Έναν αιώνα μετά τη ρωσική κατοχή της Τραπεζούντας, ένα παλιό ζήτημα επιστρέφει απροσδόκητα στο προσκήνιο. Χειρόγραφα, κειμήλια και ιστορικά αντικείμενα που μεταφέρθηκαν τότε εκτός περιοχής επανέρχονται στο επίκεντρο διεκδικήσεων, καθώς μια νέα τουρκική πρωτοβουλία επιχειρεί να σπάσει μια πολυετή…. ακινησία γύρω από την τύχη τους.

Το θέμα αφορά τη διπλωματία, αλλά όχι μόνο αυτήν· ανοίγει ξανά ένα κεφάλαιο ιστορίας που συνδέει αρχεία, πολέμους, μνήμες και πολιτιστική κληρονομιά.

Νέα κίνηση προς τη Ρωσία

Πλέον η Τουρκία εμφανίζεται έτοιμη να επανεκκινήσει τη διαδικασία διεκδίκησης 497 χειρόγραφων έργων και ανεκτίμητων ιστορικών αντικειμένων που μεταφέρθηκαν στη Ρωσία κατά την περίοδο της ρωσικής κατοχής της Τραπεζούντας.

Τα πολύτιμα αυτά τεκμήρια συγκεντρώθηκαν από βιβλιοθήκες, τζαμιά και ιδιωτικές κατοικίες το διάστημα 1916-1918, και μεταφέρθηκαν εκτός περιοχής.

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ της τουρκικής ιστοσελίδας 61saat, η τοποθεσία όπου φυλάσσονται εντοπίστηκε ύστερα από περίπου δέκα χρόνια ενδελεχούς έρευνας του ιστορικού Βεϊσέλ Ουστά, διδάσκοντα στο Τμήμα Ιστορίας του Τεχνικού Πανεπιστημίου Καραδενίζ (KTÜ).

Το 2015 υποβλήθηκε επίσημο αίτημα επιστροφής τους, όμως έντεκα χρόνια αργότερα δεν έχει υπάρξει αποτέλεσμα.

Μετά τις εντατικές προσπάθειες που είχαν γίνει επί υπουργίας του πρώην υπουργού Φαρούκ Οζάκ, το ζήτημα επανέρχεται τώρα στην ατζέντα του βουλευτή Τραπεζούντας Γιλμάζ Μπουγιουκαϊντίν.

11 yıllık sessizlik bozuluyor! Trabzon’un kayıp hazineleri için Rusya’ya yeni çıkarma…https://t.co/VGIMNjHLJj

— 61saat (@61saat) February 14, 2026

Ο ίδιος, σε δηλώσεις του κατά τη διάρκεια επίσκεψης στο Δημοτικό Συμβούλιο Τραπεζούντας, τόνισε ότι το μεγαλύτερο εμπόδιο είναι η απροθυμία της Ρωσίας. «Προσπαθήσαμε πολύ, όμως η άλλη πλευρά αποφεύγει το θέμα και δεν θέλει να παραδώσει τα έργα. Την επόμενη εβδομάδα ο καθηγητής Βεϊσέλ Ουστά θα συναντηθεί με στελέχη του υπουργείου ώστε να επανεκτιμήσουμε τη διαδικασία», ανέφερε.

Παράλληλα προχώρησε και σε αυτοκριτική, επισημαίνοντας ότι στο παρελθόν δεν υπήρξε επαρκής προστασία ιστορικών μνημείων της περιοχής, όπως το μοναστήρι της Παναγίας Σουμελά.

«Το θυμάμαι από παιδί – οι τοιχογραφίες ήταν απίστευτες. Κάποιοι ερχόντουσαν, τις κατέστρεφαν, τις αποσπούσαν και τις έπαιρναν. Δεν μπορέσαμε να τις προστατεύσουμε εγκαίρως», είπε.

Η λίστα των έργων που εντοπίστηκαν στη Ρωσία θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική για τη θρησκευτική και πολιτιστική μνήμη της Τραπεζούντας. Μεταξύ των αντικειμένων περιλαμβάνονται 497 χειρόγραφα Κοράνια, ιστορικοί πολυέλαιοι του τεμένους που αφιερώθηκε στην Γκιουλμπαχάρ Χατούν (την Ελληνίδα του Πόντου που έγινε μητέρα του σουλτάνου), το αυθεντικό κάλυμμα του μαυσωλείου της και πολυάριθμες τοιχογραφίες.

Επιπλέον, υπάρχουν ισχυρισμοί ότι στο τέλος της κατοχής απομακρύνθηκαν από την περιοχή ακόμη 30 μεγάλα έργα μέσα σε 20 κιβώτια.

Το ιστορικό υπόβαθρο της ρωσικής κατοχής

Το ζήτημα των πολιτιστικών αντικειμένων συνδέεται άμεσα με τη ρωσική παρουσία στον Πόντο κατά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Ο ομότιμος καθηγητής Ιστορίας Κωνσταντίνος Φωτιάδης και ο δρ Ιστορίας Παναγιώτης Τσατσανίδης μελέτησαν επί τρεις δεκαετίες αρχεία του ρωσικού υπουργείου Εξωτερικών και της ύστερης σοβιετικής περιόδου, ανοίγοντας φακέλους στους οποίους έως τότε δεν είχε αποκτήσει πρόσβαση κανένας Έλληνας.

Αποτέλεσμα της έρευνάς τους είναι το βιβλίο Ρωσοκρατία στον Πόντο 1916-1918, βασισμένο σε χιλιάδες έγγραφα και σπάνιο εικονογραφικό υλικό.

Σύμφωνα με τα ευρήματα, οι Έλληνες του ανατολικού Πόντου υποδέχθηκαν αρχικά τον ρωσικό στρατό ως απελευθερωτή όταν εισήλθε στην Τραπεζούντα τον Απρίλιο του 1916. Σημαντικό ρόλο στην αρχική ισορροπία είχαν προσωπικότητες όπως ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος και ο γιατρός Θεοφύλακτος Θεοφυλάκτου. Ωστόσο, η εικόνα αυτή δεν παρέμεινε σταθερή.

Η έρευνα δείχνει ότι, παρά την αρχική καλή διάθεση, προβλήματα ανεφοδιασμού και στρατιωτικές δυσκολίες επηρέασαν τη συμπεριφορά των ρωσικών δυνάμεων ήδη πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση. Μετά το 1917 η κατάσταση επιδεινώθηκε σημαντικά: χαλάρωση πειθαρχίας, περιστατικά λεηλασιών και κλίμα ανασφάλειας μέχρι την αποχώρηση των Ρώσων τον Φεβρουάριο του 1918.

Οι ίδιες πηγές αναφέρουν επίσης ότι κατά την περίοδο της κατοχής κατεδαφίστηκε μεγάλος αριθμός σπιτιών στην Τραπεζούντα για τη δημιουργία πλατείας παρελάσεων, ενώ τότε πραγματοποιήθηκε και το πρώτο συστηματικό τοπογραφικό σχέδιο της πόλης από τον αρχιτέκτονα Δημήτρη Φυλλίζη.

Σχέδια ισχύος και γεωπολιτικοί στόχοι

Από τα ρωσικά αρχεία προκύπτει ότι η παρουσία στον Πόντο εντασσόταν σε ευρύτερο στρατηγικό σχεδιασμό.

Στόχος της Ρωσικής Αυτοκρατορίας ήταν ο έλεγχος του Εύξεινου Πόντου και, μακροπρόθεσμα, η κατάκτηση της Κωνσταντινούπολης, η οποία σε έγγραφα της εποχής αναφέρεται ακόμη και ως «Τσάριγκραντ». Παράλληλα εξεταζόταν η κατάληψη λιμανιών όπως η Σαμψούντα και η Σινώπη, ώστε να δημιουργηθούν ναυτικές βάσεις κοντά στην Κριμαία.

Η σημασία της υπόθεσης σήμερα

Η επανενεργοποίηση των αιτημάτων για επιστροφή κειμηλίων αναδεικνύει ότι το ζήτημα των αντικειμένων που μετακινήθηκαν την περίοδο της κατοχής παραμένει ανοιχτό έναν αιώνα μετά. Η τελική έκβαση θα εξαρτηθεί από διπλωματικές και νομικές διαδικασίες, αλλά και από το κατά πόσο θα υπάρξει ανταπόκριση από τη ρωσική πλευρά.

Το θέμα δεν αφορά μόνο διμερείς σχέσεις, αλλά αγγίζει ευρύτερα ζητήματα ιστορικής μνήμης, πολιτιστικής κληρονομιάς και διεθνούς πρακτικής για τα έργα που μετακινήθηκαν σε περιόδους πολέμου.

pontosnews.gr

Θλίψη στην Πολεμική Αεροπορία και στους φίλους της Αεροπορικής Ιδέας προκάλεσε η είδηση του θανάτου του Αντιπτεράρχου (Ι) ε.α. Παναγιώτη Μπαλέ, μιας μορφής που ταυτίστηκε με την επιχειρησιακή σοβαρότητα, την πειθαρχία και το “σκληρό” επαγγελματικό ήθος που κράτησε την ΠΑ όρθια σε απαιτητικές εποχές.

Ο Παναγιώτης Μπαλές γεννήθηκε το 1936 στην Ανδρίτσαινα, όπου ολοκλήρωσε τις εγκύκλιες σπουδές του. Το 1955 εισήλθε στη Σχολή Ικάρων (Τμήμα Ιπταμένων), κατατασσόμενος 8ος μεταξύ 65 εισαχθέντων. Διακρίθηκε ως αρχηγός της ΙΙΙης Τάξεως και αρχηγός της Σχολής, ενώ αποφοίτησε το 1958 ως αρχηγός της τάξης του, μεταξύ 36 νέων Ανθυποσμηναγών.

Το μεγαλύτερο μέρος της σταδιοδρομίας του το διένυσε στις Πολεμικές Μοίρες και στα σύγχρονα μαχητικά, με πάνω από 3.500 ώρες πτήσης. Διετέλεσε Διοικητής Πολεμικής Μοίρας των πρώτων F-4E Phantom που ήρθαν στην Ελλάδα, αλλά και Διοικητής της μεγαλύτερης Πτέρυγος Μάχης, της 110 ΠΜ (1980-82), με πέντε Πολεμικές Μοίρες. Και στις δύο περιπτώσεις, οι Μονάδες κατέκτησαν υψηλά επίπεδα επιχειρησιακής ικανότητας, επιτυγχάνοντας μηδενικούς δείκτες ατυχημάτων υπό τη διοίκησή του — στοιχείο που λέει πολλά σε έναν κλάδο όπου το “μηδέν” δεν χαρίζεται, κερδίζεται.

Αποστρατεύτηκε τον Μάρτιο του 1983 με τον βαθμό του Υποπτεράρχου. Κατά τη διαδρομή του, παρακολούθησε πλήθος επαγγελματικών σχολείων της ΠΑ και των ΕΔ, φοίτησε στο Air Command and Staff College της USAF (αντίστοιχο της Σχολής Πολέμου Αεροπορίας) και υπηρέτησε για δύο χρόνια ως καθηγητής, εκπαιδευτής και διευθυντής σπουδών στη ΣΠΑ.

Στο αποχαιρετιστήριο μήνυμά του ο Σάββας Καλεντερίδης ανέφερε: «Σήμερα έκανε την μεγάλη πτήση του ο πτέραρχος Παναγιώτης Μπαλές, ηγετική μορφή της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας, που διοίκησε στιβαρά και με αποτελεσματικότητα των Εθνική Υπηρεσία Πληροφοριών.Ένα γνήσιο τέκνο της ηρωικής Ανδρίτσαινας. Καλές προσγειώσεις στους διαδρόμους του Παραδείσου Αρχηγέ…».

Η απώλειά του κλείνει ακόμη ένα κεφάλαιο μιας γενιάς αξιωματικών που έμαθε να μετράει τα λόγια, να κρατάει χαμηλά τους τόνους και να ανεβάζει ψηλά το επίπεδο του καθήκοντος.

Αθήνα, 2026. Μετράμε 111 χρόνια από τη σφαγή των Αρμενίων, 107 χρόνια από τη 19η Μαΐου, 104 χρόνια από τη Μικρασιατική Καταστροφή, 103 χρόνια από τη Συνθήκη της Λοζάνης.

Όλα στη χώρα έχουν αλλάξει (ευτυχώς), αλλά η μνήμη –πάντα ζωντανή– δίνει καρπούς και υλικό για έρευνα και σκέψη.

Στις παραπάνω επετείους ας προσθέσουμε και άλλη μία, καθώς πέρυσι συμπληρώθηκαν 100 χρόνια από την υπογραφή της «Συμβάσεως μεταξύ του Ελληνικού Δημοσίου και της Εθνικής Τραπέζης της Ελλάδος “περί διαχειρίσεως των εν Ελλάδι κτημάτων των ανταλλαγέντων Μουσουλμάνων”» (5 Μαΐου 1925).

Με αφορμή αυτήν την τελευταία εκατονταετηρίδα, ήδη από τον περασμένο Δεκέμβριο το Ιστορικό Αρχείο της Εθνικής Τράπεζας άνοιξε τα συρτάρια του¹ για να μας ταξιδέψει στα δύσκολα εκείνα χρόνια. Όταν 1,5 εκατομμύριο χριστιανοί ήρθαν στη χώρα ως ανταλλάξιμοι – στις περισσότερες περιπτώσεις μόνο με τα ρούχα που φορούσαν, κι όσα μπορούσαν να στριμώξουν σε έναν μπόγο.

Ο ρόλος της τράπεζας ήταν πολυδιάστατος και εξαιρετικά σημαντικός, όπως φανερώνει και ο τίτλος του πρώτου σκέλους της έκθεσης: «Η Εθνική Τράπεζα αρωγός στην εθνική προσπάθεια».

Καταρχάς, με βάση τη σύμβαση, καθήκον της ήταν η καταγραφή και διαχείριση των ιδιοκτησιών των ανταλλαγέντων μουσουλμάνων, με στόχο την καταβολή στους αστούς πρόσφυγες την προβλεπόμενη από την πολιτεία προσωρινή αποζημίωση (το 20% σε μετρητά και το 80% σε ομολογίες). Και γιατί μόνο τους αστούς πρόσφυγες; Γιατί για τους αγρότες υπήρχε η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων, που φρόντισε τη νομή των κλήρων.²

Κατά δεύτερον, η ΕτΕ κλήθηκε να διαχειριστεί το οξύ ανθρωπιστικό πρόβλημα που προκάλεσε η αθρόα άφιξη των προσφύγων, ευαισθητοποιώντας τη διεθνή κοινότητα σε μια περίοδο κατά την οποία –λόγω των ιστορικών και πολιτικών γεγονότων– η δανειοληπτική ικανότητα της χώρας δεν ήταν στα καλύτερά της. Παρ’ όλα αυτά, και σημαντικό δάνειο κατάφερε να εξασφαλίσει, αλλά και διενέργησε εράνους διεθνώς για την ανέγερση ορφανοτροφείων κτλ.

Ανάμεσα στα εντυπωσιακά εκθέματα είναι τα περίτεχνα φύλλα των ομολογιών, αλλά και τα «διαφημιστικά» κείμενα που προέτρεπαν τον κόσμο να συμμετάσχει στην τιτάνια προσπάθεια με επιχειρήματα όπως

Θέλετε να ίδητε την χώραν μας ήρεμον και ήσυχον από Οικονομικά και Κοινωνικά γεγονότα και μεταβολάς; Ελαττώσατε την κοινωνικήν δυστυχίαν αγοράζοντες ομολογίας του Εθνικού Προσφυγικού Δανείου.

Το ίδιο το πιστωτικό ίδρυμα μεταβάλλει τη λειτουργία του, προσλαμβάνοντας υπαλλήλους που ασχολούνται αποκλειστικά με το θέμα της καταγραφής και αποζημίωσης των προσφύγων – κι αυτό με τη σειρά του οδηγεί στο δεύτερο σκέλος της έκθεσης: «Οι πρόσφυγες στον ελληνικό κοινωνικό ιστό».

Η προσπάθεια απογραφής αλλά και η αποτίμηση των περιουσιών των προσφύγων της ευρύτερης Μικράς Ασίας γινόταν με τον μόνο εφικτό τότε τρόπο: Ο απογραφόμενος δήλωνε τα στοιχεία του, και οι γύρω του καλούνταν να τα επιβεβαιώσουν ή να τα διαψεύσουν.

Με αυτόν τον τρόπο –και γι’ αυτόν το σκοπό– άλλωστε άρχισαν να ιδρύονται τα πρώτα προσφυγικά σωματεία στην Ελλάδα.

Το δεύτερο αυτό σκέλος της έκθεσης είναι που ξυπνά τις περισσότερες μνήμες, καθώς εκτίθενται δελτία ταυτοποίησης, καταστατικά ίδρυσης συλλόγων (του Πανιωνίου μεταξύ άλλων), αλλά και ένας διαδραστικός ηλεκτρονικός πίνακας με φωτογραφίες που τοποθετούνται στο χάρτη από όπου προήλθαν τα πρόσωπα – Αϊδίνι, Τραπεζούντα, Αφησιά κ.ο.κ.

Ανάμεσα στα δελτία, διακρίνουμε και ονόματα γνώριμα: Ο Φώτης Κόντογλου, ο Τάσος Αθανασιάδης, ο Γεώργιος Ιωακείμογλου, ο Στυλιανός Σεφεριάδης (πατέρας του νομπελίστα ποιητή Γιώργου Σεφέρη), ο σπουδαίος Μικρασιάτης ζωγράφος Γεώργιος Προκοπίου και τόσοι άλλοι…

Και φυσικά, ο χάρτης διασποράς των ανταλλαγέντων ανά τον κόσμο – αλλά και η ενδιαφέρουσα πληροφορία ότι και αυτοί που επέλεξαν εξαρχής την ξενιτιά, είχαν δικαίωμα αποζημίωσης από το ελληνικό κράτος μέσω της ΕτΕ.

Όσα και να γράψουμε όμως σε ένα άρθρο, δεν είναι αρκετά για να περιγράψουν ούτε τις μισές από τις πληροφορίες που περιέχει αυτή η έκθεση.

Ενταγμένη σε έναν χώρο ιδιαίτερο, που σε κάνει να ξεχνάς ότι βρίσκεσαι στο κέντρο της Αθήνας, σε αφήνει με την αίσθηση ότι μία φορά δεν είναι αρκετή να την επισκεφθείς. Ευτυχώς θα διαρκέσει μέχρι τον Απρίλιο, και αν μπορούμε να δώσουμε μια συμβουλή, θα ήταν να κλείσετε θέση σε μια από τις ξεναγήσεις που προσφέρουν οι επιμελητές. Αξίζει.

Κείμενο, φωτογραφίες: Χριστίνα Κωνσταντάκη.

___
1. Για του λόγου το αληθές, στα εκθέματα περιλαμβάνονται τα σχέδια της αρχειοθήκης που προοριζόταν γι’ αυτόν το σκοπό, αλλά και η ίδια η αρχειοθήκη, ως έπιπλο:

2. Τα αρχεία της ΕΑΠ με τους απογραφέντες αγρότες πρόσφυγες έχουν ψηφιοποηθεί και μπορείτε να τα δείτε στο άρθρο του Pontos News «Βρες τους πρόσφυγες συγγενείς σου από τον Πόντο, τη Μικρά Ασία και την Ανατολική Θράκη». Τα αρχεία της ΕτΕ μπορείτε να τα βρείτε στην έδρα του Ιστορικού Αρχείου: Γ’ Σεπτεμβρίου 146, Αθήνα.

Πληροφορίες:
⇒ Τρ., Τετ., Σ., Κ.: 09:00-17:00 • Πέμ., Παρ.: 12:00-20:00 • Δευτέρα κλειστά.
⇒ Ξεναγήσεις για το κοινό από τους επιμελητές της έκθεσης κάθε Πέμπτη απόγευμα και το σαββατοκύριακο με κράτηση θέσης καθώς και για οργανωμένες ομάδες μετά από ραντεβού.
⇒ Κράτηση θέσης στα τηλέφωνα: 210-8807819, 210-8807804, 210-8807805 (υπεύθυνες Μ. Οικονομοπούλου, Ε. Σκουλικάρη).

pontosnews.gr