Μία φωτογραφία ήταν αρκετή για να συμπυκνώσει το νέο κλίμα στο ΝΑΤΟ. Ο γενικός γραμματέας της Συμμαχίας, Μαρκ Ρούτε, και ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν εμφανίζονται πιασμένοι χέρι-χέρι στην Άγκυρα, σε εικόνα που έδωσε στη δημοσιότητα η τουρκική προεδρία.

Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης

Δεν πρόκειται για μια απλή εθιμοτυπική στιγμή. Η εικόνα έχει πολιτικό βάρος. Έρχεται σε μια περίοδο κατά την οποία η Τουρκία επιχειρεί να εμφανιστεί ως αναντικατάστατος πυλώνας του ΝΑΤΟ, αξιοποιώντας τη γεωγραφική της θέση, τον ρόλο της στη Μαύρη Θάλασσα, τη Μέση Ανατολή, τον Καύκασο και την Ανατολική Μεσόγειο.

Η Άγκυρα βγαίνει ενισχυμένη από τη Σύνοδο, καθώς αναβαθμίζεται με δύο στρατηγεία στο ΝΑΤΟ και αναλαμβάνει πιο κεντρικό στρατηγικό ρόλο στη Συμμαχία. Η εξέλιξη αυτή συνδέεται και με τη σταδιακή απόσυρση των Ηνωμένων Πολιτειών από την πλήρη επιχειρησιακή εμπλοκή τους στην ευρωπαϊκή ασφάλεια, κάτι που ανοίγει χώρο σε περιφερειακές δυνάμεις να καλύψουν κενά.

Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, η Τουρκία παρουσιάζεται ως χώρα που μπορεί να προσφέρει στρατό, βάσεις, αμυντική βιομηχανία και γεωπολιτική πρόσβαση σε κρίσιμα μέτωπα. Αυτός είναι και ο λόγος που η Ουάσινγκτον και η ηγεσία του ΝΑΤΟ δείχνουν διατεθειμένες να παραμερίσουν, τουλάχιστον προσωρινά, τις ενστάσεις για την αναθεωρητική συμπεριφορά της Άγκυρας.

Το μήνυμα του Ντόναλντ Τραμπ ήταν επίσης χαρακτηριστικό. Αναχωρώντας για την τουρκική πρωτεύουσα, δήλωσε ότι πηγαίνει για να δει τον «φίλο» του, Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, τον οποίο χαρακτήρισε «σεβαστό ηγέτη». Η δήλωση αυτή δεν είναι τυχαία, καθώς στην ατζέντα βρίσκονται τα F-35, οι κινητήρες για το τουρκικό KAAN και η ευρύτερη αμυντική συνεργασία ΗΠΑ-Τουρκίας.

Για την Ελλάδα και την Κύπρο, η εικόνα Ρούτε-Ερντογάν είναι καμπανάκι. Διότι δείχνει ότι στο εσωτερικό του ΝΑΤΟ κυριαρχεί πλέον η λογική πως, απέναντι στη ρωσική απειλή και στη ρευστότητα της Μέσης Ανατολής, οι εσωτερικές διαφορές μεταξύ συμμάχων μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα.

Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι οι τουρκικές προκλήσεις στο Αιγαίο, η κατοχή της βόρειας Κύπρου και η αναθεωρητική ρητορική της Άγκυρας κινδυνεύουν να υποβαθμιστούν στο όνομα της «συμμαχικής συνοχής».

Η φωτογραφία, λοιπόν, δεν είναι απλώς ένα στιγμιότυπο. Είναι πολιτικό μήνυμα. Δείχνει ότι η Τουρκία επανέρχεται δυναμικά στο κέντρο των νατοϊκών σχεδιασμών και ότι ο Ερντογάν επιχειρεί να μετατρέψει τη γεωπολιτική ανάγκη της Δύσης σε στρατηγικά ανταλλάγματα.

Το ερώτημα για την Αθήνα είναι αν θα αρκεστεί σε παρατηρήσεις και διπλωματικές επισημάνσεις ή αν θα απαιτήσει σαφείς εγγυήσεις ότι η αναβάθμιση της Τουρκίας στο ΝΑΤΟ δεν θα γίνει εις βάρος των ελληνικών και κυπριακών συμφερόντων.

Την παραίτηση του Συμβούλου Εθνικής Ασφάλειας του Πρωθυπουργού και Γενικού Γραμματέα Εθνικής Ασφάλειας, Θάνου Ντόκου, ζητά ο Παναγιώτης Παύλος, με αφορμή τις αποκαλύψεις που ακολούθησαν τη δημοσιοποίηση της συνομιλίας του με τον Ρώσο prankster, ο οποίος παρουσιάστηκε ως Ουκρανός αξιωματούχος. Σύμφωνα με τον ίδιο, το περιεχόμενο της συνομιλίας αναδεικνύει ευρύτερα ζητήματα που αφορούν την άσκηση της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής και της εθνικής κυριαρχίας.

Σε δημόσια παρέμβασή του από το Όσλο της Νορβηγίας, ο κ. Παύλος υποστήριξε ότι τα στοιχεία που δημοσιοποιήθηκαν καταρρίπτουν τους κυβερνητικούς ισχυρισμούς περί υβριδικής επίθεσης με χρήση εξελιγμένης τεχνολογίας, ενώ χαρακτήρισε την υπόθεση ενδεικτική της διάβρωσης που προκαλεί στην εθνική κυριαρχία της Ελλάδας το ιδιοτελές πνεύμα και η ερασιτεχνική νοοτροπία που προσεγγίζει τη λειτουργία των κρατικών δομών ως μέσο επίτευξης ιδιοτελών σκοπιμοτήτων.

Όπως ανέφερε, η παραίτηση του κ. Ντόκου είναι επιβεβλημένη όχι μόνο λόγω του περιστατικού της παιδαριώδους εξαπάτησης, αλλά κυρίως επειδή, όπως τόνισε, αποτελεί εκφραστή της πολιτικής του κατευνασμού, την οποία θεωρεί υπεύθυνη για σοβαρές αστοχίες στη χάραξη της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής. Παράλληλα, ζήτησε πλήρη αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο ασκείται η εθνική κυριαρχία, ασκώντας έντονη κριτική στη λεγόμενη «σχολή Σημίτη», στο ΕΛΙΑΜΕΠ και σε πολιτικές προσεγγίσεις που συνδέονται με το Σχέδιο Ανάν.

Ο κ. Παύλος υποστήριξε ακόμη ότι από το περιεχόμενο της συνομιλίας προκύπτει πως ο Σύμβουλος Εθνικής Ασφάλειας λειτουργεί περισσότερο ως εκπρόσωπος κυβερνητικών και κομματικών επιδιώξεων παρά ως θεματοφύλακας της εθνικής κυριαρχίας.

Ιδιαίτερη αναφορά έκανε σε σημείο της συνομιλίας, στο οποίο, σύμφωνα με τον ίδιο, ο κ. Ντόκος φέρεται να χαρακτήρισε Ρώσους δισεκατομμυριούχους ως «νόμιμους στόχους» (legitimate targets) στο πλαίσιο του πολέμου στην Ουκρανία, επισημαίνοντας στον συνομιλητή του ότι αυτοί θα μπορούσαν να εντοπιστούν και στην τουρκική επικράτεια. Ο κ. Παύλος χαρακτήρισε το συγκεκριμένο απόσπασμα εξαιρετικά σοβαρό, υποστηρίζοντας ότι εγείρει ζητήματα που υπερβαίνουν κατά πολύ το ίδιο το περιστατικό της φάρσας.

Η δήλωση του Παναγιώτη Παύλου, όπως αναρτήθηκε στο YouTube:

Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με τη σοβαρότερη δημογραφική πρόκληση της σύγχρονης ιστορίας της. Το πρόβλημα δεν περιορίζεται στη μείωση των γεννήσεων, ούτε εξαντλείται στη γήρανση του πληθυσμού. Πρόκειται για τη σύγκλιση τριών εξελίξεων που λειτουργούν ταυτόχρονα και ενισχύουν η μία την άλλη: η κατάρρευση της γεννητικότητας, η φυσική μείωση του πληθυσμού λόγω των περισσότερων θανάτων από γεννήσεις και η συνεχιζόμενη εκροή νέων ανθρώπων στο εξωτερικό.

Οι διαθέσιμες τάσεις οδηγούν στην εκτίμηση ότι το 2026 οι γεννήσεις στην Ελλάδα ενδέχεται να υποχωρήσουν κάτω από το όριο των 60.000. Εάν η εκτίμηση αυτή επιβεβαιωθεί, θα πρόκειται για ένα ακόμη ιστορικό χαμηλό, που θα αποτυπώνει τη διαχρονική επιδείνωση της δημογραφικής δυναμικής της χώρας.

Το στοιχείο αυτό αποκτά ακόμη μεγαλύτερη σημασία όταν εξεταστεί μαζί με ένα δεύτερο δεδομένο: σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, περίπου 33.000 νέοι μετανάστευσαν στο εξωτερικό το 2022 και ακόμη 32.000 το 2023. Μέσα σε μόλις δύο χρόνια, περίπου 65.000 άνθρωποι, στην πλειονότητά τους παραγωγικής ηλικίας (και αναπαραγωγικής ηλικίας), αναζήτησαν καλύτερες επαγγελματικές και οικονομικές προοπτικές εκτός Ελλάδας.

Τα δύο αυτά μεγέθη δεν είναι άμεσα συγκρίσιμα, καθώς αποτυπώνουν διαφορετικές δημογραφικές διαδικασίες. Ωστόσο, όταν εξετάζονται συνολικά, αναδεικνύουν την ένταση της πρόκλησης. Από τη μία πλευρά, ο αριθμός των παιδιών που γεννιούνται κάθε χρόνο μειώνεται σε επίπεδα πρωτοφανή για τη μεταπολεμική Ελλάδα. Από την άλλη, χιλιάδες νέοι, πολλοί από τους οποίους διαθέτουν υψηλό μορφωτικό επίπεδο και πολύτιμες δεξιότητες, συνεχίζουν να εγκαταλείπουν τη χώρα.

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική αν προστεθεί ένας τρίτος παράγοντας: οι θάνατοι εξακολουθούν να υπερβαίνουν σημαντικά τις γεννήσεις. Εφόσον και το 2026 διατηρηθεί αυτή η τάση, η φυσική μείωση του πληθυσμού θα συνεχιστεί, εντείνοντας τη δημογραφική γήρανση και περιορίζοντας περαιτέρω το δυναμικό ανανέωσης της χώρας.

Το δημογραφικό, επομένως, δεν είναι ένα μεμονωμένο πρόβλημα. Είναι το αποτέλεσμα της ταυτόχρονης λειτουργίας τριών μηχανισμών: λιγότερες γεννήσεις, περισσότεροι θάνατοι και εκροή ανθρώπινου κεφαλαίου. Η συνδυασμένη επίδρασή τους επηρεάζει την αγορά εργασίας, την παραγωγικότητα, το ασφαλιστικό σύστημα, τη βιωσιμότητα των δημόσιων οικονομικών, την περιφερειακή ανάπτυξη και, τελικά, τις αναπτυξιακές προοπτικές της χώρας.

Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι δεν υπάρχουν εύκολες ή άμεσες λύσεις. Καμία χώρα δεν ανέστρεψε τις δημογραφικές της τάσεις με ένα μόνο μέτρο ή μέσα σε λίγα χρόνια. Αντίθετα, όσες πέτυχαν να περιορίσουν τις επιπτώσεις της γήρανσης και της χαμηλής γονιμότητας επένδυσαν σε μακροχρόνιες στρατηγικές, οι οποίες συνδύασαν τη στήριξη της οικογένειας, την ενίσχυση της απασχόλησης, τη βελτίωση των υπηρεσιών φροντίδας, την αναβάθμιση της εκπαίδευσης, την αύξηση της παραγωγικότητας και τη διατήρηση ισχυρών δεσμών με τη διασπορά τους.

Η Ελλάδα χρειάζεται να αντιμετωπίσει το δημογραφικό όχι ως ένα ακόμη ζήτημα κοινωνικής πολιτικής, αλλά ως τον σημαντικότερο αναπτυξιακό περιορισμό των επόμενων δεκαετιών. Η δημογραφική διάσταση πρέπει να ενσωματωθεί στον σχεδιασμό της οικονομικής πολιτικής, της στεγαστικής πολιτικής, της αγοράς εργασίας, της περιφερειακής ανάπτυξης, της εκπαίδευσης και της υγείας.

Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η διατήρηση και αξιοποίηση του ανθρώπινου κεφαλαίου. Η συζήτηση δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στην επιστροφή όσων έφυγαν. Εξίσου κρίσιμο είναι να δημιουργηθούν οι συνθήκες ώστε οι νέοι που βρίσκονται σήμερα στην Ελλάδα να έχουν λόγους να παραμείνουν, να εργαστούν, να δημιουργήσουν οικογένεια και να επενδύσουν το μέλλον τους στη χώρα.

Οι δημογραφικές πολιτικές αποδίδουν μόνο όταν χαρακτηρίζονται από συνέχεια, θεσμική σταθερότητα και διαρκή αξιολόγηση. Δεν αρκούν αποσπασματικές παρεμβάσεις ή μέτρα που αλλάζουν ανάλογα με την πολιτική συγκυρία. Απαιτείται ένας μακροπρόθεσμος εθνικός σχεδιασμός, βασισμένος σε αξιόπιστα δεδομένα, μετρήσιμους στόχους και διαφάνεια ως προς τα αποτελέσματα.

Το δημογραφικό δεν είναι μια πρόκληση που αφορά μόνο τους ειδικούς ή τις επόμενες γενιές. Αφορά την οικονομία, την κοινωνική συνοχή, την περιφέρεια, την ανταγωνιστικότητα και τελικά τη θέση της Ελλάδας στην Ευρώπη τις επόμενες δεκαετίες.

Αν η εκτίμηση για λιγότερες από 60.000 γεννήσεις το 2026 επιβεβαιωθεί, ενώ οι θάνατοι παραμείνουν σημαντικά περισσότεροι και η εκροή νέων συνεχιστεί, τότε δεν θα μιλάμε πλέον για μια απλή δημογραφική επιδείνωση. Θα βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα πραγματικότητα, η οποία απαιτεί ψυχραιμία, επιστημονική τεκμηρίωση και, κυρίως, μια εθνική στρατηγική με διάρκεια και συνέπεια.

Το δημογραφικό δεν είναι μόνο ζήτημα αριθμών. Είναι ζήτημα μέλλοντος. Και όσο περισσότερο καθυστερεί η συστηματική αντιμετώπισή του, τόσο μικρότερο θα γίνεται το περιθώριο αντιστροφής των τάσεων.