Σε μια ιδιαίτερα επίκαιρη συζήτηση στην εκπομπή «Geopolitics» της τηλεόρασης της Ναυτεμπορικής, ο δημοσιογράφος Σάββας Καλεντερίδης φιλοξένησε τον πρέσβη ε.τ. Γιώργο Πουκαμισά, με αντικείμενο τις τελευταίες εξελίξεις στις ελληνοτουρκικές σχέσεις, τη στρατηγική της Άγκυρας, τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης και τις γεωπολιτικές ισορροπίες στην Ανατολική Μεσόγειο.

Η συζήτηση ξεκίνησε με αφορμή τις πληροφορίες περί τουρκικού νομοθετήματος για τη λεγόμενη «Γαλάζια Πατρίδα», το οποίο, όπως επισημάνθηκε, επιχειρεί να προσδώσει ακόμη μεγαλύτερη θεσμική και νομική υπόσταση στις διεκδικήσεις της Άγκυρας στο Αιγαίο.

Ο Γιώργος Πουκαμισάς υπογράμμισε ότι η Ελλάδα δεν πρέπει να αντιμετωπίζει τις τουρκικές κινήσεις ως μεμονωμένα περιστατικά, αλλά ως μέρος μιας διαχρονικής στρατηγικής. Όπως τόνισε, η πολιτική της Τουρκίας δεν είναι απλώς «αναθεωρητική», αλλά ξεκάθαρα επεκτατική, επισημαίνοντας ότι πίσω από κάθε νέα πρωτοβουλία της Άγκυρας βρίσκεται ένας ευρύτερος σχεδιασμός με στόχο την αμφισβήτηση του ισχύοντος καθεστώτος στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Ο έμπειρος διπλωμάτης εξέφρασε επιφυλάξεις ως προς τις ελληνικές αντιδράσεις, σημειώνοντας ότι απαιτείται σταθερή στρατηγική και συνέχεια στην άσκηση της εξωτερικής πολιτικής, χωρίς αποσπασματικές κινήσεις ή επικοινωνιακές εξαγγελίες.

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε και στη στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Γιώργος Πουκαμισάς σχολίασε επικριτικά την πρόσφατη επίσκεψη Ευρωπαίων Επιτρόπων στην Τουρκία, επισημαίνοντας ότι το κοινό ανακοινωθέν που εκδόθηκε δεν αντανακλούσε το πνεύμα του πρόσφατου ψηφίσματος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, καθώς –όπως ανέφερε– παρέβλεπε κρίσιμα ζητήματα, όπως η τουρκική κατοχή στην Κύπρο, οι διεκδικήσεις της «Γαλάζιας Πατρίδας» και οι ελληνοτουρκικές διαφορές.

Στο ίδιο πλαίσιο σχολίασε και τον ρόλο της Ύπατης Εκπροσώπου της ΕΕ για θέματα Εξωτερικής Πολιτικής, εκφράζοντας προβληματισμό για τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζεται η Τουρκία από τις Βρυξέλλες.

Κατά τη διάρκεια της συνέντευξης εξετάστηκαν ακόμη οι περιφερειακές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή, οι ισορροπίες μεταξύ Ελλάδας, Ισραήλ και Αιγύπτου, καθώς και η σημασία που αποκτούν οι αντιδράσεις του αραβικού κόσμου μετά τις εξελίξεις στη Γάζα. Ο πρέσβης σημείωσε ότι χώρες όπως η Αίγυπτος και η Σαουδική Αραβία βρίσκονται υπό έντονη πίεση από την κοινή τους γνώμη, γεγονός που επηρεάζει τις διπλωματικές τους κινήσεις και, κατ’ επέκταση, το περιφερειακό περιβάλλον ασφαλείας.

Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε και στη γεωστρατηγική αξία της Αλεξανδρούπολης, με τον Γιώργο Πουκαμισά να υπενθυμίζει ότι η χρησιμότητά της για το ΝΑΤΟ αποδείχθηκε στην πράξη με τη μεταφορά στρατιωτικού υλικού προς τη Ρουμανία και τη Βουλγαρία, γεγονός που αναβάθμισε τον ρόλο της Ελλάδας στη νοτιοανατολική πτέρυγα της Συμμαχίας.

Η συζήτηση επεκτάθηκε και στον ρόλο της Τουρκίας εντός του ΝΑΤΟ, στις προβλέψεις της Συνθήκης του Μοντρέ για τα Στενά και στις επιδιώξεις της Άγκυρας στην Ανατολική Μεσόγειο, με τον πρέσβη να εκτιμά ότι αρκετές από τις πρόσφατες τουρκικές κινήσεις εντάσσονται σε μια ευρύτερη προσπάθεια ενίσχυσης της περιφερειακής της επιρροής.

Ξεχωριστή αναφορά έγινε και στην κυπριακή διπλωματία. Ο Γιώργος Πουκαμισάς αναγνώρισε ότι η Κυπριακή Δημοκρατία έχει παρουσιάσει αξιοσημείωτη κινητικότητα τα τελευταία χρόνια, επισημαίνοντας τις πρωτοβουλίες του Προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη και του υπουργού Εξωτερικών Κωνσταντίνου Κόμπου σε περιοχές όπως η Κεντρική Ασία, η Μέση Ανατολή και ο αραβικός κόσμος.

Η συνέντευξη ολοκληρώθηκε με την επισήμανση ότι η Ελλάδα καλείται να αντιμετωπίσει μια περίοδο αυξημένων γεωπολιτικών προκλήσεων, όπου απαιτούνται συνέπεια, στρατηγικός σχεδιασμός και διαρκής διπλωματική παρουσία, καθώς οι εξελίξεις στην περιοχή διαμορφώνουν ένα ολοένα πιο σύνθετο περιβάλλον ασφαλείας.

Με μια ιδιαίτερα αιχμηρή και πατριωτική τοποθέτηση έκλεισε την τελευταία εκπομπή πριν από τη θερινή διακοπή ο Ηλίας Παπανικολάου, διευθυντής σύνταξης του δελτίου ειδήσεων του STAR και παρουσιαστής της εκπομπής Leaders+.

Ο δημοσιογράφος ανακοίνωσε ότι η εκπομπή θα επιστρέψει κοντά στις αρχές Αυγούστου, ενώ ευχαρίστησε τη διοίκηση του ομίλου STAR, τονίζοντας ότι στα δέκα χρόνια παρουσίας του δεν έχει δεχθεί ποτέ παρέμβαση στο περιεχόμενο της εκπομπής.

Στο βασικό μέρος της παρέμβασής του, ο Ηλίας Παπανικολάου απευθύνθηκε με σκληρή γλώσσα προς την Τουρκία, παρουσιάζοντας ως «μυστικό υπερόπλο» της Ελλάδας το φρόνημα, την αντοχή και την αποφασιστικότητα των Ελλήνων. Όπως ανέφερε, αυτό το «υπερόπλο» βρίσκεται στον Έβρο, στο Αιγαίο, στην Κύπρο, στις μονάδες του Στρατού, στα πλοία του Στόλου, αλλά και στις ελληνικές κοινότητες της διασποράς.

Ο παρουσιαστής συνέδεσε το ελληνικό φρόνημα με την ιστορική μνήμη, αναφερόμενος σε μορφές όπως ο Λεωνίδας, ο Κολοκοτρώνης, ο Διγενής, ο Τάσος Παπαδόπουλος, ο Αυξεντίου και οι ήρωες των Ιμίων. Παράλληλα υπογράμμισε ότι οι δοκιμασίες των τελευταίων ετών, από τα μνημόνια και τον Έβρο μέχρι την πανδημία και τα Τέμπη, έχουν σκληρύνει την ελληνική κοινωνία και την έχουν κάνει πιο ανθεκτική απέναντι στις απειλές.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε και στην ανάγκη εθνικής ενότητας, λέγοντας ότι «στο μεγάλο καράβι που λέγεται πατρίδα» δεν περισσεύει κανείς. Υποστήριξε ότι σε μια κρίσιμη στιγμή χρειάζονται όλοι οι πολίτες, ανεξαρτήτως πολιτικής τοποθέτησης, κοινωνικής ταυτότητας ή προσωπικών φόβων.

Κλείνοντας, ο Ηλίας Παπανικολάου έκανε αναφορά στο νομοσχέδιο για τα ομόφυλα ζευγάρια, για το οποίο δήλωσε ότι είχε ασκήσει έντονη κριτική, δίνοντας όμως στη συνέχεια τη δική του ειρωνική και πατριωτική ανατροπή: ότι στην Ελλάδα «το φύλο είναι ένα», επειδή, όπως είπε, «και οι γυναίκες στην Ελλάδα έχουν ψυχή και θάρρος».

Η εκπομπή ολοκληρώθηκε με μήνυμα επιστροφής κοντά στις 3 Αυγούστου και με σαφές στίγμα: η ελληνική αποτροπή δεν είναι μόνο τα όπλα, αλλά κυρίως η ψυχή των ανθρώπων που είναι αποφασισμένοι να υπερασπιστούν την πατρίδα.

Γράφει η Φανούλα Αργυρού, ΣΗΜΕΡΙΝΗ

Ένα από τα αποδεσμευμένα προ δεκαετιών έγγραφα της αποικιοκρατίας, που δεν έχω χρησιμοποιήσει μέχρι σήμερα, είναι και το σημερινό.

Ας δούμε το σχετικό έγγραφο.

Στις 8 Αυγούστου 1957 η βρετανική πρεσβεία στην Αθήνα ζήτησε από το Γραφείο Αποικιών να μάθει:

Α) Κατά πόσον η οικονομία της Κύπρου εξαρτιόταν (για τη βιωσιμότητά της) από το Βρετανικό Υπ. Οικονομικών ή τον Βρετανό φορολογούμενο,

Β) Κατά πόσον εξαρτιόταν από το να έχει δυνατές σχέσεις με μια μεγάλη χώρα.

Το Γραφείο Αποικιών λοιπόν στο Λονδίνο ζήτησε με τη σειρά του από το Γραφείο Οικονομικών της αποικίας Κύπρου στη Λευκωσία ν’ απαντήσει σχετικά για να ενημερώσουν την πρεσβεία στην Αθήνα.

Και η απάντηση από τη Λευκωσία στο Γραφείο Αποικιών στο Λονδίνο εστάλη στις 16 Σεπτεμβρίου 1957, την οποία παραθέτω, και σε ελεύθερη μετάφραση είχε ως εξής:

«Καθυστέρησα να απαντήσω στην επιστολή σας 8 Αυγούστου (1957) (Ref: MED 339/340/01), σχετικά με την ερώτηση από την πρεσβεία στην Αθήνα, γιατί δεν είναι εύκολο να δοθεί μια απάντηση στην ερώτηση με τον τρόπο που την ζήτησαν.

»Όπως γνωρίζετε, υπό κανονικές συνθήκες, η Νήσος Κύπρος δεν στοιχίζει τίποτα του Βρετανικού Υπ. Οικονομικών. Είναι αλήθεια ότι, για ν’ αντιμετωπισθούν οι τρέχουσες φασαρίες, χρησιμοποιήθηκαν λεφτά του Βρετανού φορολογουμένου. Επίσης χορηγίες έγιναν και από το Ταμείο Αποικιακής Ανάπτυξης και Πρόνοιας. Όμως, σε σχέση με το σύνολο του ποσού που σπαταλιέται για Ανάπτυξη, αυτές οι χορηγίες δεν υπήρξαν σημαντικές. Στην πραγματικότητα οι περισσότεροι Κύπριοι, έχοντας υπόψη τη θλιβερή ιστορία του τουρκικού φόρου, ίσως να θεωρούν ότι το βρετανικό Υπ. Οικονομικών να είχε κέρδος από την Κύπρο. Επίσης, είναι λάθος να υποθέτει ένας ότι η Μεγάλη Βρετανία αγοράζει από την Κύπρο, λόγω της καλοσύνης της καρδιάς της, περισσότερα κυπριακά προϊόντα απ’ ό,τι πραγματικά χρειάζεται.

»Η αλήθεια είναι ότι η Κύπρος είναι ένα μικρό Νησί, φτωχό σε φυσικούς πόρους, και αν είχε να βασιστεί πλήρως σ’ αυτούς τους πόρους είναι αμφίβολο κατά πόσον θα μπορούσε να καλύψει ένα όριο επιβίωσης για την πλειοψηφία των κατοίκων της. Αυτή η κατάσταση βοηθήθηκε τα τελευταία χρόνια από δύο κυρίως λόγους. Ο πρώτος ότι οι μάλλον περιορισμένoι ορυκτοί πόροι δούλεψαν ευνοϊκά, και ο δεύτερος επειδή κέρδισε κάποιο πλεονέκτημα από τη γεωγραφική της θέση και συγκεκριμένα από την απόφαση να δημιουργηθεί εδώ στρατιωτική Βάση.

»Το οικονομικό όφελος από αμφότερες αυτές τις δύο περιπτώσεις είναι προσωρινό σε χαρακτήρα και παραμένει το βασικό πρόβλημα κατά πόσον η Κύπρος θα μπορέσει να διατηρήσει κάτι σαν τα σημερινά επίπεδα αν είναι να εξαρτάται (βασίζεται) εξολοκλήρου πάνω στους τοπικούς πόρους. Για μια (καλή) οικονομία είναι σίγουρα ένα πλεονέκτημα να συνδέεται με μια Δύναμη με δυνατή οικονομία και το οικονομικό πλεονέκτημα που παίρνει η Κύπρος από τη βρετανική κυριαρχία οφείλεται στη συμμετοχή της στην περιοχή της στερλίνας και τα οφέλη από το προνομιακό καθεστώς της Κοινοπολιτείας. Ως ένα ανεξάρτητο κράτος, δίχως οικονομικές σχέσεις με μια πλουσιότερη Δύναμη, η Κύπρος θα ήταν σε χειρότερη μοίρα αν ήταν ανεξάρτητη. Όμως, αν το είδος της ανεξαρτησίας της είναι τέτοιο, που είτε διατηρεί τις διασυνδέσεις της με την στερλίνα ή τις αντικαθιστά με κάτι παρόμοιας αξίας, τότε η ανεξαρτησία ελάχιστη διαφορά θα κάνει.

»Ελπίζω αυτό ήταν που θέλατε και να έχω απαντήσει καθαρά…».

Το έγγραφο αυτό μας ενημερώνει καθαρά ότι η μικρή αποικία Κύπρος δεν στοίχιζε στους Βρετανούς φορολογούμενους, τουναντίον κέρδιζαν οι τελευταίοι …

Το παρασκήνιο

Τώρα, το ερώτημα που προκύπτει είναι γιατί ζητήθηκαν, άραγε, από τη βρετανική πρεσβεία στην Αθήνα εκείνες οι εξηγήσεις.

Το ιστορικό παρασκήνιο έρχεται να συμπληρώσει.

1) Αμερικανοί και ΝΑΤΟ απέρριπταν τη διχοτόμηση, υποστήριζαν ανεξαρτησία.

2) Αρχές του 1957, όταν οι Βρετανοί έστειλαν στο Στέιτ Ντιπάρτμεντ τα διχοτομικά τους σχέδια με τη διχοτομική γραμμή Σερ Ι. Κιρκπάτρικ, ευελπιστώντας ότι θα εξασφάλιζαν την υποστήριξή τους, οι Αμερικανοί τα απέρριψαν. Αντιθέτως οι Αμερικανοί, προτού απαντήσουν, διεξήγαγαν δική τους έρευνα και αποφάνθηκαν ότι δεν μπορούσαν να υποστηρίξουν τέτοια σχέδια που η πλειοψηφία του λαού στην Κύπρο θα απέρριπτε. Το προηγούμενο με τη διχοτόμηση της Ιρλανδίας δεν ήταν ενθαρρυντικό. Απέρριψαν τα βρετανικά σχέδια υποστηρίζοντας ανεξαρτησία, πράγμα που εκνεύρισε τον Σερ Ι. Κιρκπάτρικ (πατέρα της διχοτομικής λύσης και όχι μόνο) καθώς η έρευνα των Αμερικανών ασχολήθηκε ονομαστικά με τη διχοτομική του γραμμή…

Η αμερικανική έκθεση φέρει ημερομηνία 30 Απριλίου 1957. Οι Αμερικανοί την έδωσαν εμπιστευτικά στους Βρετανούς μέσω της βρετανικής πρεσβείας στην Ουάσιγκτον στις 2 Μαΐου 1957…

Και ο Αρχιεπίσκοπος Μακάριος, μετά την επιστροφή του στην Αθήνα από τις Σεϋχέλλες στις 17 Απριλίου 1957, είχε αρχίσει μονομερώς να αναφέρεται σε λύση ανεξαρτησίας απομακρυνόμενος από τον στόχο της Ενώσεως με την Ελλάδα, που ήταν και ο στόχος και σκοπός του Αγώνα της ΕΟΚΑ 1955-59. Και για τον οποίο και ο ίδιος είχε ορκιστεί και όρκιζαν και τα παιδιά της ΕΟΚΑ να υπερασπίζονται μέχρι θανάτου… Ενώ είχε ήδη δώσει πολύ πιο νωρίς ενδείξεις στους Βρετανούς (ο Μακάριος) – εβδομάδες μετά την έναρξη του Αγώνα την 1η Απριλίου 1955 – ότι ήταν ευέλικτος στην αλλαγή….

(Βλέπε βιβλίο Φ.Α. «Διζωνική vs Δημοκρατία 1955-2019»).

*Ερευνήτρια/δημοσιογράφος

Ο κάθετος διχοτομικός χάρτης του Κιρκπάτρικ στο Φόρεϊν Όφις, ένας από τους πολλούς χάρτες που ετοίμασαν οι Βρετανοί και απέρριψαν το 1957 οι Αμερικανοί. Προβάλλεται και στο εξώφυλλο του βιβλίου της γράφουσας «Από την Ένωση στην Κατοχή» (Λευκωσία 1995) με χρηματοδότηση της Ιεράς Αρχιεπισκοπής Κύπρου, με πρόλογο από την Α.Μ. τον Αρχιεπίσκοπο κ.κ. Χρυσόστομο (Α’) και τον φιλόλογο – ιστορικό, κ. Πέτρο Παπαπολυβίου.