Γράφει ο Καθ. Αλέξιος Π. Παναγόπουλος
Ακαδημαϊκός (Academician Prof. DDDr. Dr. Habil.)
PhD Νομικών & Πολιτικών Επιστημών
PhD Βιοηθικής
PhD Θεολογίας
Post-Doc Studies (Νομικών, Βιοηθικής, Θεολογίας)
Dr. Habil. του Δικαίου – Διπλωματούχος Υφηγητής
Πτυχιούχος Ιστορίας/Φιλολογίας, Θεολογίας και Νομικής (δικηγόρος)
Καθηγητής Νομικής FPSP. Ακαδημαϊκός τριών ξένων Ακαδημιών των Επιστημών:
– EASA (Ευρώπης)
– MCA (Μόσχας των επτά Σλαβικών Κρατών)
– IEAI (Ινδίας) και Συγγραφέας.

Το Μαυροβούνιο αποτελεί ιδιάζουσα περίπτωση ευρωπαϊκού κράτους, τόσο ως προς τη νομισματική του πολιτική όσο και ως προς τη θρησκευτικο-εκκλησιαστική του συγκρότηση. Από το έτος 2000 έχει υιοθετήσει μονομερώς το ευρώ ως επίσημο νόμισμα, χωρίς να αποτελεί κράτος-μέλος της Ευρωζώνης, γεγονός που καταδεικνύει τη στενή του διασύνδεση με τις ευρωπαϊκές δομές και τους θεσμούς, αλλά και τη γεωπολιτική του ευαλωτότητα. Αυτή η θεσμική του δόμηση δεν περιορίζεται στο οικονομικό επίπεδο, αλλά εκτείνεται και στο πεδίο της εθνικής ταυτότητας, της θρησκείας και της κοινωνικής και πολιτικής συνοχής.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το εκκλησιαστικό του ζήτημα. Ήδη το Βασιλικό Σύνταγμα του Μαυροβουνίου, επί του φιλέλληνα Νικολάου Α’ Πέτροβιτς Νιέγκος, το 1905, στο άρθρο 40 μνημονεύει ρητά το «αυτοκέφαλο» της Εκκλησίας του Μαυροβουνίου, χωρίς ωστόσο αυτό να έχει χορηγηθεί κανονικώς διά Τόμου από το Οικουμενικό Πατριαρχείο, όπως ρητώς προβλέπει η πάγια κανονική παράδοση της Ορθοδόξου Εκκλησίας.

Το 1918 συντελείται η κατάργηση της ανεξαρτησίας του Μαυροβουνίου και γίνεται η ένωση με το Βασίλειο Σέρβων, Κροατών και Σλοβένων. Το 1920, με την επανίδρυση του Πατριαρχείου Σερβίας, η εκκλησιαστική διοίκηση του Μαυροβουνίου ενσωματώνεται σε αυτό, με τον εκάστοτε Μητροπολίτη Μαυροβουνίου να τοποθετείται από τη Σερβική Εκκλησία έως σήμερα, όπου Μητροπολίτης Μαυροβουνίου είναι ο Ιωαννίκιος, πνευματικό τέκνο του Αμφιλοχίου.

Η ιστορική διάσταση της περιοχής είναι μακρά και πολυσύνθετη. Από τον 7ο αιώνα π.Χ. έως και τον 7ο αιώνα μ.Χ., οι αρχαιολογικές και ιστορικές πηγές τεκμηριώνουν την ύπαρξη ελληνικών εμπορικών και ναυτικών σταθμών ανεφοδιασμού σε ολόκληρη την παραλιακή ζώνη της Ιλλυρίας και της Δαλματίας. Ο Μέγας Αλέξανδρος στρατολογούσε από αυτές τις υποταγμένες περιοχές, οι οποίες αργότερα υπάγονταν στο διοικητικό τμήμα ή θέμα της αρχαίας Μακεδονίας, με έδρα τη Θεσσαλονίκη.

Η βίαιη κάθοδος και εγκατάσταση των σλαβικών φύλων κατά τον 6ο-7ο αιώνα μ.Χ. οδήγησε σε συγκρούσεις και καταστροφές αυτών των παραθαλάσσιων ελληνικών κοινοτήτων. Στη συνέχεια, όμως, μέσω του εκχριστιανισμού και ιδίως του ιεραποστολικού, παιδευτικού και νομοθετικού έργου των Θεσσαλονικέων Αγίων Κυρίλλου και Μεθοδίου, το ελληνικό στοιχείο συγχωνεύθηκε σταδιακά με το σλαβικό.

Ήδη από τον 1ο μ.Χ. αιώνα, επίσκοπος της παραθαλάσσιας Ιλλυρικής υπήρξε ο Άγιος Ελευθέριος, γεγονός που αποδεικνύει την πρώιμη και αδιάλειπτη εκκλησιαστική παρουσία του Χριστιανισμού στην περιοχή. Η μυθολογία αναφέρει ότι ιδρυτής της παραθαλάσσιας πόλης Πούντας ή Μπούτβας είναι ο μυθικός βασιλιάς Κάδμος, γι’ αυτό και ο Δήμος έχει στη σφραγίδα του έως σήμερα τον μυθικό Κάδμο. Κατά τον 6ο αιώνα συμμετέχει σε Οικουμενική Σύνοδο Έλληνας επίσκοπος από την παραθαλάσσια του Ρησίου.

Κατά την περίοδο των μεγάλων συγκρούσεων μεταξύ Ανατολής και Δύσης, και ιδίως μετά το Σχίσμα του 1054, μέρος των τοπικών πληθυσμών, άλλοι και με τη βία, υπήχθησαν στη δικαιοδοσία του Βατικανού, δημιουργώντας το λεγόμενο «Ιλλυρικό ζήτημα», το οποίο, με διαφορετικές μορφές, εξακολουθεί να επηρεάζει τον χριστιανικό κόσμο έως σήμερα.

Η Ορθοδοξία, παρά τις πιέσεις, διεξήγαγε μακροχρόνιους αγώνες για τη διαφύλαξη της δογματικής και κανονικής της αλήθειας, όπως μαρτυρεί σε μελέτες του και ο καθηγητής και επίσκοπος Δαλματίας Νικόδημος Μίλας. Οι περιοχές κυρίως του δυτικού Μαυροβουνίου, επί τουρκικής σκλαβιάς, πλήρωσαν με φόρο αίματος τις εξεγέρσεις τους για την ελευθερία. Αργότερα, οι Αυστροουγγρικές δυνάμεις θα επιβληθούν.

Καθοριστική υπήρξε η συμβολή του Αγίου Σάββα, ως του πρώτου Αρχιεπισκόπου Σερβίας, ο οποίος επέβαλε τη νομοκανονική τάξη στις αρχές του 13ου αιώνα και εδραίωσε την ορθόδοξη εκκλησιαστική συγκρότηση στα δυτικά Βαλκάνια, έχοντας την αγιορείτικη εμπειρία και τάξη και για τις περιοχές του Μαυροβουνίου.

Κατά τους χρόνους των Σταυροφοριών, ιδίως στις παραθαλάσσιες περιοχές, σημειώθηκαν σκληροί διωγμοί κατά των Ελλήνων και των Σέρβων Ορθοδόξων, με αποτέλεσμα τον σχεδόν πλήρη περιορισμό της ελληνικής ορθόδοξης παρουσίας στη Δαλματία.

Στο Μαυροβούνιο, ο θεοκρατικός ηγέτης με διττή εξουσία, ο Πέταρ Β’ Πέτροβιτς Νιέγκος (1813-1851), διαδέχθηκε τον θείο του Όσιο Πέτρο Α’ και ταξίδευσε και χειροτονήθηκε Αρχιερέας στην Αγία Πετρούπολη (Ρωσία) το 1833. Αγωνίσθηκαν για την εκδίωξη των Οθωμανών και προσέδωσαν νέα διοικητική, πνευματική και πολιτισμική δυναμική στον τόπο. Πριν από αυτόν, ομοίως υπήρξε τοπικός εθνάρχης του Μαυροβουνίου ο μεγάλος Άγιος Βασίλειος του Όστρογκ, τον 17ο αιώνα, θαυματουργός έως σήμερα.

Στη σύγχρονη εποχή και λόγω ηλικίας του γηραιού Μητροπολίτου Δανιήλ, που επί πολλές δεκαετίες κομμουνιστικής αθεΐας διοίκησε την Εκκλησία του Μαυροβουνίου, τον Δεκέμβριο του 1990 το Πατριαρχείο Σερβίας τοποθέτησε ως διάδοχό του, ως νέο Μητροπολίτη Μαυροβουνίου, τον ελληνομαθή επίσκοπο Αμφιλόχιο Ράντοβιτς (+2020), διδάκτορα Θεολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών και πανεπιστημιακό δάσκαλο σε θεολογικές σχολές. Είχε σπουδάσει και στη Ρώμη με τον νυν Οικουμενικό Πατριάρχη Βαρθολομαίο. (Ο γράφων με αυτόν τον καθηγητή-μητροπολίτη συνυπήρξαν ως ακαδημαϊκοί, μέλη της Σλαβικής Ακαδημίας των Επιστημών Μόσχας των επτά Σλαβικών κρατών). Η συμβολή του στην αναβάθμιση της Ορθοδοξίας στο Μαυροβούνιο υπήρξε καθοριστική. Παρά τη μακροχρόνια πολιτική του αντιπαράθεση με το απολυταρχικό καθεστώς, για τριάντα χρόνια, του Μίλο Τζουκάνοβιτς έως 5/2023 (έχασε τις προεδρικές εκλογές από τον νυν νέο πρόεδρο Ιάκωβο Μιλάτοβιτς), ο Αμφιλοχίος αγωνίστηκε ιδίως ως προς την υπεράσπιση των ιδιοκτησιακών δικαιωμάτων της Ορθόδοξης Εκκλησίας, ως πλειοψηφικής θρησκευτικής κοινότητας, έχοντας επίσης τη συμπαράσταση και των υπολοίπων θρησκευτικών ηγετών του Μαυροβουνίου, με γνώμονα τις θρησκευτικές ελευθερίες και τα ανθρώπινα δικαιώματα, βάσει των διεθνών συνθηκών, τα οποία θίχτηκαν με νόμο Τζουκάνοβιτς το 2018 και ο νέος πρόεδρος Μιλάτοβιτς τον τροποποίησε, αναγνωρίζοντας την Ορθόδοξη Εκκλησία υπό το Πατριαρχείο Σερβίας.

Τα τελευταία τριάντα περίπου έτη έχει εμφανιστεί και η λεγόμενη «Ορθόδοξη Εκκλησία του Μαυροβουνίου», με αμφιβόλου προέλευσης χειροτονίες, η οποία δεν αναγνωρίζεται από κανένα κανονικό Ορθόδοξο Πατριαρχείο, ενώ την αναγνώριζε εσωτερικά και νομικά το κρατικό μόρφωμα του Τζουκάνοβιτς. Παρά τις πολιτικές και επικοινωνιακές διεκδικήσεις της, με το Βατικανό και αλλού, δυστυχώς αυτή στερείται της κανονικής και νομοκανονικής νομιμοποίησής της.

Υπό το πρίσμα αυτό, καθίσταται εύλογο το ενδεχόμενο, στο μέλλον, καλής συνεννόησης μεταξύ του Πατριάρχη Σερβίας και του Οικουμενικού Πατριάρχη. Αυτό μπορεί να γίνει κατά το πρότυπο της πρόσφατης ρύθμισης του εκκλησιαστικού ζητήματος των Σκοπίων, της Αρχιεπισκοπής Αχρίδος, του νέου κράτους της Βόρειας Μακεδονίας, ώστε, εάν και εφόσον υπάρξει η κανονική και ποιμαντική ωριμότητα, να εξετασθεί στο επίπεδο των δύο Πατριαρχών, με την παράλληλη σύγχρονη πολιτική συναίνεση του Κράτους του Μαυροβουνίου, της νέας διακυβέρνησης, η δυνατότητα χορήγησης Τόμου αυτοκεφαλίας ή αυτονομίας, με συναινετικό τρόπο και την αυστηρή τήρηση των Ιερών Κανόνων.

Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται από τις δύο πλευρές, Βελιγραδίου (Πεκίου) και Φαναρίου, ώστε το εκκλησιαστικό ζήτημα να μη μετατραπεί σε γεωπολιτικό εργαλείο υβριδικής πίεσης, εσωτερικής αποσταθεροποίησης ή γεωπολιτικής εργαλειοποίησης από εξωεκκλησιαστικούς και εξωθεσμικούς παράγοντες, συμπεριλαμβανομένων των διεθνών οργανισμών, αλλά και κρατικών δρώντων ή στρατιωτικών συμμαχιών.

Δεδομένου ότι η πλειονότητα των Ορθοδόξων πιστών του Μαυροβουνίου, κατά 80% και πλέον, είναι σερβικής ορθοδόξου καταγωγής, κάθε λύση οφείλει να στηρίζεται στο πνεύμα της αγάπης, της συνεργασίας και της εκκλησιαστικής οικονομίας, με γνώμονα την ειρήνη, τη σταθερότητα και την πνευματική προκοπή ενός ιστορικά φιλικού λαού και ανεξάρτητου πλέον κράτους (με την αποφυγή της κακής λύσης του ουκρανικού ζητήματος).

Η Ορθόδοξη Εκκλησία, ως θεσμός υπερεθνικός και υπερχρονικός, καλείται να λειτουργήσει όχι ως γεωπολιτικό πεδίο σύγκρουσης, αλλά ως φορέας συμφιλίωσης και νομοκανονικής τάξης, αποτρέποντας νέες εστίες διχασμού στον ήδη δοκιμαζόμενο βαλκανικό χώρο, κυρίως των Δυτικών Βαλκανίων.

Το εννοιολογικό πλαίσιο υβριδικού πολέμου (Hybrid Warfare Framework), στη σύγχρονη γεωπολιτική θεωρία, ορίζει τον υβριδικό πόλεμο ως τη συνδυασμένη χρήση στρατιωτικών, πολιτικών, οικονομικών, πληροφοριακών, πολιτισμικών και θρησκευτικών εργαλείων, με στόχο την αποσταθεροποίηση ενός κράτους χωρίς την κήρυξη συμβατικής σύγκρουσης.

Η θρησκεία, ιδίως σε κοινωνίες με ισχυρή ιστορική μνήμη και παραδοσιακή ταυτότητα, συναποτελεί κρίσιμο πεδίο άσκησης υβριδικής ισχύος. Στην περίπτωση του Μαυροβουνίου, η δημιουργία παράλληλων εκκλησιαστικών δομών, η αμφισβήτηση της κανονικότητας και η πολιτική εργαλειοποίηση της εκκλησιαστικής περιουσίας και της εθνικής ιστορίας συγκροτούν κλασικά χαρακτηριστικά υβριδικής στρατηγικής.

Η θρησκευτική ταυτότητα λειτουργεί ως μοχλός εσωτερικής πόλωσης, δημιουργώντας συνθήκες χαμηλής έντασης, αλλά μακράς διάρκειας αποσταθεροποίησης.

Το συμπέρασμα – Policy Implications, για δεξαμενές σκέψης: το εκκλησιαστικό ζήτημα του Μαυροβουνίου δεν αποτελεί απλώς θεολογική ή κανονική εκκρεμότητα, αλλά πολύ κρίσιμο κόμβο γεωπολιτικής ασφάλειας στα Δυτικά Βαλκάνια, δηλαδή στη γειτονιά μας και στα νώτα μας, σε έναν λαό που είναι παραδοσιακά φίλος προς τον ελληνικό. Κι ας μην ξεχνούμε ότι το στρατιωτικό σώμα Σέρβων και Μαυροβουνίων αγωνίσθηκε στην πρώτη γραμμή για την Ελευθερία της Θεσσαλονίκης στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και ψήφισε το ελληνικό αυτοδιοίκητο του Αγίου Όρους.

Η μη κανονική ή μονομερής διαχείρισή του ενδέχεται να ενισχύσει μορφές υβριδικού πολέμου, με επιπτώσεις στη συνοχή του κράτους, στη διαθρησκευτική ειρήνη και στη σταθερότητα της ευρύτερης περιοχής μας.

Για τους φορείς χάραξης πολιτικής και τις δεξαμενές σκέψης προκύπτει η ανάγκη:
ενίσχυσης της κατανόησης της θρησκείας ως παράγοντα ασφάλειας,
αποφυγής εξωτερικών παρεμβάσεων που υπονομεύουν την κανονική τάξη,
στήριξης συναινετικών λύσεων μέσω του θεσμικού διαλόγου του Οικουμενικού Πατριαρχείου και του Σερβικού Πατριαρχείου,
και πρόληψης υβριδικών πρακτικών που εργαλειοποιούν την ιστορία και την ορθόδοξη πίστη.

Η σταθερότητα στα Βαλκάνια δεν δύναται να επιτευχθεί χωρίς σεβασμό στην αρχαία ιστορία και την εκκλησιαστική κανονικότητα και στην άμεση ιστορική συνέχεια, οι οποίες λειτουργούν ως δομικά θεμέλια κοινωνικής συνοχής και γεωπολιτικής ισορροπίας.

Πρβλ. σχετική βιβλιογραφία:

• Παναγόπουλος Αλέξιος, Όστρογκ – Ερζεγοβίνη – Μαυροβούνιο, Θεσσαλονίκη 2020 (με πρόλογο του μακαριστού Μητροπολίτου Αμφιλοχίου· μέσα από 890 σελίδες ενός ολόκληρου τόμου παρουσιάζεται η Εθνική Ιστορία του Μαυροβουνίου).

• Παναγόπουλος Αλέξιος, Σλάβοι – Ισλάμ – Έλληνες, στη Νέα Τάξη Πραγμάτων, Θεσσαλονίκη 2022.

• Panagopoulos Alexios, https://share.google/nRRDSj0Tauvr9e5S9