνική πραγματικότητα. Οι εξ Υπαξιωματικών Συνάδελφοι δεν αποτελούν απλά τη «ραχοκοκαλιά του Στρατεύματος». Αποτελούν κόσμημα και περιουσία των ΕΔ, όντας στελέχη με Φρόνημα, Ηθικό, Επαγγελματισμό, Φιλοπατρία όμοια με των εξ ΑΣΕΙ Συναδέλφων τους.

Οι «προπάτορές» τους Υπαξιωματικοί, στις δεκαετίες 50’, 60’, 70’, 80’ σε πολύ πιο δυστοπική κοινωνική πραγματικότητα, εισήλθαν στις ΕΔ χωρίς πρότερες δεξιότητες και υψηλό μορφωτικό επίπεδο. Παρόλα αυτά ανταπεξήλθαν, απέδωσαν, αξιοποίησαν τις ευκαιρίες και την εμπιστοσύνη των ΕΔ, εξελίχθηκαν, προόδευσαν αυτοί και οι οικογένειές τους στο πλαίσιο της κοινωνικής κινητικότητας, ενώ τους απονεμήθηκαν βαθμοί ανώτερων Αξιωματικών. Είναι λοιπόν οξύμωρο, οι σημερινοί νέοι εξ Υπαξιωματικών Συνάδελφοι, με πολύ περισσότερες δεξιότητες και απείρως υψηλότερο μορφωτικό επίπεδο, να στερούνται κινήτρου, εξέλιξης και προοπτικής.

Παρότι οι οικονομικές εξαγγελίες και υποσχέσεις έχουν επίσης αποδομηθεί (δανεισμός από το μέλλον που θα στερηθούν), ο πυρήνας της αντίδρασης δεν είναι οικονομικός, αλλά βαθιά ΑΞΙΑΚΟΣ. Οι εν ενεργεία και εν αποστρατεία Στρατιωτικοί αποτελούν ένα σώμα. Οι εν αποστρατεία μάλιστα που μέσω όλων των Ενώσεων και των Φορέων τους, πρωτοστατούν υπέρ ης απόσυρσης του νομοσχεδίου, δεν έχουν να χάσουν «προνόμια και κεκτημένα», όπως στο πλαίσιο του κοινωνικού αυτοματισμού κατηγορούνται από «έμμισθους της επικοινωνίας», οι εν ενεργεία συνάδελφοί τους. Ανησυχούν ως Πολίτες-Οπλίτες πλέον, για τις επιπτώσεις των κυοφορούμενων αλλαγών στη λειτουργία των ΕΔ.

Εμμονές και Ενσυναίσθηση

Εναντίον του πολυνομοσχεδίου έχουν τοποθετηθεί πρώην Υπουργοί , ΑΓΕΕΘΑ, Αρχηγοί Γενικών Επιτελείων, πλην Αεροπόρων, δεκάδες ανώτατοι και ανώτεροι ε.α Αξιωματικοί και το σύνολο των Ενώσεων και Φορέων ε.ε και ε.α Στρατιωτικών. Όταν όλοι οι παραπάνω τεχνοκράτες της Άμυνας, κατά μόνας ή συλλογικά ΠΡΟΕΙΔΟΠΟΙΟΥΝ, το ΥΠΕΘΑ δεν μπορεί να παραμένει εγκλωβισμένο στη σπειροειδή βύθιση που το έχουν παρασύρει οι δικοί του «Whiz Kids». Σε σχέση με τη λειτουργία του ΥΠΕΘΑ, απαιτείται ισορροπία πολιτικού ελέγχου και στρατιωτικής αυτονομίας, εμπιστοσύνη στα Επιτελεία, μεταρρυθμίσεις που ξεκινούν από την αποστολή – όχι από το οργανόγραμμα, επαφή με την πραγματικότητα και το Προσωπικό και κυρίως ΕΝΣΥΝΑΙΣΘΗΣΗ! Η ελληνική στρατηγική πραγματικότητα απαιτεί μεταρρυθμίσεις που ενισχύουν τη μαχητική ικανότητα και όχι απλώς τη διοικητική τάξη. Η απουσία σαφούς σύνδεσης μεταξύ οργανωτικών αλλαγών και επιχειρησιακών αποτελεσμάτων αποτελεί σοβαρό θεσμικό έλλειμμα. Καταληκτικά, το πολυνομοσχέδιο ξυπνά ταξικά ζητήματα που ήταν εν υπνώσει και αποξενώνουν Συναδέλφους διαφορετικών προελεύσεων, ενώ εγείρει κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τις πολιτικο-στρατιωτικές σχέσεις και τη στρατηγική κουλτούρα, τα οποία χρήζουν επανεξέτασης, πριν παγιωθούν μη αναστρέψιμες δομικές αδυναμίες.