ΤΟ ΟΡΘΟΔΟΞΟ ΠΡΟΣΩΠΟ ΚΑΙ Η ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ ΠΑΓΚΟΣΜΙΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ ΤΗΣ ΚΙΝΑΣ

Η Πρωτοβουλία Παγκόσμιου Πολιτισμού: Ένα καινοτόμο ισχυρό εργαλείο για μια νέα εποχή στη μελέτη των διεθνών σχέσεων, τη διαμόρφωση του διεθνούς συστήματος και τον ρόλο του ελληνικού πολιτισμού στη δημιουργία ενός πιο ορθολογικού παγκόσμιου συστήματος

Δρ. Κωνσταντίνος Γρίβας
Δρ. Πελαγία Καρπαθιωτάκη*

Εισαγωγή

Στις 15 Μαρτίου 2023, ο Πρόεδρος της Κίνας Σι Τζινπίνγκ εκφώνησε βασική ομιλία κατά τη διάρκεια της «Συνάντησης Υψηλού Επιπέδου με τα Πολιτικά Κόμματα του Κόσμου», με την οποία εγκαινίασε επίσημα την Πρωτοβουλία Παγκόσμιου Πολιτισμού (Global Civilization Initiative – GCI).
Σύμφωνα με το China Global Television Network (CGTN), η GCI αποτελεί ένα πλαίσιο διεθνών σχέσεων βασισμένο στον πολιτισμικό διάλογο και τη συνεργασία, αντί της γεωπολιτικής αντιπαράθεσης. Καλεί σε μια νέα εποχή όπου οι πολιτισμοί «ανθίζουν μαζί» μέσω του διαλόγου και «προοδεύουν μαζί» μέσω της αμοιβαίας μάθησης, συμβάλλοντας τελικά σε μια «Κοινότητα με Κοινό Μέλλον για την Ανθρωπότητα».

Η Πρωτοβουλία Παγκόσμιου Πολιτισμού (GCI) αντιπροσωπεύει μια κρίσιμη προσπάθεια εισαγωγής, στη διαρκώς εξελισσόμενη δυναμική του νέου διεθνούς συστήματος, ενός γεωπολιτικού παράγοντα τεράστιου δυναμικού, ικανού να αποτρέψει τους παγκόσμιους δρώντες από το να παγιδεύονται σε μισαλλόδοξες και παράλογες ερμηνείες των διεθνών εξελίξεων και, συνεπώς, να υιοθετούν αντίστοιχα παράλογες συμπεριφορές.

Σε ευρύτερο επίπεδο, ο πολιτισμός παραμένει υποτιμημένος παράγοντας στη διαμόρφωση των διεθνών σχέσεων εντός της δυτικής γεωπολιτικής σκέψης, η οποία τείνει να δίνει έμφαση σε απτούς και υλικούς παράγοντες. Ωστόσο, αυτή η ανάγνωση της πραγματικότητας είναι βαθιά λανθασμένη. Ιδιαίτερα στον δυτικό κόσμο, η γεωπολιτική συμπεριφορά είναι σε μεγάλο βαθμό προϊόν κρυφών στοιχείων που πηγάζουν από τον βαθύ πολιτισμικό πυρήνα της δυτικής γεωπολιτικής ταυτότητας. Η αγνόηση αυτών των κρυφών στοιχείων ισοδυναμεί με την αγνόηση του ασυνείδητου στην ψυχολογία, μια πράξη που αναπόφευκτα οδηγεί σε παρανοϊκές καταστάσεις.

Αντιστοίχως, η GCI προσφέρει το μεθοδολογικό πλαίσιο για μια πιο ρεαλιστική ερμηνεία του διεθνούς συστήματος, ενώ παράλληλα προσφέρει στη Δύση μια μοναδική ευκαιρία να αποκτήσει το είδος της γεωπολιτικής αυτογνωσίας που θα είναι κρίσιμη για το μέλλον της.

Τα τελευταία χρόνια, η Κίνα έχει σημειώσει εντυπωσιακά βήματα στην προσπάθειά της να διαμορφώσει ένα θεσμικό πλαίσιο διεθνούς πολιτισμικού διαλόγου. Στις 7 Ιουνίου 2024, κατά την 78η Σύνοδο της Γενικής Συνέλευσης των Ηνωμένων Εθνών, υιοθετήθηκε ομόφωνα ψήφισμα –προτεινόμενο από την Κίνα– για την καθιέρωση Διεθνούς Ημέρας Διαλόγου μεταξύ Πολιτισμών. Το ψήφισμα, που ορίζει την 10η Ιουνίου ως Διεθνή Ημέρα Διαλόγου μεταξύ Πολιτισμών, καλεί σε «ισότιμο διάλογο και αμοιβαίο σεβασμό» μεταξύ των πολιτισμών, αντανακλώντας πλήρως τον πυρήνα της GCI.

Σε αποκλειστική συνέντευξη στο CGTN, ο Φου Κονγκ, μόνιμος αντιπρόσωπος της Κίνας στα Ηνωμένα Έθνη, δήλωσε ότι η κινεζική πρόταση στοχεύει στην πλήρη αξιοποίηση του πολιτισμικού διαλόγου για την «εξάλειψη των διακρίσεων και των προκαταλήψεων, την ενίσχυση της κατανόησης και εμπιστοσύνης, την προώθηση της διασύνδεσης των λαών και την ενδυνάμωση της αλληλεγγύης και της συνεργασίας».

Στο πλαίσιο αυτό, η GCI τοποθετεί τη συνεργασία και τον δημιουργικό διάλογο των πολιτισμών στον πυρήνα των διεθνών σχέσεων. Με αυτόν τον τρόπο, μετριάζει την επίμονη δυτική τάση να αντιμετωπίζει την αλληλεπίδραση των παγκόσμιων πολιτισμών αποκλειστικά ως ανταγωνιστική – τάση που έχει οδηγήσει σε μονολιθικές, μισαλλόδοξες και εσφαλμένες θεωρίες, όπως το ντετερμινιστικό «Σύγκρουση των Πολιτισμών» του Χάντινγκτον.

Σε σχόλιό του για το CGTN, ο Νι Φενγκ, διευθυντής του Ινστιτούτου Αμερικανικών Σπουδών της Κινεζικής Ακαδημίας Κοινωνικών Επιστημών, σημειώνει ότι η νεωτερικότητα φέρει εγγενείς εντάσεις και καθώς τα έθνη αναπτύσσονται οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά, επιδιώκουν αναπόφευκτα να αναπτύξουν τους πολιτισμούς τους. Οι ισχυρές εσωτερικές δυνάμεις των πολιτισμών επιδιώκουν «να αποσπαστούν από τη μονοδιάστατη και αποκλειστική δυαδική αφήγηση που τοποθετεί στο επίκεντρο την δυτική υπεροχή».

Καταλήγοντας, η GCI εγκαινιάζει μια νέα ιστορική εποχή, όπου η πολιτισμική αυτογνωσία, η θετική κατανόηση των άλλων πολιτισμών και τελικά η σύνθεσή τους σε ένα ενιαίο σύνολο –την «Πολιτισμό του Ανθρώπινου Όντος» όπως τον αποκαλούν οι συγγραφείς– θα οδηγήσουν σε έναν ασφαλέστερο κόσμο. Όχι έναν κόσμο χωρίς ανταγωνισμό ή σύγκρουση, ούτε μια ουτοπία· αλλά έναν κόσμο χωρίς περιττές αντιπαραθέσεις που γεννιούνται από παρανοήσεις της πραγματικότητας. Έναν πιο ορθολογικό κόσμο, στον οποίο όλοι οι διεθνείς δρώντες θα αναγνωρίζουν ότι μοιράζονται ένα Κοινό Μέλλον – ένα μέλλον θεμελιωμένο στις αρχές της Παγκόσμιας Πολιτισμικής Πρωτοβουλίας.

Πιο αναλυτικά, στις πρώτες δεκαετίες του 21ου αιώνα, η ανθρωπότητα βρίσκεται αντιμέτωπη με προκλήσεις που υπερβαίνουν σύνορα, έθνη και πολιτισμούς. Η εμφάνιση μιας παγκόσμιας γεωπολιτικής αντιπαράθεσης με καινοφανή χαρακτηριστικά δείχνει μια πραγματικότητα στην οποία το διεθνές σύστημα δεν μπορεί να γίνει κατανοητό αποκλειστικά μέσω της υλικής ισχύος. Κάτω από την ισχύ και τα συμφέροντα βρίσκονται βαθύτερα στρώματα πολιτισμού, ταυτότητας και φαντασίας. Ο τρόπος με τον οποίο οι πολιτισμοί αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τους άλλους διαμορφώνει τη γεωπολιτική τους συμπεριφορά εξίσου με τους υπολογισμούς υλικής ισχύος.

Είναι σε αυτό το πλαίσιο που προτείνουμε την έννοια του Πολιτισμού του Ανθρώπινου Όντος. Πρόκειται για μια προσπάθεια διατύπωσης μιας καθολικής αρχής: όπως κάθε ανθρώπινο ον είναι πρόσωπο εν σχέσει, με τον ίδιο τρόπο οι πολιτισμοί ανθίζουν όχι αρνούμενοι ο ένας τον άλλον, αλλά εισερχόμενοι σε διάλογο, αναγνώριση και δημιουργική συνύπαρξη. Γι’ αυτόν τον λόγο η Πρωτοβουλία Παγκόσμιου Πολιτισμού είναι εξαιρετικής σημασίας, καθώς δημιουργεί το απαραίτητο πλαίσιο και τον κοινό χώρο για την πραγμάτωση του Πολιτισμού του Ανθρώπινου Όντος. Η εφαρμογή του «είναι ως κοινωνία» συγκροτεί μια νέα γεωπολιτική οντότητα: τον Πολιτισμό του Ανθρώπινου Όντος ως κοινωνία ανάμεσα στους διαφορετικούς πολιτισμούς.

Για να κατανοήσουμε γιατί μια τέτοια πρόταση είναι απαραίτητη σήμερα, πρέπει πρώτα να στραφούμε στις πολιτισμικές και επιστημολογικές ρίζες του δυτικού πολιτισμού, καθώς αυτός εξακολουθεί να είναι ο κυρίαρχος παράγοντας στη διαμόρφωση των πλαισίων των σύγχρονων διεθνών σχέσεων.

1. Οι δυτικές επιστημολογικές ρίζες: Από τη θεολογία στη νεωτερική εκκοσμίκευση

Ο δυτικός πολιτισμός έχει διαμορφωθεί βαθιά από μια συγκεκριμένη αντίληψη του χρόνου και της ιστορίας. Ο χριστιανισμός εισήγαγε μια γραμμική και τελεολογική κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης: μια αρχή στη δημιουργία, μια πτώση μέσω της αμαρτίας και ένα τέλος στη λύτρωση και σωτηρία. Η ιστορία δεν ήταν πλέον κυκλική, ούτε μια ατελείωτη επανάληψη ανόδου και πτώσης· ήταν ένα δράμα με κατεύθυνση, νόημα και τελική ολοκλήρωση.

Όταν αυτό το θεολογικό πλαίσιο εκκοσμικεύθηκε στη νεωτερική εποχή, η ίδια δομή παρέμεινε σε νέες μορφές. Ο Διαφωτισμός και η σύγχρονη επιστήμη μετέτρεψαν τον εσχατολογικό ορίζοντα της σωτηρίας σε έναν κοσμικό ορίζοντα προόδου. Αντί για θεία λύτρωση, η ανθρωπότητα θα πετύχαινε την τελείωση μέσω της λογικής, της επιστήμης και της απελευθέρωσης του ατόμου.

Η λογική της σύγχρονης Δύσης διατήρησε έτσι τον χριστιανικό «σκελετό» ακόμη και όταν εγκατέλειψε τη χριστιανική «σάρκα»: γραμμικότητα του χρόνου, τελεολογία βελτίωσης και η πεποίθηση ότι η ιστορία κινείται προς έναν καθορισμένο και μη αναστρέψιμο σκοπό.

Ωστόσο, αυτή η αντίληψη δημιούργησε ένα παράδοξο. Η ίδια τελεολογική δομή που έδωσε στη Δύση αυτοπεποίθηση και αισιοδοξία, στην μεταμοντέρνα εποχή παρήγαγε βαθιές κρίσεις ταυτότητας. Όταν η υπόσχεση της προόδου κλονίζεται, όταν η νεωτερικότητα αποτυγχάνει να προσφέρει την ευτυχία που υποσχέθηκε, το αποτέλεσμα δεν είναι μια ουδέτερη απογοήτευση αλλά πολιτισμική απόγνωση.

Σήμερα οι δυτικές κοινωνίες αντιμετωπίζουν αυτό που θα μπορούσαμε να αποκαλέσουμε κενό ταυτότητας: τα παραδοσιακά θεμέλια νοήματος — έθνος, λαός, οικογένεια, φύλο, ακόμη και η ίδια η έννοια του ανθρώπινου όντος — αποδομούνται ή αμφισβητούνται. Το παρελθόν καταδικάζεται ως ρατσιστικό, ιμπεριαλιστικό, πατριαρχικό, με αποτέλεσμα το παρόν να φαντάζει εύθραυστο και κατακερματισμένο. Το μέλλον καλύπτεται από τη σκιά της οικολογικής κατάρρευσης, της τεχνολογικής κυριαρχίας και της γεωπολιτικής σύγκρουσης.

Σε ψυχαναλυτικούς όρους, αυτό το κενό λειτουργεί ως κενό που απαιτεί αντιστάθμιση. Και ο συνηθισμένος τρόπος να γεμίζει ένα τέτοιο κενό είναι μέσω της κατασκευής ενός Σκοτεινού Άλλου — ενός φαντασιακού εχθρού, ταυτόχρονα επικίνδυνου και πανίσχυρου, πάνω στον οποίο μπορούν να προβληθούν άγχη και ενοχές.

Η επιστημολογική κληρονομιά της Δύσης —τελεολογία, γραμμικός χρόνος, αναζήτηση τελικής λύτρωσης— δεν έχει εξαφανιστεί. Συνεχίζει να διαμορφώνει τη γεωπολιτική, αλλά με αλλοιωμένους και παθολογικούς τρόπους.

2. Ο Ψυχρός Πόλεμος και η εσχατολογία της ισχύος

Ο Ψυχρός Πόλεμος υπήρξε η ιστορική στιγμή κατά την οποία η δυτική αντίληψη της ιστορίας έφτασε στην πιο δραματική της έκφραση. Για πρώτη φορά, η ανθρωπότητα διέθετε τη δυνατότητα να αυτοκαταστραφεί πλήρως. Τα πυρηνικά όπλα μετέτρεψαν την αποκάλυψη από μύθο σε χειροπιαστή πιθανότητα. Η εσχατολογική αφήγηση της ιστορίας αντανακλάστηκε στην τρομερή πραγματικότητα της πυρηνικής εξαφάνισης.

Η στρατηγική της Αμοιβαίας Εξασφαλισμένης Καταστροφής (MAD) ενσάρκωσε αυτήν την παράδοξη εσχατολογία. Η ασφάλεια δεν διασφαλιζόταν με την εξάλειψη του κινδύνου, αλλά με την θεσμοποίηση της δυνατότητας απόλυτης καταστροφής. Δεν ήταν απλώς ένας στρατηγικός υπολογισμός, αλλά μια μεταφυσική δομή: σωτηρία μέσω της μόνιμης απειλής καταδίκης.

Όταν ο Ψυχρός Πόλεμος έληξε, η Δύση πίστεψε ότι είχε φτάσει στο «τέλος της ιστορίας».
Η φιλελεύθερη δημοκρατία και η ελεύθερη αγορά δεν ήταν πλέον απλώς συστήματα· αγιοποιήθηκαν ως ο τελικός σκοπός της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο χρόνος έμοιαζε να έχει παγώσει σε ένα μόνιμο παρόν, όπου καμία εναλλακτική δεν ήταν νοητή.

Ωστόσο αυτός ο θριαμβολογισμός περιείχε τους σπόρους της ίδιας του της κρίσης.

Χωρίς μια θετική αφήγηση για το μέλλον, η Δύση στράφηκε ολοένα περισσότερο στην καταδίκη του ίδιου της του παρελθόντος. Η πρόοδος απαιτεί αυτοπεποίθηση, αλλά η ενοχή καταστρέφει την αυτοπεποίθηση. Το παράδοξο της μετα-Ψυχροπολεμικής Δύσης είναι ότι συνεχίζει να διεκδικεί ηθική υπεροχή ενώ βυθίζεται σε πολιτισμική αυτοαμφισβήτηση.

Αυτό έχει άμεσες γεωπολιτικές συνέπειες:
όταν ένας πολιτισμός αδυνατεί να εκφράσει θετικά τον εαυτό του, κατασκεύαζει την ταυτότητά του αρνητικά, μέσω της δαιμονοποίησης των άλλων.

Έτσι, μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου:

– η Ρωσία και η Κίνα δεν φαντάζονται ως διαφορετικοί πολιτισμοί με δικές τους λογικές,
αλλά ως αναβιώσεις των δυτικών αμαρτιών.

Στη δυτική φαντασία, η Κίνα έγινε η επανάληψη των πιο σκοτεινών πλευρών των ευρωπαϊκών αυτοκρατοριών. Με την προβολή των ιστορικών της αμαρτιών στους Άλλους, η Δύση συμβάλλει —παραδόξως— στη συσπείρωση των αντιπάλων της.

Αυτό είναι το εσχατολογικό φαντασιακό της ισχύος.

3. Ανατολικές αντιλήψεις για τον χρόνο, την ιστορία και την αρμονία

Αντίθετα με τη γραμμική, τελεολογική αντίληψη της Δύσης, οι ανατολικοί πολιτισμοί καλλιέργησαν για αιώνες μια πιο κυκλική, διαδικαστική και ισορροπημένη κατανόηση του χρόνου.
Η κινεζική φιλοσοφία, ριζωμένη στην Κομφουκιανή, Ταοϊστική και αργότερα Βουδιστική παράδοση, δίνει έμφαση στη συνέχεια, την ισορροπία και την προσαρμογή, αντί στη ρήξη, την ενοχή ή την τελική λύτρωση.
Η ιστορία δεν είναι ένα δράμα που κατευθύνεται προς ένα τέλος, αλλά μια ροή, στην οποία η αρμονία πρέπει συνεχώς να διατηρείται και να αποκαθίσταται.

Αυτός ο προσανατολισμός προς την ισορροπία και όχι προς την εσχατολογία διαμορφώνει την κινεζική πολιτισμική προσέγγιση στην πολιτική και τις διεθνείς σχέσεις. Η ιδέα του tianxia («όλα κάτω από τον ουρανό») δεν αποτελεί μόνο γεωπολιτικό σχέδιο αλλά και κοσμολογικό όραμα.
Στο πλαίσιο αυτού του νοήματος, η τάξη προκύπτει όταν οι σχέσεις είναι σωστά ευθυγραμμισμένες, όχι όταν ένας εχθρός εξοντώνεται.
Η αρμονία δεν σημαίνει ομοιομορφία· σημαίνει συνύπαρξη διαφορών μέσα σε ένα ευρύτερο σύνολο.

Στη σύγχρονη εποχή, αυτός ο τρόπος σκέψης έχει αποκτήσει νέα μορφή. Πρωτοβουλίες όπως η GCI αντανακλούν την πολιτισμική αυτοπεποίθηση της Κίνας, η οποία βλέπει την ποικιλομορφία ως πόρο και όχι ως απειλή.
Η GCI απορρίπτει τη «Σύγκρουση των Πολιτισμών» και προτείνει τον διάλογο των πολιτισμών, όπου κάθε πολιτισμική παράδοση συμβάλλει με το δικό της όραμα για τον άνθρωπο και τον κόσμο.

Εκεί όπου η Δύση συχνά «παγώνει» τον χρόνο —ανακηρύσσοντας το «τέλος της ιστορίας» ή βλέποντας το μέλλον μέσα από την επανάληψη των παλαιών της τραυμάτων— η Κίνα αφήνει τον χρόνο να ρέει.
Αντί να αντιλαμβάνεται τον Άλλον ως μεταφυσικό εχθρό, τείνει να βλέπει τις σχέσεις υπό όρους προσαρμογής, συνύπαρξης και μακράς διάρκειας.

Η διαφορά δεν είναι θεωρητική· έχει βαθιές γεωπολιτικές συνέπειες.

– Η Δύση, ερμηνεύοντας την Κίνα μέσω του δικού της εσχατολογικού φακού, τη φαντάζεται ως μελλοντική αυτοκρατορία που επαναλαμβάνει τα δικά της αποικιοκρατικά λάθη.
– Η Κίνα, αντίθετα, αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως επάνοδο σε μια φυσική θέση κεντρικότητας έπειτα από μια περίοδο ιστορικής διακοπής.

Αυτό που η Δύση βλέπει ως απειλή κυριαρχίας, η Κίνα το βλέπει ως αποκατάσταση ισορροπίας.

Η αντίθεση είναι ξεκάθαρη:

– Η Δύση συχνά προβάλλει τους φόβους της στους άλλους, παγιδευμένη σε μια μανιχαϊστική φαντασία καλού και κακού.
– Η Κίνα και η Ανατολή δίνουν έμφαση στη διαδικασία, την ισορροπία και την αρμονία, όπου η διαφορά δεν εξαφανίζεται αλλά ενσωματώνεται.

Υπό αυτό το πρίσμα, η πρόκληση του 21ου αιώνα δεν είναι μόνο η ισορροπία ισχύος αλλά και η ισορροπία των χρονικοτήτων — η ικανότητα των πολιτισμών να αναγνωρίζουν και να κατανοούν τις διαφορετικές τους αντιλήψεις για τον χρόνο, την ιστορία και το ανθρώπινο πεπρωμένο.

4. Η Ορθόδοξη Χριστιανική Παράδοση ως γεωπολιτισμικός παράγοντας και η Οντολογία του Προσώπου (Προσώπον)

Ανάμεσα στις δυτικές και ανατολικές κοσμοαντιλήψεις βρίσκεται μια παράδοση που παραγνωρίζεται συχνά, αλλά μπορεί να παίξει έναν μοναδικό διαμεσολαβητικό ρόλο: η παράδοση του Ορθόδοξου Χριστιανισμού.
Ριζωμένη στην ελληνική πατερική σκέψη, η Ορθοδοξία ανέπτυξε μια ξεχωριστή οντολογία του ανθρώπινου όντος, που δεν βασίζεται ούτε στο απομονωμένο άτομο, ούτε στη διάλυση μέσα σε κοσμικούς κύκλους, αλλά στο πρόσωπο ως «είναι-εν-σχέσει», ως ον κοινωνίας.

Σύμφωνα με τους μεγάλους θεολόγους της πρώιμης Εκκλησίας, όπως τους Έλληνες Καππαδόκες Πατέρες, η βαθύτερη αλήθεια της πραγματικότητας είναι η κοινωνία. Ο Θεός δεν είναι ένας μοναχικός μονάρχης αλλά Τριάδα — κοινωνία προσώπων εν αγάπη.
Το να υπάρχει κανείς σημαίνει να βρίσκεται σε σχέση, σε κοινωνία.
Ο άνθρωπος βρίσκει ελευθερία, αξιοπρέπεια και ταυτότητα όχι στην απομόνωση αλλά στην κοινωνία με τους άλλους.

Αυτή η θεώρηση αναπτύχθηκε από σύγχρονους ορθόδοξους στοχαστές, όπως ο Ιωάννης Ζηζιούλας, που περιέγραψε την ύπαρξη ως «είναι ως κοινωνία».

Αυτή η οντολογία του προσώπου αμφισβητεί τόσο τις δυτικές παθολογίες όσο και τις ανατολικές τάσεις:

– ενάντια στον δυτικό πειρασμό να ορίζει την ταυτότητα μέσω της αντίθεσης με έναν Σκοτεινό Άλλον,
– ενάντια στην ανατολική τάση προς υπερ-ομοιομορφία.

Η ορθόδοξη προοπτική προσφέρει έτσι μια γέφυρα.

Μπορεί να μιλήσει στη Δύση για τους κινδύνους του μανιχαϊσμού και της ειδωλοποίησης της ισχύος.
Μπορεί να μιλήσει στην Ανατολή για την αξιοπρέπεια του προσώπου μέσα στην αρμονία.

Κυρίως, μπορεί να προσφέρει στον παγκόσμιο διάλογο μια οπτική όπου ελευθερία, διαφορά και κοινωνία δεν είναι αντίπαλες έννοιες αλλά αλληλένδετες διαστάσεις της ύπαρξης.

Αυτό έχει πρακτικές γεωπολιτικές συνέπειες:

– Αν η Δύση τείνει να δαιμονοποιεί,
– και η Ανατολή τείνει να ομογενοποιεί,
τότε η Ορθόδοξη παράδοση προσφέρει έναν τρίτο δρόμο:
έναν πολιτισμό προσώπων εν σχέσει, όπου η ασφάλεια προκύπτει όχι από την κυριαρχία ή την αφομοίωση αλλά από την αμοιβαία αναγνώριση.

Γι’ αυτό ο «Πολιτισμός του Ανθρώπινου Όντος» αντλεί βαθιά από αυτή την ορθόδοξη κληρονομιά.

Δεν πρόκειται για κάλεσμα να «εξορθοδοξοποιηθεί» ο κόσμος·
αλλά να ανακτηθεί μια αντίληψη της ανθρωπότητας που αναγνωρίζει ότι η αληθινή ελευθερία είναι σχεσιακή, και ότι η διαφορά δεν είναι απειλή αλλά δώρο.

Η υιοθέτηση μιας τέτοιας οπτικής δεν είναι ουτοπική· είναι πρακτική αναγκαιότητα.
Τα πυρηνικά έχουν καταστήσει αδύνατη την απόλυτη νίκη.
Η κλιματική αλλαγή, οι πανδημίες και οι τεχνολογικές ανατροπές καθιστούν αδύνατες τις απομονωτικές στρατηγικές.

Ο κόσμος θα μάθει να οικοδομεί έναν πολιτισμό προσώπων εν σχέσει ή θα βυθιστεί σε κύκλους παρανοϊκής δαιμονοποίησης και πιθανώς καταστροφικής σύγκρουσης.

Η Πρωτοβουλία Παγκόσμιου Πολιτισμού προσφέρει ένα σημαντικό βήμα προς αυτήν την κατεύθυνση.
Αλλά για να επιτύχει, χρειάζεται εταίρους που μπορούν να διατυπώσουν έννοιες-γέφυρες — έννοιες που ενώνουν αντί να διχάζουν, που αποκαλύπτουν κοινό έδαφος αντί να ενισχύουν την καχυποψία.
Η εφαρμογή του ορθόδοξου παραδείγματος του προσώπου (το «είναι ως κοινωνία») αποτελεί μια τέτοια έννοια.

Διευκρινίζουμε, φυσικά, ότι αναφερόμαστε στο πρόσωπο ως πολιτισμικό παράγοντα, όχι ως θρησκευτική κατήχηση.
Το ενδιαφέρον μας αφορά το γεωπολιτικό αποτύπωμα της Ορθοδοξίας, όχι τη θρησκευτική της πτυχή.

Συμπερασματικά, η Ελλάδα έχει έναν μοναδικό ρόλο να διαδραματίσει σε αυτή την προσπάθεια δημιουργίας ενός παγκόσμιου μηχανισμού θετικών αλληλεπιδράσεων μεταξύ διαφορετικών πολιτισμών, βασισμένου στην Πρωτοβουλία Παγκόσμιου Πολιτισμού της Κίνας και στον Ελληνορθόδοξο Πολιτισμό.
Ως κοιτίδα της φιλοσοφίας, της δημοκρατίας και της ορθολογικής διερεύνησης, και ως το έδαφος από το οποίο ο Χριστιανισμός γενικά και η Ορθοδοξία ειδικότερα άντλησαν τη γλωσσική και εννοιολογική τους βάση, ο ελληνικός πολιτισμός ενσαρκώνει τον διάλογο μεταξύ Δύσης και Ανατολής.
Η Μεσόγειος μπορεί ξανά να γίνει χώρος συνάντησης, όχι αντιπαράθεσης.

Η Ελλάδα μπορεί να συμβάλει στην οικοδόμηση ενός νέου αφηγήματος για την Ευρώπη, ενός αφηγήματος που αποφεύγει τόσο τον μηδενιστικό αυτομηδενισμό, όσο και τον αλαζονικό θριαμβολογισμό.
Μπορεί να βοηθήσει την Ευρώπη να ανακτήσει μια θετική ταυτότητα, θεμελιωμένη όχι στην υπεροχή έναντι των άλλων, αλλά στη σχέση με τους άλλους.

Η εφαρμογή της οντολογίας του προσώπου στις διεθνείς σχέσεις μπορεί, σύμφωνα με τους συγγραφείς, να λειτουργήσει ως μεθοδολογικό εργαλείο για την Πρωτοβουλία Παγκόσμιου Πολιτισμού της Κίνας (GCI).
Η GCI στοχεύει στον δημιουργικό διάλογο των παγκόσμιων πολιτισμών, προκειμένου να παραγάγει ένα κοινώς αποδεκτό παγκόσμιο όραμα για μια ενιαία και αδιαίρετη ανθρωπότητα, υπερβαίνοντας τις αντιπαλότητες μεταξύ κρατών.
Ένα «Κοινό Μέλλον» για τους ποικίλους ανθρώπινους πολιτισμούς, τα έθνη, τους λαούς και τα κράτη.

Η έννοια του προσώπου (prosopon) —δηλαδή η ύπαρξη ως σχέση και η ύπαρξη μέσα από την ετερότητα— αποτελεί ακριβώς το μεθοδολογικό εργαλείο που επιτρέπει τη σύγκλιση της GCI και της κινεζικής φιλοσοφίας με τον ευρωπαϊκό πολιτισμό.
Η έννοια του προσώπου και η γεωπολιτισμική οντότητα που οι συγγραφείς αποκαλούν Πολιτισμό του Ανθρώπινου Όντος συγκροτούν μια κοινή ταυτότητα που αναδύεται από τη σχέση, χωρίς οι επιμέρους οντότητες να χάνουν τη διακριτότητα, την αυτονομία, την ιδιαιτερότητα ή την ανεξαρτησία τους.
Η ετερότητα είναι το στοιχείο που παράγει τη σχέση — όχι οι ομοιότητες, και σίγουρα όχι η επιβολή των στοιχείων του ενός πάνω στον άλλον.

Το πρόσωπο αναγνωρίζει ισότιμες οντότητες εν σχέσει, όπως ακριβώς η GCI οραματίζεται σχέσεις μεταξύ πολιτισμών που διατηρούν ολόκληρη την ταυτότητά τους και δεν επιδιώκουν να επιβάλουν τις αρχές, τις αξίες ή τις αντιλήψεις τους ο ένας στον άλλο.
Υπάρχει πλήρης ισότητα και αμοιβαίος σεβασμός.
Και είναι ακριβώς μέσα από τις διαφορές που επιτυγχάνεται η ενότητα.

Αυτή η κοσμοθεώρηση του προσώπου αντιτίθεται στις ιεραρχικές αναγνώσεις των πολιτισμών και στη λογική επιβολής δυτικών αρχών, ιδεολογιών και προοπτικών επί των άλλων.
Ωστόσο, η σύλληψη του προσώπου προέρχεται από τον ίδιο τον πυρήνα του δυτικού πολιτισμού, και γι’ αυτό μπορεί να λειτουργήσει ως κλειδί που ξεκλειδώνει τον δυτικό πολιτισμό για έναν δημιουργικό και ισότιμο διάλογο με τον κινεζικό πολιτισμό και την υπόλοιπη ανθρωπότητα.
Ένας τέτοιος διάλογος θα οδηγήσει σε έναν πιο ορθολογικό, ασφαλή και ειρηνικό κόσμο.

Συμπέρασμα

Το μέλλον των διεθνών σχέσεων θα καθοριστεί όχι μόνο από όπλα και πλούτο, αλλά από φαντασία και ταυτότητα.
Αν οι πολιτισμοί συνεχίσουν να φαντάζονται τον κόσμο ως πεδίο μάχης μεταξύ απόλυτου καλού και απόλυτου κακού, θα μετατρέψουν αυτή τη φαντασία σε πραγματικότητα.
Αν ανακαλύψουν ξανά τους εαυτούς τους ως πολιτισμούς προσώπων εν σχέσει, θα ανοίξουν νέες δυνατότητες για ειρήνη, συνεργασία και ανθρώπινη άνθηση.

Η GCI προσφέρει στο διεθνές σύστημα ένα ισχυρό μεθοδολογικό εργαλείο, το οποίο —εάν χρησιμοποιηθεί σωστά— μπορεί να οδηγήσει τη Δύση σε βαθύτερη γεωπολιτική αυτογνωσία και σε πιο συνεργατική γεωπολιτική συμπεριφορά.
Μια συμπεριφορά που τονίζει την ανθρωπότητα ως ενιαίο σύνολο, και όχι ως πεδίο μάχης ανταγωνιστικών πολιτισμών, κρατών και μπλοκ, καταδικασμένων να συγκρούονται κάτω από μια παρανοϊκή αντίληψη του χρόνου και της ιστορίας, που πηγάζει από τον ίδιο τον πολιτισμικό πυρήνα της Δύσης, αλλά παραμένει ασυνείδητη από αυτήν.

Σημείωση:

(*) Ο Dr. Κωνσταντίνος Γρίβας είναι Καθηγητής Γεωπολιτικής και Διευθυντής του Τομέα Θεωρίας Πολέμου και Ανάλυσης στη Στρατιωτική Σχολή Ευελπίδων. Διδάσκει επίσης Γεωγραφία της Ασφάλειας στο Τμήμα Τουρκικών και Σύγχρονων Ασιατικών Σπουδών του ΕΚΠΑ.

(**) Η Dr. Πελαγία Καρπαθιωτάκη είναι ανώτερη σύμβουλος και ακαδημαϊκή ειδικός στις σχέσεις ΕΕ–Κίνας. Από το 2016 είναι ξένη εμπειρογνώμων Αναπληρώτρια Καθηγήτρια και ανώτερη ερευνήτρια στο University of International Business and Economy (UIBE) στο Πεκίνο.