Σήμερα θα απαντήσουμε με όσο γίνεται πιο απλό τρόπο σε μια σειρά ερωτήματα:

• Τι πραγματικά έγινε με την ελληνική οικονομία την εποχή των μνημονίων;

• Τι έγινε αργότερα;

• Τι δεν έγινε;

• Και πού βρισκόμαστε τώρα…

Η Οικονομία της «Εσωτερικής Υποτίμησης» και η Σημερινή Ακτινογραφία

Πρώτον, την εποχή των μνημονίων, πέρα όλων των άλλων (κούρεμα χρέους, έλεγχος ελλειμμάτων, αποκατάσταση δημοσιονομικών ισορροπιών κλπ.), έγινε η λεγόμενη “εσωτερική υποτίμηση”. Ουσιαστικά, αυτό σημαίνει ότι μισθοί και αποδοχές έπεσαν. Για να γίνει η χώρα ανταγωνιστική, ωστόσο, δεν αρκούσε να πέσουν οι αμοιβές. Έπρεπε ταυτόχρονα να ελεγχθούν και τα άλλα στοιχεία του κόστους, δηλαδή κυρίως το κόστος ενέργειας. Διότι μια οικονομία με φθηνή εργασία, αλλά πανάκριβη ενέργεια δεν πάει πουθενά· θα συνεχίσει να βουλιάζει.

Έπρεπε ακόμα να αποκατασταθεί η δανειοδοτική ικανότητα του τραπεζικού συστήματος. Διότι μια σύγχρονη οικονομία όπου οι τράπεζες δεν δίνουν επαρκή δάνεια, ουσιαστικά είναι μια οικονομία που φυτοζωεί και πάντως δεν πρόκειται να αναπτυχθεί. Μένει συνεχώς πίσω σε σύγκριση με τις υπόλοιπες.

Κι εδώ έχουμε ένα σύντομο απολογισμό: Το κόστος εργασίας στην Ελλάδα ελέγχθηκε την εποχή των μνημονίων. Όμως, μετά την εποχή των μνημονίων το κόστος ενέργειας εκτοξεύθηκε! Και εξουδετέρωσε τα όποια κέρδη στην ανταγωνιστικότητα είχαν επιτευχθεί από τη συγκριτική μείωση του κόστους εργασίας. Και οι τράπεζες, ενώ εξυγιάνθηκαν, δεν κατάφεραν να αποκαταστήσουν τη δανειοδοτική τους ικανότητα.

Έτσι στην Ελλάδα σήμερα έχουμε μιαν οικονομία όπου:

• Το πραγματικό διαθέσιμο εισόδημα βρίσκεται στην τελευταία θέση της ΕΕ (έχει υποχωρήσει στην κατάταξη).

• Η ανταγωνιστικότητα πέφτει, όπως φαίνεται από την αύξηση του ελλείμματος στο εμπορικό ισοζύγιο.

• Το κόστος ενέργειας είναι εξαιρετικά υψηλό.

Η Ελλάδα αναπτύσσεται όσο εισρέουν κονδύλια από τα κοινοτικά ταμεία (Ταμείο Ανάκαμψης), αλλά η εσωτερική αναπτυξιακή δυναμική της είναι πολύ αδύναμη. Όταν εξαντληθούν οι “ενέσεις” απ’ έξω, η οικονομία κάθεται! Ακόμα και από την έξωθεν υποκινούμενη ανάπτυξη, τα δύο τρίτα περίπου είναι πληθωριστική (άνοδος τιμών) και το ένα τρίτο πραγματική (αύξηση πραγματικού ΑΕΠ). Κι επειδή τελειώνουν πλέον τα κεφάλαια του Ταμείου Ανάκαμψης, κάτι πρέπει να γίνει άμεσα, να αλλάξουμε πορεία, γιατί αλλιώς μας έρχονται τα χειρότερα. Αυτή είναι σε γενικές γραμμές η ακτινογραφία της σημερινής κατάστασης.

Το Χρονικό της Τραπεζικής Κρίσης και τα Κόκκινα Δάνεια

Να δούμε τώρα πιο συγκεκριμένα τι συμβαίνει στον τραπεζικό τομέα. Το 2012 έγινε στην Ελλάδα το κούρεμα δημόσιου χρέους – που έπρεπε να είχε γίνει νωρίτερα, όπως ομολόγησε αργότερα το ίδιο το ΔΝΤ χαρακτηρίζοντας το πρώτο Μνημόνιο ως “λάθος”.

Όπως ομολόγησε δημόσια τότε ο κορυφαίος οικονομολόγος του ΔΝΤ Olivier Blanchard, ο οποίος στη συνέχεια παραιτήθηκε, με το κούρεμα χρέους οι τράπεζες (που ήταν φορτωμένες ελληνικά ομόλογα) έχασαν γύρω στα 37-38 δισεκατομμύρια. Έπρεπε, λοιπόν, να ανακεφαλαιοποιηθούν για να μη καταρρεύσει το σύστημα και να μη κουρευτούν οι καταθέσεις. Έτσι το ελληνικό δημόσιο ανακεφαλαιοποίησε τις ελληνικές τράπεζες τότε με 39 δισεκατομμύρια και πήρε μετοχές των τραπεζών στα χέρια του. Οι καταθέσεις σώθηκαν και ο έλεγχος πάνω στις τράπεζες – από το δημόσιο που είχε δανειστεί για να τις σώσει – διασώθηκε επίσης.

Στο μεταξύ όμως, η ύφεση που είχε ήδη προκληθεί από το πρώτο μνημόνιο ήταν πολύ μεγαλύτερη – και μεγαλύτερης διαρκείας – απ’ ό,τι την υπολόγιζαν αρχικά. Κι έτσι οι τράπεζες υπέστησαν και πρόσθετες απώλειες: πάσης φύσεως δάνεια είχαν “κοκκινίσει”, δηλαδή γίνονταν “μη εξυπηρετούμενα”. Οι τράπεζες είχαν σωθεί από τα κρατικά ομόλογα που κουρεύτηκαν, και κινδύνευαν τώρα από τα ιδιωτικά δάνεια που κοκκίνιζαν.

Το 2014, επί κυβέρνησης Σαμαρά – όταν η οικονομία άρχιζε να ανακάμπτει πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι την υπολόγιζαν – το ΔΝΤ είπε ότι έπρεπε να γίνει νέα ανακεφαλαίωση των τραπεζών για να αντιμετωπιστούν πλέον και τα κόκκινα δάνεια. Στο μεταξύ όμως οι ίδιες οι μετοχές των τραπεζών είχαν εκτοξευθεί και το ίδιο το ΔΝΤ πιθανολογούσε ότι τα επόμενα δύο χρόνια θα ανέβαιναν κι άλλο.

Τότε η κυβέρνηση πρότεινε ότι αντί να προχωρήσουμε σε νέα ανακεφαλαίωση των τραπεζών και να φορτώσουμε πρόσθετο χρέος στον ελληνικό λαό, θα μπορούσαμε να απαλλάξουμε τις τράπεζες από το να καταβάλλουν φόρους για κάποια χρόνια. Κι έτσι να αποφεύγαμε νέο χρέος εκείνη τη στιγμή, με αντάλλαγμα την παραίτηση από μελλοντικά έσοδα για κάποια χρόνια στο μέλλον. Αυτός ήταν ο αναβαλλόμενος φόρος των τραπεζών. Το ΔΝΤ μίλαγε τότε για 10-20 δισ., που όμως λόγω της ανάκαμψης που είχε ξεκινήσει, κατέβαζαν τους υπολογισμούς τους σε 7 δισ. περίπου.

Τελική λύση όμως δεν δόθηκε τότε, γιατί κάποιοι περίμεναν ότι από την άνοδο της τιμής των τραπεζικών μετοχών στο χρηματιστήριο και νέες αυξήσεις μετοχικού κεφαλαίου που μπορούσαν να γίνουν μελλοντικά, μπορούσε να αποφευχθεί αυτό το μέτρο ή να μειωθεί πολύ ακόμα. Η πρόβλεψη το 2014 ήταν ότι η οικονομία ήδη είχε βγει στην ανάκαμψη – μπροστά και από τις περισσότερες άλλες χώρες της ΕΕ – κι έτσι το επόμενο διάστημα η ανάκαμψη θα “ξεκοκκίνιζε” πολλά κόκκινα δάνεια.

Η Περίοδος ΣΥΡΙΖΑ, ο «Ηρακλής» και η Σημερινή Υπολειτουργία

Πλην ήλθε ο ΣΥΡΙΖΑ και τα “ανέτρεψε” όλα! Μας πήγε σε κλείσιμο των τραπεζών, μηδενίστηκαν οι μετοχές των τραπεζών, εξαερώθηκαν τα κεφάλαια της προηγούμενης ανακεφαλαίωσης, χρειάστηκε και πρόσθετη ανακεφαλαίωση 5 δισ. περίπου – κι αυτή τη φορά χάθηκε και ο έλεγχος των τραπεζών από το ελληνικό δημόσιο (που είχε ήδη δανειστεί 44 δισ. για να τις σώσει και δεν τις έλεγχε πια).

Το κλείσιμο των τραπεζών κόστισε απευθείας – και πέραν όλων των άλλων – στον Έλληνα φορολογούμενο 25 δισεκατομμύρια: τα 20 δισ. των τραπεζικών μετοχών που είχε στα χέρια του το ελληνικό δημόσιο τον Ιούλιο του 2014 και μηδενίστηκαν τον Ιούνιο του 2015, συν τα πρόσθετα 5 δισ. που δανείστηκε για να τις κεφαλαιοποιήσει ξανά, χάνοντας και τον έλεγχό τους!

Τότε υπήρξε όμως και ένα πρόσθετο πλήγμα. Το κλείσιμο των τραπεζών, τα capital controls που μπήκαν τότε και η επιστροφή στην ύφεση για άλλα τρία χρόνια περίπου, αύξησαν τα κόκκινα δάνεια ακόμα περισσότερο. Εκεί που είχαν αρχίσει να συγκρατούνται και να μειώνονται, εκτοξεύθηκαν και πάλι. Κι έτσι στα τέλη του 2015, αφού υπογράφηκε το τρίτο και χειρότερο μνημόνιο – ενώ ένα χρόνο πριν βγαίναμε από το δεύτερο με ομόφωνη απόφαση του Eurogroup – η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ προχώρησε και στη θέσπιση του “αναβαλλόμενου φόρου” κατά ποσό διπλάσιο απ’ όσο συζητιόταν πριν, γύρω στα 15-16 δισ. Αυτά ήταν επιπλέον των 25 δισ. που μας είχε ήδη στοιχίσει ο ΣΥΡΙΖΑ με το που έκλεισε τις τράπεζες.

Το 2019, λίγο πριν εγκαταλείψει ο ΣΥΡΙΖΑ τη διακυβέρνηση, ήλθε και η τελική πράξη: ψήφισε το Σχέδιο “Ηρακλής”, δηλαδή την μεταφορά πολλών κόκκινων δανείων σε ιδιωτικά funds με ελάχιστο τίμημα (σε σύγκριση με την ονομαστική τους αξία). Κι έτσι και ο αναβαλλόμενος φόρος και η έλευση των funds ήταν – και τα δύο – αποτελέσματα της πολιτικής του ΣΥΡΙΖΑ, έγιναν επί των ημερών του και, σε μεγάλο βαθμό, εξαιτίας του.

Για να έχετε μια εικόνα των μεγεθών (προσεγγιστικά και στρογγυλεμένα):

• Πριν την κρίση, το ελληνικό τραπεζικό σύστημα είχε πιστωτική επέκταση πάνω από το 100% της συνολικής οικονομίας (ΑΕΠ), όσο περίπου και οι υπόλοιπες οικονομίες της ΕΕ.

• Την πιο κρίσιμη στιγμή – τον Ιούνιο του 2015 – βρέθηκε με κόκκινα δάνεια ύψους 50% του συνόλου, συνολικού ύψους 100-107 δισεκατομμυρίων.

• Μετά το 2016, όπου τα πράγματα είχαν εξομαλυνθεί κάπως, οι τράπεζες κατάφεραν να μειώσουν τα κόκκινα δάνεια από 107 σε 70 δισ. περίπου. Τα περισσότερα είτε κατάφεραν να τα ξεκοκκινίσουν είτε τα ξέγραψαν ως “προβλέψεις”.

• Τελικά τα funds αγόρασαν και “διαχειρίζονται” πλέον γύρω στα 70 δισεκατομμύρια κόκκινα δάνεια, καταβάλλοντας στις τράπεζες γύρω στα 15-16 δισεκατομμύρια (πληρώνοντας δηλαδή το 10-30% της ονομαστικής αξίας τους).

Κι έτσι οι τράπεζες συνολικά έσβησαν οι ίδιες δάνεια ύψους 25-26 δισ., πήραν 15 με 16 δισ. από τα funds, έγραψαν ως “κεφάλαιο” και 15-16 από τον αναβαλλόμενο φόρο, πούλησαν και διάφορες θυγατρικές τους μέσα στη χώρα και στο εξωτερικό (όχι πάντα με τους καλύτερους όρους) κι έτσι συνολικά εξυγιάνθηκαν πλήρως! Και ήδη από το 2023 καταγράφουν και κέρδη και μοιράζουν μερίσματα (ενώ δεν πληρώνουν φόρους!).

Μόνο που ενώ είναι πλέον “υγιείς”, υπολειτουργούν πια ως “τράπεζες”. Για να καταλάβετε: τα δάνειά τους αντιστοιχούν πια στο 50% περίπου του συνολικού ΑΕΠ, ενώ πριν την κρίση αντιστοιχούσαν πάνω από 100%. Ο μέσος όρος στην ΕΕ είναι σήμερα 110%, ισχυρές χώρες όπως η Γερμανία βρίσκονται στο 130% και οι ΗΠΑ πλησιάζουν το 200%!

Άρα ουσιαστικά το τραπεζικό μας σύστημα υπολειτουργεί. Κι αυτό ακυρώνει κάθε αναπτυξιακή δυναμική! Σώσαμε τις τράπεζες, αλλά χάσαμε την τραπεζική λειτουργία! Σύγχρονη οικονομία χωρίς τραπεζικό δανεισμό δεν υφίσταται. Όσο μας “σπρώχνουν” εισροές ευρωπαϊκών κονδυλίων, προχωράμε. Όταν σταματήσουν, “καθόμαστε”! Και τώρα πια σταματάνε οι μεγάλες εισροές του Ταμείου Ανάκαμψης. Εκεί βρισκόμαστε σήμερα…

Και παρεμπιπτόντως, στο επόμενο μεγάλο σκέλος της ενέργειας, η Ευρώπη βρίσκεται μιάμιση με δύο φορές πιο πάνω από τις ΗΠΑ και η Ελλάδα κινείται πια προς τις ακριβότερες χώρες της ήδη “πανάκριβης” ΕΕ. Αυτό συμβαίνει λόγω βεβιασμένης πράσινης μετάβασης και υψηλής φορολόγησης των καυσίμων, όχι απλώς λόγω διεθνών τιμών. Γιατί οι διεθνείς τιμές ισχύουν για όλους, αλλά εμείς επιλέξαμε να πάμε σταθερά με τους ακριβότερους.

Το ενεργειακό κόστος είναι απαγορευτικό, οι τράπεζές μας υπολειτουργούν (αν και είναι υγιέστατες πια), και τα funds συνεχίζουν τις ασφυκτικές πιέσεις πάνω σε μικρομεσαίες επιχειρήσεις και νοικοκυριά, προσπαθώντας να ξεπληρωθούν στο 100% για δάνεια τα οποία τα ίδια αγόρασαν στο 20% μεσοσταθμικά. Και η κυβέρνηση “πανηγυρίζει” και μοιράζει επιδόματα…

Είναι προφανές ότι κάτι πρέπει να αλλάξει. Τώρα – όχι αργότερα. Και συνολικά – όχι “αποσπασματικά”…

Θανάσης Κ.