Μια σύνθετη γεωπολιτική συναλλαγή, η οποία θα μπορούσε να ανοίξει τον δρόμο για την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των μαχητικών πέμπτης γενιάς F-35, βρίσκεται σε εξέλιξη στο παρασκήνιο.

Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης

Σύμφωνα με δημοσίευμα της Wall Street Journal, η Άγκυρα συζητά το ενδεχόμενο μεταφοράς των ρωσικών αντιαεροπορικών συστημάτων S-400 στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, επιχειρώντας να απομακρύνει το βασικό εμπόδιο που οδήγησε στον αποκλεισμό της από το αμερικανικό πρόγραμμα.

Το σχέδιο, εφόσον προχωρήσει, θα εξυπηρετούσε δύο διαφορετικές αλλά αλληλένδετες επιδιώξεις: Η Τουρκία θα απαλλασσόταν από τους S-400 και θα διεκδικούσε την προμήθεια των F-35, ενώ τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα θα ενίσχυαν την αεράμυνά τους μετά τις επιθέσεις με πυραύλους και μη επανδρωμένα αεροσκάφη που δέχθηκαν κράτη του Κόλπου κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν.

Πρόκειται, ωστόσο, για μια συμφωνία γεμάτη εμπόδια. Για να υλοποιηθεί, απαιτείται η συναίνεση της Ρωσίας, η έγκριση της Ουάσιγκτον, η συμμόρφωση της Τουρκίας με την αμερικανική νομοθεσία και τελικά η αποδοχή του Κογκρέσου. Παράλληλα, Ελλάδα και Ισραήλ παρακολουθούν με ανησυχία τις εξελίξεις, καθώς ενδεχόμενη επιστροφή της Τουρκίας στα F-35 θα επηρέαζε άμεσα τις περιφερειακές στρατιωτικές ισορροπίες.

Το λάθος του 2019 που κόστισε δισεκατομμύρια

Η Τουρκία αποβλήθηκε από το πρόγραμμα ανάπτυξης και αγοράς των F-35 το 2019, όταν επέμεινε στην απόκτηση των ρωσικών S-400 παρά τις προειδοποιήσεις της Ουάσιγκτον και των υπόλοιπων συμμάχων της στο ΝΑΤΟ.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες υποστήριξαν ότι η ταυτόχρονη παρουσία των δύο συστημάτων στο τουρκικό έδαφος θα δημιουργούσε σοβαρό κίνδυνο ασφαλείας. Οι S-400 θα μπορούσαν να συλλέξουν κρίσιμες πληροφορίες για τα τεχνικά και επιχειρησιακά χαρακτηριστικά των F-35, μεταξύ των οποίων το ίχνος τους στα ραντάρ, και τα δεδομένα αυτά να καταλήξουν στη Μόσχα.

Δυτικοί αξιωματούχοι είχαν εκφράσει, επίσης, ανησυχίες για την πιθανή σύνδεση των S-400 με την αεράμυνα του ΝΑΤΟ, αλλά και για την παρουσία Ρώσων τεχνικών στην Τουρκία.

Το αμερικανικό Κογκρέσο αντέδρασε δυναμικά, οδηγώντας στην επιβολή κυρώσεων κατά της Άγκυρας και στον αποκλεισμό της από το πρόγραμμα των F-35. Η απόφαση κόστισε στην τουρκική αμυντική βιομηχανία συμβάσεις αξίας δισεκατομμυρίων δολαρίων, καθώς η Τουρκία συμμετείχε αρχικά στην πολυεθνική κοινοπραξία κατασκευής του μαχητικού.

Έκτοτε, οι S-400 μετατράπηκαν από σύμβολο της υποτιθέμενης τουρκικής «στρατηγικής αυτονομίας» σε βαρύ πολιτικό και αμυντικό φορτίο για την κυβέρνηση του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν.

Ο Τραμπ ανοίγει ξανά την πόρτα

Οι συζητήσεις για τη μεταφορά των S-400 στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ακολούθησαν τη συνάντηση του Ντόναλντ Τραμπ με τον Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, στο περιθώριο της Συνόδου Κορυφής του ΝΑΤΟ νωρίτερα τον Ιούλιο.

Ο Αμερικανός πρόεδρος δήλωσε ότι σχεδιάζει να άρει τους περιορισμούς που εμποδίζουν την πώληση των F-35 στην Τουρκία, αποδεικνύοντας ότι επιθυμεί να αναβαθμίσει τη συνεργασία με τον Ερντογάν.

Όπως επισημαίνει η Wall Street Journal, ο Τραμπ αντιμετωπίζει τον Τούρκο πρόεδρο ως σημαντικό γεωπολιτικό εταίρο, ικανό να διαδραματίσει ενεργό ρόλο τόσο στη Μέση Ανατολή όσο και στον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας.

Ο Λευκός Οίκος απέφυγε να σχολιάσει το συγκεκριμένο σχέδιο και παρέπεμψε στις πρόσφατες δηλώσεις του Τραμπ. Σιωπή τήρησαν επίσης τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, το ρωσικό υπουργείο Άμυνας και το τουρκικό υπουργείο Εξωτερικών.

Εκπρόσωπος του τουρκικού υπουργείου Άμυνας περιορίστηκε να δηλώσει ότι οι εργασίες για το ζήτημα συνεχίζονται, χωρίς να αποκαλύψει περισσότερες λεπτομέρειες. Το Κρεμλίνο είχε ήδη επιβεβαιώσει ότι βρίσκεται σε επαφή με την Τουρκία για το μέλλον των S-400.

Γιατί ενδιαφέρονται τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα

Η εμπλοκή του Άμπου Ντάμπι δεν είναι τυχαία. Οι επιθέσεις με πυραύλους και drones κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράν δοκίμασαν τις δυνατότητες της αεράμυνας των συμμάχων των ΗΠΑ στον Κόλπο.

Τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα επιδιώκουν πλέον να θωρακίσουν τον εναέριο χώρο τους απέναντι σε μια απειλή που αποδείχθηκε άμεση και πραγματική. Οι S-400 θα μπορούσαν να ενταχθούν σε αυτήν την προσπάθεια, υπό την προϋπόθεση ότι θα εξασφαλιζόταν το «πράσινο φως» τόσο από τη Μόσχα όσο και από την Ουάσιγκτον.

Το Άμπου Ντάμπι είχε συμφωνήσει και το ίδιο με τις Ηνωμένες Πολιτείες για την αγορά F-35, όμως η συμφωνία παραμένει παγωμένη εδώ και περίπου πέντε χρόνια. Η κυβέρνηση Τραμπ διατηρεί στενές σχέσεις με τα Εμιράτα και έχει εξάρει τον ρόλο τους στον πόλεμο κατά του Ιράν.

Η πιθανότητα να αποκτήσουν τώρα ένα προηγμένο ρωσικό σύστημα αεράμυνας δημιουργεί ένα ιδιόμορφο τρίγωνο συμφερόντων. Η Τουρκία θέλει να παραδώσει τους S-400 για να πάρει αμερικανικά μαχητικά, τα Εμιράτα χρειάζονται άμεσα ισχυρότερη αεράμυνα, αλλά τόσο η Ρωσία όσο και οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να αποδεχθούν τη συναλλαγή.

Τα εμπόδια Μόσχας και Κογκρέσου

Η Τουρκία δεν μπορεί να μεταπωλήσει ή να επανεξαγάγει τους S-400 χωρίς τη ρωσική συγκατάθεση. Η Μόσχα θα κληθεί να αποφασίσει εάν την εξυπηρετεί η μεταφορά του συστήματος σε μια χώρα που αποτελεί στενό εταίρο των Ηνωμένων Πολιτειών.

Την ίδια στιγμή, η Άγκυρα αναμένεται να απαιτήσει σαφείς εγγυήσεις από την Ουάσιγκτον ότι, εφόσον απομακρύνει τους S-400, θα αποκτήσει πραγματικά τα F-35.

Οι εγγυήσεις του Λευκού Οίκου, όμως, δεν αρκούν. Θα πρέπει να πιστοποιηθεί ότι η Τουρκία δεν διαθέτει πλέον το ρωσικό σύστημα, να αρθούν οι σχετικές κυρώσεις και να τροποποιηθεί το νομοθετικό πλαίσιο που εμποδίζει την πώληση.

Το Κογκρέσο έχει αποφασιστικό λόγο στις μεγάλες εξαγωγές αμερικανικών οπλικών συστημάτων και σημαντικός αριθμός νομοθετών εξακολουθεί να αντιμετωπίζει με δυσπιστία την Τουρκία.

Αμερικανοί βουλευτές που επισκέφθηκαν πρόσφατα την Άγκυρα εμφανίστηκαν θετικοί σε μια συμφωνία βάσει της οποίας η Τουρκία θα απομάκρυνε τους S-400 και θα επέστρεφε στα F-35. Άλλοι, όμως, επιμένουν ότι η συμπεριφορά της Άγκυρας δεν δικαιολογεί την επανένταξή της.

Η Αθήνα έθεσε το ζήτημα στην Ουάσιγκτον

Η Ελλάδα έχει ήδη μεταφέρει τις ανησυχίες της στην αμερικανική κυβέρνηση, υπογραμμίζοντας ότι οπλικά συστήματα που πωλούνται σε έναν σύμμαχο του ΝΑΤΟ δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται εναντίον άλλου συμμάχου.

Σύμφωνα με ανώτερες ελληνικές διπλωματικές πηγές, που επικαλείται ρεπορτάζ της “Καθημερινής“, η Αθήνα δεν μπορεί να καθορίσει την αμυντική πολιτική τρίτων χωρών. Μπορεί, όμως, να διατυπώσει με σαφήνεια τις θέσεις και τις ευαισθησίες της, ιδιαίτερα από τη στιγμή που η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί σε βάρος της Ελλάδας την απειλή πολέμου, το περιβόητο casus belli.

Οι ίδιες πηγές εκτίμησαν ότι η Άγκυρα δεν απέσπασε μέχρι στιγμής κάποιο απτό αποτέλεσμα από τις επαφές της με την Ουάσιγκτον. Για να ανοίξει ο δρόμος προς τα F-35, θα πρέπει πρώτα να αποδειχθεί ότι η Τουρκία δεν κατέχει πλέον τους S-400 και στη συνέχεια να αλλάξει η σχετική αμερικανική νομοθεσία.

Τη θέση της ελληνικής κυβέρνησης εξέφρασε ανοιχτά και ο υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας.

«Η Ελλάδα δεν θα είναι ευχαριστημένη εάν η Τουρκία αποκτήσει τα F-35 ή εάν αποκτήσει τους κινητήρες για αεροσκάφη επόμενης γενιάς», δήλωσε, τονίζοντας ότι οι αποφάσεις για τις πωλήσεις ανήκουν στην αμερικανική κυβέρνηση, αλλά τα συστήματα που πωλούνται στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ δεν πρέπει να στρέφονται κατά συμμάχων.

Στις 6 Ιουλίου, η Δημοκρατική βουλευτής και αντιπρόεδρος της Κοινοβουλευτικής Ομάδας Ελληνικών Υποθέσεων Ντίνα Τάιτους συνυπέγραψε επιστολή προς την ηγεσία της Βουλής των Αντιπροσώπων, εκφράζοντας την αντίθεσή της στην επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα. Μεταξύ των λόγων που επικαλέστηκε ήταν η «επιθετική στάση της απέναντι στην Ελλάδα και την Κύπρο».

Στο παιχνίδι και το Ισραήλ

Αρνητική εμφανίζεται και η ισραηλινή πλευρά. Το Ισραήλ φοβάται ότι η παράδοση F-35 στην Τουρκία θα μπορούσε να περιορίσει την αεροπορική υπεροχή που διατηρεί στη Μέση Ανατολή, ιδιαίτερα σε μια περίοδο κατά την οποία οι σχέσεις Άγκυρας και Τελ Αβίβ χαρακτηρίζονται από αυξανόμενη ένταση.

Η συγκεκριμένη παράμετρος αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα, καθώς η Ουάσιγκτον παραδοσιακά λαμβάνει υπόψη τη διατήρηση του ποιοτικού στρατιωτικού πλεονεκτήματος του Ισραήλ στην περιοχή.

Η συζήτηση, συνεπώς, δεν αφορά μόνο μια διμερή συμφωνία ΗΠΑ–Τουρκίας. Αγγίζει τον συσχετισμό ισχύος στο Αιγαίο, στην Ανατολική Μεσόγειο και συνολικά στη Μέση Ανατολή.

Από σύμβολο ανεξαρτησίας σε διαπραγματευτικό βάρος

Τα προηγούμενα χρόνια εξετάστηκαν διάφορες λύσεις για την απομάκρυνση των S-400 από την Τουρκία. Μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία είχε προταθεί ακόμη και η παράδοσή τους στο Κίεβο, ενώ Ουάσιγκτον και Άγκυρα είχαν συζητήσει το ενδεχόμενο να παραδοθούν σε Αμερικανούς στρατιωτικούς, ώστε να απενεργοποιηθούν οι δυνατότητές τους που θα μπορούσαν να απειλήσουν αμερικανικά αεροσκάφη.

Κανένα από αυτά τα σενάρια δεν υλοποιήθηκε. Τώρα η Άγκυρα επανέρχεται, αξιοποιώντας τις ανάγκες αεράμυνας των κρατών του Κόλπου για να λύσει έναν γόρδιο δεσμό που η ίδια δημιούργησε.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο εάν οι S-400 θα φύγουν από την Τουρκία. Είναι εάν η Ουάσιγκτον θα θεωρήσει την απομάκρυνσή τους αρκετή για να εμπιστευθεί ξανά στην Άγκυρα το πλέον προηγμένο μαχητικό της Δύσης.

Η Τουρκία επιχειρεί να μετατρέψει ένα στρατηγικό της λάθος σε εισιτήριο επιστροφής στα F-35. Για να το πετύχει, όμως, πρέπει να περάσει από τη Μόσχα, το Κογκρέσο και τις αντιδράσεις δύο κρατών που γνωρίζουν πολύ καλά τι θα σήμαινε η εμφάνιση τουρκικών F-35 στην περιοχή: της Ελλάδας και του Ισραήλ.

Σάι Γκαλ: Η Τουρκία δεν θα πάρει F-35 ακόμα και αν ξεφορτωθεί τους S-400

Σάι Γκαλ: Η Τουρκία δεν θα πάρει F-35 ακόμα και αν ξεφορτωθεί τους S-400

Την ίδια εκτίμηση διατύπωσε και ο Ισραηλινός στρατηγικός αναλυτής και πρώην αντιπρόεδρος Εξωτερικών Σχέσεων της Israel Aerospace Industries, Σάι Γκαλ, μιλώντας στους EurAsian Times. Όπως υποστήριξε, ακόμη και η μεταφορά των S-400 στα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα ή στο Κατάρ δεν εγγυάται την επιστροφή της Τουρκίας στο πρόγραμμα των F-35, καθώς δεν διαγράφει ούτε τον κίνδυνο έκθεσης ευαίσθητων τεχνολογικών δεδομένων ούτε το ιστορικό στρατηγικής αναξιοπιστίας της Άγκυρας. Τόνισε, επίσης, ότι οι προσωπικές υποσχέσεις του Ντόναλντ Τραμπ προς τον Ερντογάν δεν αρκούν, αφού απαιτούνται η συναίνεση του Κογκρέσου, οι έλεγχοι του Πενταγώνου και των υπηρεσιών πληροφοριών, καθώς και μια πολυετής διαδικασία πιστοποίησης, εκπαίδευσης και παραγωγής. Κατά τον Γκαλ, ακόμη και εάν εγκριθεί τελικά η πώληση, η Τουρκία δεν θα προλάβει να αποκτήσει επιχειρησιακό πλεονέκτημα απέναντι στην Ελλάδα ή το Ισραήλ, καταλήγοντας με τη χαρακτηριστική επισήμανση: «Οι S-400 μπορεί να φύγουν από την Τουρκία. Το στρατηγικό πρόβλημα, όμως, θα παραμείνει».