Μήπως ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν της Σαουδικής Αραβίας επαναλαμβάνει απλώς την εξαπάτηση της Τουρκίας;

Γράφει ο Μάικλ Ρούμπιν, Middle East Forum

Όταν το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης (AKP) του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν θριάμβευσε στις εκλογές της Τουρκίας τον Νοέμβριο του 2002, επιχείρησε να διαβεβαιώσει τη διεθνή κοινότητα ότι είχε εγκαταλείψει τον ισλαμισμό του παρελθόντος του και είχε διδαχθεί από την αποπομπή του το 1998 από τη δημαρχία της Κωνσταντινούπολης και τη φυλάκισή του το 1999 για ισλαμιστική υποκίνηση. «Είμαστε οι εγγυητές της κοσμικότητας», δήλωσε. «Δεν είμαστε ισλαμιστικό κόμμα. Eίμαστε υπέρ της δημοκρατίας, της υγιούς οικονομίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης», είπε, αγγίζοντας όλα τα προοδευτικά σημεία που εκτιμούσε η Δύση.

Και αυτό λειτούργησε. Κατά την επίσκεψή του στην Άγκυρα το 2004, ο πρόεδρος Τζορτζ Μπους δήλωσε: «Εκτιμώ βαθύτατα το παράδειγμα που έχει θέσει η χώρα σας για το πώς μπορεί να είναι μια μουσουλμανική χώρα και ταυτόχρονα μια χώρα που υιοθετεί τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και την ελευθερία». Ο Μπους δεν ήταν ο μόνος. Ο υπουργός Εξωτερικών Κόλιν Πάουελ χαρακτήρισε την Τουρκία πρότυπο που αντιπροσωπεύει «μια μουσουλμανική δημοκρατία που ζει ειρηνικά με τους φίλους και τους γείτονές της».

«Δεν είμαστε ισλαμιστικό κόμμα. Eίμαστε υπέρ της δημοκρατίας, της υγιούς οικονομίας και της κοινωνικής δικαιοσύνης».

Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, το 2002

Σε συνέδριο το 2004, ο Τζέιμς Χολμς, βετεράνος διπλωμάτης στην Τουρκία που τότε ασκούσε πιέσεις υπέρ της Άγκυρας ως πρόεδρος του Αμερικανοτουρκικού Συμβουλίου, φάνηκε εμφανώς εκνευρισμένος με όποιον αμφισβητούσε την πορεία της Τουρκίας. Ο υφυπουργός Εξωτερικών Ντάνιελ Φριντ περιέγραψε το AKP ως «ένα είδος μουσουλμανικής εκδοχής ενός χριστιανοδημοκρατικού κόμματος». Ο επιχειρηματίας και ιδρυτικό στέλεχος του AKP, Τζουνέιτ Ζαψού, επικοινωνούσε παρασκηνιακά με Αμερικανούς νεοσυντηρητικούς όπως οι Πολ Γούλφοβιτς, Ρίτσαρντ Περλ και Μπέρναρντ Λιούις, για να κατευνάσει τις ανησυχίες τους. Η ευσεβής προσδοκία, αν όχι η απόλυτη αφέλεια, συνεχίστηκε και επί διοίκησης Ομπάμα. Ο πρόεδρος Μπαράκ Ομπάμα χαρακτήρισε τον Ερντογάν έναν από τους πιο έμπιστους ξένους φίλους του. Μάλιστα είπε ότι ζητούσε συμβουλές γονεϊκότητας από τον Ερντογάν, ίσως αγνοώντας ότι μέσα στις πρώτες επτά ημέρες διακυβέρνησής του το ποσοστό δολοφονιών γυναικών στην Τουρκία αυξήθηκε κατά 1.400%.

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, ο Ερντογάν εδραίωσε τον έλεγχό του, καταλαμβάνοντας τη διοίκηση τεχνοκρατικών φορέων όπως τα συμβούλια τραπεζικής εποπτείας και ελέγχου, τα οποία αργότερα χρησιμοποίησε εναντίον ανταγωνιστών και αντιπάλων. Σταδιακά απέδειξε ότι παρέμενε πιστός στην παλαιότερη ρήση του: «Η δημοκρατία είναι σαν τραμ. Το χρησιμοποιείς μέχρι να φτάσεις στον προορισμό σου και μετά κατεβαίνεις». Όχι μόνο διέλυσε κάθε μηχανισμό ελέγχου και ισορροπίας μέσα στην Τουρκία και φυλάκισε εκατοντάδες χιλιάδες πολιτικούς αντιπάλους, αλλά ανέστρεψε πλήρως και την εξωτερική πολιτική της χώρας. Από σταθερός σύμμαχος του Ισραήλ στην καταπολέμηση της τρομοκρατίας, έγινε ίσως ο μεγαλύτερος υποστηρικτής της Χαμάς. Τους τελευταίους μήνες μάλιστα φέρεται να έχει επεκτείνει αυτή τη βοήθεια και στη Χεζμπολάχ. Σήμερα, αντί να στρέφεται προς τη Δύση, ο Ερντογάν κλίνει προς τη Ρωσία, την Κίνα και τον «Άξονα της Ιχουάν», δηλαδή τα κράτη που ενώνονται από την αποδοχή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας. Η Τουρκία μπορεί να παραμένει μέλος του ΝΑΤΟ, όμως λίγοι στο Κογκρέσο θα τη χαρακτήριζαν πιστό σύμμαχο. Οι περισσότεροι τη βλέπουν ως Δούρειο Ίππο και ακόμη και οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της αναγνωρίζουν ότι, στην καλύτερη περίπτωση, η Τουρκία είναι ένα πρόβλημα προς διαχείριση.

Η ιστορία επαναλαμβάνεται. Έχει περάσει σχεδόν μία δεκαετία από τότε που ο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν έγινε διάδοχος του θρόνου στη Σαουδική Αραβία. Η θέση του διαδόχου αποκτά ολοένα μεγαλύτερη σημασία καθώς η άνοια του 90χρονου βασιλιά Σαλμάν μπιν Αμπντουλαζίζ επιδεινώνεται. Στην πράξη, ο MBS –όπως αποκαλείται ευρέως– είναι ο κυβερνήτης της Σαουδικής Αραβίας, ακόμη και χωρίς την τυπική στέψη.

Από την αρχή, Αμερικανοί και Άραβες αξιωματούχοι επαινούσαν τον MBS και τις μεταρρυθμίσεις του. Το 2015, ο Ομπάμα τον χαρακτήρισε «σοφό πέρα από την ηλικία του» και είπε ότι «του φάνηκε εξαιρετικά ενημερωμένος και πολύ έξυπνος». Οι επενδυτές έδειξαν ενθουσιασμό. «Θέλει σίγουρα να ταρακουνήσει τη σαουδαραβική οικονομία», δήλωσε ο Σεμπαστιάν Ενέν, επικεφαλής διαχείρισης κεφαλαίων της εταιρείας The National Investor. «Ασχολείται με τα πάντα».

Μια μεταρρυθμισμένη απόλυτη μοναρχία δεν είναι δημοκρατία· είναι απλώς μια μεταρρυθμισμένη μοναρχία.

Ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ και ο γαμπρός του, Τζάρεντ Κούσνερ, ανέπτυξαν στενή σχέση με τον MBS. Ο Τραμπ τον χαρακτήρισε «οραματιστή» και «εντυπωσιακό» ηγέτη. Ο Κούσνερ δήλωσε ότι η ηγεσία του MBS θα μπορούσε να είναι πραγματικά «μεταμορφωτική». Και όπως ο Ερντογάν αρχικά επιδίωξε μεταρρυθμίσεις για να βελτιώσει τη λειτουργία της Τουρκίας, έτσι και ο MBS προσπάθησε να δώσει ώθηση στις επιχειρήσεις στο Βασίλειο. Προώθησε επίσης πολλές μεταρρυθμίσεις που ζητούσαν επί γενιές διπλωμάτες και Αμερικανοί υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής, απογοητευόμενος εύλογα όταν έλαβε ελάχιστη αναγνώριση, ειδικά μετά τη δολοφονία του Τζαμάλ Κασόγκι, πρώην αξιωματικού των σαουδαραβικών μυστικών υπηρεσιών και υποστηρικτή της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, ο οποίος αργότερα έγινε αρθρογράφος της Washington Post. Πολλοί Αμερικανοί επικριτές μπέρδεψαν επίσης λανθασμένα τον μεταρρυθμισμό με τον φιλελευθερισμό. Μια μεταρρυθμισμένη απόλυτη μοναρχία δεν είναι δημοκρατία. Eίναι απλώς μια μεταρρυθμισμένη μοναρχία.

Όπως ο Ερντογάν, έτσι και ο MBS ήταν πάντοτε τακτικιστής. Καθώς ο Ερντογάν εδραίωνε τον έλεγχό του, εγκατέλειψε τον πραγματισμό του και άφησε την ιδεολογία του να φανεί. Μέρος του αρχικού του συμβιβασμού ήταν να χρησιμοποιήσει τη Δύση εναντίον του εαυτού της. Το πέτυχε όταν το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και Ευρωπαίοι αξιωματούχοι απαίτησαν ο τουρκικός στρατός να παραμείνει εκτός πολιτικής και να εγκαταλείψει τον ρόλο του ως συνταγματικού εγγυητή. Με την εξάλειψη αυτού του μηχανισμού ελέγχου, η αυταρχική φύση του Ερντογάν φάνηκε καθαρά.

Ο MBS υιοθέτησε την ίδια στρατηγική. Χρησιμοποίησε τον υποτιθέμενο μεταρρυθμισμό και φιλελευθερισμό του για να κερδίσει τη δυτική στήριξη, την οποία στη συνέχεια αξιοποίησε εναντίον των πολλών αντιπάλων του. Τώρα που έχει παραμερίσει επιτυχώς τον ανταγωνισμό του, δεν χρειάζεται πλέον να προσποιείται ότι στόχος του είναι να μεταμορφώσει το Βασίλειο με δυτικούς όρους. Η στροφή της Σαουδικής Αραβίας προς ένα ισλαμιστικό όραμα και η προσέγγισή του με την Τουρκία, το Κατάρ και το Πακιστάν ενδέχεται να ήταν εξαρχής ο τελικός στόχος του.

Το γεγονός ότι το Κατάρ χρηματοδότησε τόσο τον Ερντογάν και ενδέχεται τώρα να στηρίζει και την αιμορραγούσα οικονομία της Σαουδικής Αραβίας ολοκληρώνει την ομοιότητα.

Για δεκαετίες, ο Ερντογάν παραπλανούσε τους Αμερικανούς συνομιλητές του. Τώρα φαίνεται πως ο MBS ακολουθεί το ίδιο εγχειρίδιο, προσποιούμενος μεταρρυθμίσεις ενώ επιδιώκει εδραίωση εξουσίας, με στόχο μια ισλαμιστική τάξη πραγμάτων αντίθετη προς την περιφερειακή ασφάλεια και τη ευρύτερη φιλελεύθερη διεθνή τάξη.