Επιμέλεια: Χρήστος Κωνσταντινίδης

Η αμερικανική κυβέρνηση φαίνεται πως υποτίμησε σοβαρά τόσο την ένταση όσο και το εύρος της ιρανικής αντίδρασης, με αποτέλεσμα να βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη όχι μόνο με μια στρατιωτική κλιμάκωση στη Μέση Ανατολή, αλλά και με ένα επικίνδυνο ενεργειακό και οικονομικό ντόμινο που απειλεί να πλήξει ευθέως τις Ηνωμένες Πολιτείες, όπως αναφέρει δημοσίευμα των New York Times.

Στις 18 Φεβρουαρίου, ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ εξέταζε το ενδεχόμενο στρατιωτικών επιθέσεων κατά του Ιράν, ο υπουργός Ενέργειας Κρις Ράιτ εμφανιζόταν καθησυχαστικός. Σε δημόσια τοποθέτησή του υποστήριζε ότι ακόμη και ένας νέος πόλεμος δεν θα προκαλούσε ουσιαστική αναταραχή στις αγορές ενέργειας, επικαλούμενος ως παράδειγμα τις αμερικανοϊσραηλινές επιθέσεις του περασμένου Ιουνίου, όταν –όπως έλεγε– οι τιμές του πετρελαίου αυξήθηκαν πρόσκαιρα και γρήγορα αποκλιμακώθηκαν.

Αυτή η εκτίμηση αποδείχθηκε εσφαλμένη. Οι εξελίξεις των τελευταίων ημερών δείχνουν ότι η Τεχεράνη επέλεξε αυτή τη φορά μια πολύ πιο επιθετική και πολυεπίπεδη απάντηση, βάζοντας στο στόχαστρο το πιο κρίσιμο νευραλγικό σημείο της παγκόσμιας ενεργειακής τροφοδοσίας: το Στενό του Ορμούζ. Πρόκειται για τη θαλάσσια δίοδο από την οποία διέρχεται περίπου το 20% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου, γεγονός που της προσδίδει τεράστια στρατηγική σημασία.

Τα πλήγματα σε πετρελαιοφόρα που κινούνται στην περιοχή, σε συνδυασμό με τις πληροφορίες περί ιρανικών προετοιμασιών για πόντιση ναρκών, έχουν ουσιαστικά παραλύσει την εμπορική ναυσιπλοΐα στον Περσικό Κόλπο. Το αποτέλεσμα είναι ήδη ορατό: οι διεθνείς τιμές του πετρελαίου εκτινάσσονται, οι τιμές των καυσίμων στις ΗΠΑ αυξάνονται και ο Λευκός Οίκος αναζητεί επειγόντως τρόπους περιορισμού μιας ευρύτερης οικονομικής κρίσης.

Η κρίση αυτή ανέδειξε με τον πιο σκληρό τρόπο το βασικό στρατηγικό λάθος της Ουάσινγκτον. Ο Τραμπ και αρκετοί από τους συμβούλους του φαίνεται πως πίστευαν ότι το Ιράν είτε θα αντιδρούσε συγκρατημένα είτε θα λύγιζε γρήγορα υπό την πίεση των πληγμάτων. Αντιθέτως, η Τεχεράνη αντιμετώπισε τη σύγκρουση ως υπαρξιακή απειλή και απάντησε με καταιγισμό πυραύλων και drones εναντίον αμερικανικών βάσεων, αραβικών πόλεων και ισραηλινών αστικών κέντρων.

Η αμερικανική πλευρά αναγκάστηκε να κινηθεί υπό καθεστώς πίεσης, προχωρώντας σε εκκενώσεις πρεσβειών και επεξεργασία έκτακτων μέτρων για τον περιορισμό της ενεργειακής αναταραχής. Την ίδια στιγμή, οι επικρίσεις στο εσωτερικό εντείνονται. Ο Δημοκρατικός γερουσιαστής Κρίστοφερ Μέρφι υποστήριξε ότι η κυβέρνηση δεν είχε πραγματικό σχέδιο για το Στενό του Ορμούζ και δεν γνωρίζει πώς μπορεί να το ανοίξει ξανά με ασφάλεια.

Στο εσωτερικό της κυβέρνησης, η εικόνα μόνο καθησυχαστική δεν είναι. Σύμφωνα με όσα διαρρέουν, αυξάνεται η απαισιοδοξία μεταξύ αξιωματούχων εξαιτίας της απουσίας σαφούς στρατηγικής εξόδου από τον πόλεμο. Παρ’ όλα αυτά, ελάχιστοι είναι διατεθειμένοι να συγκρουστούν ανοιχτά με τον πρόεδρο, ο οποίος επιμένει να παρουσιάζει τη στρατιωτική επιχείρηση ως πλήρη επιτυχία.

Το πρόβλημα για τον Λευκό Οίκο είναι ότι τα μηνύματα που εκπέμπονται παραμένουν αντιφατικά. Ο ίδιος ο Τραμπ έχει μιλήσει κατά καιρούς για πλήρη επιτυχία, για πόλεμο που μπορεί να κρατήσει πάνω από έναν μήνα, αλλά και για ακόμη πιο αποφασιστική συνέχιση των επιχειρήσεων. Παράλληλα, έχει θέσει και μαξιμαλιστικούς πολιτικούς στόχους, όπως η ανάδειξη ιρανικής ηγεσίας που θα υποταχθεί στις αμερικανικές απαιτήσεις.

Απέναντι σε αυτή τη ρητορική, ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο και ο υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ εμφανίζονται να προωθούν μια πιο περιορισμένη και τακτική γραμμή. Οι δύο άνδρες περιέγραψαν ως βασικούς στόχους την καταστροφή της δυνατότητας του Ιράν να εκτοξεύει πυραύλους, την εξουδετέρωση των εργοστασίων παραγωγής τους και την καταστροφή του ιρανικού ναυτικού. Πρόκειται για μια προσέγγιση που μοιάζει να αφήνει ανοιχτό ένα παράθυρο ταχύτερης απεμπλοκής.

Απότομη προγείωση! Η κυβέρνηση του Ιράν δεν κινδυνεύει να καταρρεύσει, λένε οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών

Την ίδια ώρα, όμως, οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών έρχονται να προσγειώσουν βίαια το πολιτικό αφήγημα του Τραμπ. Παρά τις διαβεβαιώσεις του Αμερικανού προέδρου ότι η ηγεσία της Τεχεράνης έχει ουσιαστικά «ξεδοντιαστεί», οι αξιολογήσεις των μυστικών υπηρεσιών, σύμφωνα με πληροφορίες του Reuters, συγκλίνουν στο ακριβώς αντίθετο συμπέρασμα: το ιρανικό καθεστώς δεν βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο κατάρρευσης, διατηρεί τον έλεγχο του πληθυσμού και παραμένει λειτουργικό, παρά τους αδιάκοπους αμερικανοϊσραηλινούς βομβαρδισμούς και τη δολοφονία του αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ. Η εκτίμηση αυτή περιπλέκει ακόμη περισσότερο την κατάσταση για την Ουάσινγκτον, καθώς όσο αυξάνονται οι πολιτικές πιέσεις λόγω του πετρελαίου, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να εμφανιστεί μια «καθαρή νίκη» στο πεδίο.

Οι ίδιες πληροφορίες δείχνουν ότι ούτε το σενάριο εσωτερικής αποσύνθεσης του Ιράν επιβεβαιώνεται προς το παρόν. Παρά τις απώλειες σε κορυφαία στελέχη και διοικητές των Φρουρών της Επανάστασης, οι μηχανισμοί εξουσίας παραμένουν όρθιοι, ενώ ακόμη και Ισραηλινοί αξιωματούχοι φέρονται να παραδέχονται σε κλειστές συζητήσεις ότι δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα πως ο πόλεμος θα οδηγήσει σε ανατροπή της κυβέρνησης. Αυτό εξηγεί και τις αντιφάσεις στην αμερικανική γραμμή: από τη μία ο Τραμπ είχε καλέσει τους Ιρανούς να πάρουν την κυβέρνηση «στα χέρια τους», από την άλλη στενοί συνεργάτες του έσπευσαν αργότερα να αρνηθούν ότι η ανατροπή του καθεστώτος ήταν ο επίσημος στόχος του πολέμου.

Ακόμη και το χαρτί των ιρανικών κουρδικών οργανώσεων δεν φαίνεται ικανό, τουλάχιστον αυτή τη στιγμή, να ανατρέψει τις ισορροπίες. Παρότι Κούρδοι παράγοντες υποστηρίζουν ότι διαθέτουν δίκτυα, οργάνωση και ένοπλο δυναμικό έτοιμο να κινηθεί κατά της Τεχεράνης με αμερικανική υποστήριξη, οι εκθέσεις των αμερικανικών υπηρεσιών εκφράζουν σοβαρές αμφιβολίες για το κατά πόσον αυτές οι ομάδες έχουν τον απαιτούμενο οπλισμό, τη δύναμη και την αντοχή για να διατηρήσουν μια ουσιαστική σύγκρουση. Δεν είναι τυχαίο ότι ο ίδιος ο Τραμπ εμφανίστηκε να αποκλείει την είσοδό τους στο Ιράν, γεγονός που αφαιρεί από την εξίσωση ένα πιθανό εργαλείο εσωτερικής πίεσης κατά του καθεστώτος.

Ο Χέγκσεθ παραδέχθηκε δημόσια ότι η ένταση της ιρανικής απάντησης αιφνιδίασε σε κάποιο βαθμό το Πεντάγωνο, αν και προσπάθησε να τη συνδέσει με την «απελπισία του καθεστώτος». Ωστόσο, πίσω από τις δηλώσεις αυτές διακρίνεται η αμηχανία μιας υπερδύναμης που δεν είχε υπολογίσει σωστά την κλίμακα των συνεπειών.

Ακόμη πιο αποκαλυπτικό ήταν το επεισόδιο με τον υπουργό Ενέργειας Κρις Ράιτ, ο οποίος ανακοίνωσε μέσω κοινωνικών δικτύων ότι αμερικανικό πολεμικό πλοίο είχε συνοδεύσει με επιτυχία πετρελαιοφόρο στο Στενό του Ορμούζ. Η ανάρτηση καθησύχασε προσωρινά τις αγορές και οδήγησε σε άνοδο μετοχών. Όταν όμως διαγράφηκε, καθώς αποδείχθηκε ότι δεν είχε πραγματοποιηθεί καμία τέτοια συνοδεία, η αναστάτωση επανήλθε άμεσα. Το περιστατικό αυτό φανέρωσε όχι μόνο νευρικότητα αλλά και έλλειψη συντονισμού στο εσωτερικό της αμερικανικής κυβέρνησης.

Την ίδια ώρα, η στρατιωτική διάσταση του πολέμου επιβαρύνει και το αμερικανικό οπλοστάσιο. Σύμφωνα με πληροφορίες από κλειστές ενημερώσεις στο Κογκρέσο, οι Ηνωμένες Πολιτείες φέρονται να κατανάλωσαν πυρομαχικά αξίας 5,6 δισ. δολαρίων μόνο μέσα στις δύο πρώτες ημέρες της σύγκρουσης. Το μέγεθος αυτό είναι πολύ μεγαλύτερο από ό,τι είχε παρουσιαστεί δημοσίως και ενισχύει την αίσθηση ότι η αναζήτηση εξόδου από τον πόλεμο έχει λάβει πλέον χαρακτήρα κατεπείγοντος.

Στην Ουάσινγκτον, οι Ρεπουμπλικάνοι αρχίζουν ήδη να ανησυχούν ότι η άνοδος των τιμών του πετρελαίου μπορεί να πλήξει την οικονομική ατζέντα του κόμματος ενόψει των ενδιάμεσων εκλογών. Ο Τραμπ προσπαθεί να προβάλλει εναλλακτικές λύσεις, αναφερόμενος στο πετρέλαιο της Βενεζουέλας και στην κατασκευή νέου διυλιστηρίου στο Τέξας, το οποίο –κατά την κυβέρνηση– θα μπορούσε να ενισχύσει την προσφορά και να απορροφήσει μέρος των κραδασμών.

Ωστόσο, η πραγματικότητα στο πεδίο παραμένει σκληρή. Το Ιράν διαμηνύει ότι είναι έτοιμο να χρησιμοποιήσει την επιρροή του στην παγκόσμια αγορά ενέργειας ως μοχλό πίεσης. Το μήνυμα του Αλί Λαριτζανί ήταν απολύτως σαφές: το Στενό του Ορμούζ είτε θα παραμείνει δίοδος ειρήνης και ευημερίας είτε θα μετατραπεί σε πέρασμα ήττας και οδύνης για τους πολεμοκάπηλους.

Το συμπέρασμα; Η κυβέρνηση Τραμπ μπήκε σε αυτή τη σύγκρουση θεωρώντας ότι μπορεί να επιβάλει στρατιωτικούς όρους χωρίς βαρύ οικονομικό κόστος και με την προσδοκία ότι η πίεση θα λύγιζε γρήγορα την Τεχεράνη. Τώρα διαπιστώνει ότι στη Μέση Ανατολή ο πόλεμος δεν μένει ποτέ μόνο στο πεδίο των μαχών. Περνά στη θάλασσα, χτυπά την ενέργεια, πιέζει τις αγορές, δοκιμάζει τα όρια της στρατιωτικής αντοχής και τελικά επιστρέφει στην εσωτερική πολιτική των ίδιων των Ηνωμένων Πολιτειών.