Μια αθόρυβη αλλά σημαντική μεταβολή συντελείται στον οικονομικό χάρτη της Αφρικής, καθώς ορισμένοι από τους ισχυρότερους επιχειρηματίες της Ινδίας επεκτείνουν με ταχύ ρυθμό την παρουσία τους στην ήπειρο.

Σύμφωνα με δημοσίευμα της αφρικανικής έκδοσης του Business Insider, οι Ινδοί δισεκατομμυριούχοι επενδύουν πλέον δισεκατομμύρια δολάρια σε μεταλλεία, τηλεπικοινωνίες, λιμάνια, βιομηχανικές εγκαταστάσεις και ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, διεκδικώντας μερίδιο σε έναν χώρο στον οποίο η Κίνα διατηρεί μέχρι σήμερα σαφές προβάδισμα.

Η αφρικανική ήπειρος διαθέτει τεράστια κοιτάσματα λιθίου, χαλκού, κοβαλτίου, γραφίτη και σπάνιων γαιών. Πρόκειται για πρώτες ύλες απαραίτητες για την κατασκευή μπαταριών, ηλεκτρικών αυτοκινήτων, ηλεκτρονικών συσκευών και συστημάτων καθαρής ενέργειας. Καθώς η παγκόσμια ζήτηση αυξάνεται, το ενδιαφέρον Πεκίνου και Νέου Δελχί για την εξασφάλιση σταθερών εφοδιαστικών αλυσίδων γίνεται εντονότερο.

Οι Ινδοί μεγιστάνες που επεκτείνονται στην Αφρική

Η ινδική διείσδυση δεν πραγματοποιείται με ένα ενιαίο κρατικό πρόγραμμα αντίστοιχο με εκείνο της Κίνας. Βασίζεται κυρίως στη δράση ισχυρών ιδιωτικών ομίλων, οι οποίοι προχωρούν σε εξαγορές, μακροχρόνιες συμφωνίες και μεγάλες επενδύσεις.

Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Σουνίλ Μπάρτι Μιτάλ. Μέσω της Airtel Africa, ο Ινδός δισεκατομμυριούχος ελέγχει ένα από τα μεγαλύτερα δίκτυα κινητής τηλεφωνίας της ηπείρου, με παρουσία σε 14 χώρες. Ο όμιλος δεν περιορίζεται στις τηλεφωνικές υπηρεσίες, αλλά αναπτύσσει υποδομές ψηφιακών πληρωμών και χρηματοοικονομικών συναλλαγών, αποκτώντας πρόσβαση σε εκατομμύρια Αφρικανούς καταναλωτές.

Σημαντική παρουσία αναπτύσσει και ο όμιλος Adani του Γκαουτάμ Αντάνι, ο οποίος δραστηριοποιείται σε μεταλλεία, ναυτιλία, λιμάνια και ενεργειακά έργα. Οι συγκεκριμένοι κλάδοι είναι καθοριστικοί για τη διασύνδεση των αφρικανικών οικονομιών με την Ινδία και για τη μεταφορά πρώτων υλών προς τις ασιατικές αγορές.

Ο Λάκσμι Μιτάλ, μέσω της ArcelorMittal, διαθέτει μεταλλευτικές και μεταλλουργικές δραστηριότητες σε χώρες όπως η Λιβερία και η Νότια Αφρική. Παράλληλα, η Vedanta Resources του Ανίλ Αγκάρουαλ έχει επενδύσει σημαντικά ποσά στον τομέα του χαλκού στη Ζάμπια, κυρίως μέσω της Konkola Copper Mines.

Στον τομέα της πράσινης ενέργειας ξεχωρίζει η κίνηση του Ινδού επιχειρηματία Ρατζ Γκούπτα, ο οποίος εξασφάλισε έκταση περίπου 500 εκταρίων στη Νιγηρία για την ανάπτυξη μιας ιδιαίτερα μεγάλης ηλιακής εγκατάστασης. Σύμφωνα με το δημοσίευμα, το έργο θα μπορούσε να εξελιχθεί σε μία από τις μεγαλύτερες επενδύσεις του είδους της στην υποσαχάρια Αφρική.

Η Κίνα εξακολουθεί να κυριαρχεί

Παρά την ενίσχυση της Ινδίας, η Κίνα παραμένει ο μεγαλύτερος εμπορικός εταίρος της Αφρικής. Εδώ και περισσότερα από 20 χρόνια το Πεκίνο χρηματοδοτεί δρόμους, σιδηροδρομικά δίκτυα, λιμάνια, σταθμούς ηλεκτροπαραγωγής και μεταλλευτικές εγκαταστάσεις.

Η κινεζική πολιτική συνδυάζει κρατική χρηματοδότηση, δάνεια, κατασκευαστικά έργα και εμπορικά προνόμια. Καθοριστικό εργαλείο αποτελεί η κατάργηση των δασμών για προϊόντα από 53 αφρικανικά κράτη με τα οποία η Κίνα διατηρεί διπλωματικές σχέσεις.

Μοναδική εξαίρεση είναι το Εσουατίνι, εξαιτίας των σχέσεών του με την Ταϊβάν.

Το 2025 η Κίνα κατέγραψε εμπορικό πλεόνασμα περίπου 60 δισ. δολαρίων στις συναλλαγές της με την Αφρική. Οι κινεζικές εξαγωγές ανήλθαν στα 141 δισ. δολάρια, ενώ οι εισαγωγές από την αφρικανική ήπειρο έφτασαν τα 81 δισ. δολάρια.

Στο μεταλλευτικό πεδίο, η κινεζική CMOC Group ελέγχει μεγάλα έργα εξόρυξης χαλκού και κοβαλτίου στη Λαϊκή Δημοκρατία του Κονγκό. Κινεζικές εταιρείες έχουν επίσης επενδύσει μεγάλα κεφάλαια στη βιομηχανία λιθίου της Ζιμπάμπουε, αποκτώντας σημαντική θέση στις παγκόσμιες αλυσίδες παραγωγής μπαταριών.

Η Ινδία μπαίνει στην παγκόσμια κούρσα των κρίσιμων ορυκτών

Η Νέα Δελχί επιχειρεί πλέον να καλύψει την απόσταση. Το Business Insider Africa αναφέρεται στην ινδική Εθνική Αποστολή Κρίσιμων Ορυκτών, ύψους 4 δισ. δολαρίων, η οποία αποσκοπεί στην εξασφάλιση πρόσβασης σε κοιτάσματα και αξιόπιστες πηγές εφοδιασμού.

Το ενδιαφέρον δεν είναι περιστασιακό. Η Ινδία χρειάζεται τεράστιες ποσότητες ορυκτών για την ανάπτυξη της βιομηχανίας, την ενεργειακή μετάβαση και την παραγωγή ηλεκτρονικών συστημάτων. Η εξάρτηση από αλυσίδες που βρίσκονται υπό κινεζικό έλεγχο θεωρείται οικονομικός και στρατηγικός κίνδυνος.

Η Αφρική μετατρέπεται, επομένως, σε πεδίο ανταγωνισμού ανάμεσα σε δύο ασιατικές δυνάμεις με διαφορετικά μοντέλα επέκτασης. Η Κίνα αξιοποιεί κυρίως κρατικά χρηματοδοτούμενα έργα μεγάλης κλίμακας, ενώ η Ινδία στηρίζεται περισσότερο στα ιδιωτικά κεφάλαια και στα διεθνή δίκτυα των επιχειρηματικών της ομίλων.

Η ευκαιρία και η παγίδα για τα αφρικανικά κράτη

Ο ανταγωνισμός προσφέρει στις αφρικανικές κυβερνήσεις τη δυνατότητα να διαπραγματεύονται καλύτερους όρους, να αναζητούν εναλλακτικούς χρηματοδότες και να απαιτούν τη μεταφορά τεχνογνωσίας και τη δημιουργία θέσεων εργασίας.

Το κρίσιμο ζήτημα, ωστόσο, είναι εάν η Αφρική θα εξακολουθήσει να εξάγει απλώς τις πρώτες ύλες της ή εάν θα δημιουργήσει δική της μεταποιητική και βιομηχανική βάση.

Ήδη αρκετές χώρες επιχειρούν να περιορίσουν την εξαγωγή ανεπεξέργαστων ορυκτών. Η Ζιμπάμπουε απαγόρευσε το 2023 την εξαγωγή ακατέργαστου λιθίου, ενώ η Ναμίμπια έλαβε αντίστοιχα μέτρα για κρίσιμες πρώτες ύλες. Η Νιγηρία πιέζει επίσης για την επεξεργασία των ορυκτών στο εσωτερικό της χώρας.

Στόχος είναι μεγαλύτερο μέρος της παραγόμενης αξίας να παραμένει στις αφρικανικές οικονομίες, μέσω της κατασκευής εργοστασίων, της δημιουργίας εξειδικευμένων θέσεων εργασίας και της παραγωγής προϊόντων υψηλότερης αξίας.

Η είσοδος της Ινδίας δημιουργεί νέες επιλογές για την Αφρική, αλλά δεν αλλάζει από μόνη της τους όρους του παιχνιδιού. Αν οι αφρικανικές χώρες περιοριστούν στην παραχώρηση μεταλλείων και την εξαγωγή πρώτων υλών, θα αλλάξουν απλώς αγοραστή. Εάν, όμως, εκμεταλλευτούν τον ανταγωνισμό για να επιβάλουν τοπική μεταποίηση και ουσιαστικές επενδύσεις, μπορούν να μετατρέψουν τον ορυκτό τους πλούτο σε πραγματική οικονομική και γεωπολιτική ισχύ.

Μία βιομηχανική και γεωπολιτική μάχη για τον έλεγχο των κρίσιμων πρώτων υλών ανοίγει η Ινδία, επενδύοντας 15 δισ. ρουπίες –περίπου 166 εκατ. δολάρια– στην ανακύκλωση λιθίου, κοβαλτίου, νικελίου και άλλων πολύτιμων ορυκτών.

Γράφει ο Χρήστος Κωνσταντινίδης

Το Νέο Δελχί επιδιώκει να περιορίσει την εξάρτησή του από τις εισαγωγές και κυρίως από την Κίνα, η οποία κυριαρχεί στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού υλικών απαραίτητων για ηλεκτρικά οχήματα, συστήματα αποθήκευσης ενέργειας και ανανεώσιμες τεχνολογίες.

Το πρόγραμμα Critical Mineral Recycling Incentive Scheme προβλέπει επιδότηση του 20% των κεφαλαιουχικών δαπανών και πρόσθετα κίνητρα βάσει των επιδόσεων για επιχειρήσεις που θα επενδύσουν σε προηγμένες τεχνολογίες ανακύκλωσης.

Οι αιτήσεις άνοιξαν τον Οκτώβριο και θα γίνονται δεκτές μέχρι την 1η Απριλίου. Πρόκειται για την πρώτη επιχειρησιακή φάση της ευρύτερης Εθνικής Αποστολής Κρίσιμων Ορυκτών της Ινδίας, η οποία περιλαμβάνει επίσης έρευνες για νέα κοιτάσματα και συμφωνίες με χώρες του εξωτερικού.

Παραγωγή 40.000 τόνων κρίσιμων υλικών τον χρόνο

Το ινδικό υπουργείο Ορυχείων έχει ήδη εγκρίνει την επιλεξιμότητα της πρώτης ομάδας εταιρειών, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη οι αρχικές αξιολογήσεις επενδυτικών σχεδίων στις πολιτείες Γκουτζαράτ και Ούταρ Πραντές.

Σύμφωνα με τις κυβερνητικές προβλέψεις, το πρόγραμμα θα μπορούσε να δημιουργήσει ετήσια δυναμικότητα επεξεργασίας 270.000 τόνων αποβλήτων και να επιτρέψει την ανάκτηση περίπου 40.000 τόνων κρίσιμων ορυκτών τον χρόνο.

Οι ινδικές αρχές εκτιμούν ότι τα κρατικά κίνητρα μπορούν να κινητοποιήσουν ιδιωτικές επενδύσεις έως 80 δισ. ρουπιών και να δημιουργήσουν περίπου 70.000 θέσεις εργασίας.

«Η Εθνική Αποστολή Κρίσιμων Ορυκτών αποτελεί βήμα προς τη σωστή κατεύθυνση, ώστε η Ινδία να γίνει αυτάρκης και να μην εξαρτάται από την Κίνα ή τις γεωπολιτικές εξελίξεις», δήλωσε ο συνιδρυτής της Attero Recycling, Νιτίν Γκούπτα.

Η «αστική εξόρυξη» ως απάντηση

Οι μεγάλες επιχειρήσεις του κλάδου έχουν ήδη αρχίσει να κινούνται. Η Lohum Cleantech, μία από τις μεγαλύτερες ινδικές εταιρείες ανακύκλωσης μπαταριών, εκτιμά ότι τα κυβερνητικά κίνητρα μπορούν σχεδόν να διπλασιάσουν την υφιστάμενη δυναμικότητά της, η οποία φτάνει τους 25.000 τόνους.

Η εταιρεία εφαρμόζει ένα μοντέλο «πρώτα επαναχρησιμοποίηση, μετά ανακύκλωση». Οι χρησιμοποιημένες μπαταρίες ηλεκτρικών οχημάτων αξιοποιούνται σε δεύτερο κύκλο ζωής και, όταν πλέον εξαντληθούν, γίνεται εξαγωγή των μετάλλων τους για την παραγωγή νέων κυψελών.

Ακόμη πιο φιλόδοξο είναι το σχέδιο της Attero Recycling, η οποία θέλει να αυξήσει τη δυναμικότητα ανακύκλωσης μπαταριών ιόντων λιθίου από 16.500 σε 300.000 τόνους μέσα στην επόμενη πενταετία. Νέες εγκαταστάσεις προβλέπεται να λειτουργήσουν στις πόλεις Ρούρκι, Πούνε, Μπανγκαλόρ, Τζαϊπούρ και Φαρινταμπάντ.

Η εταιρεία υποστηρίζει ότι η κατοχυρωμένη τεχνολογία της μπορεί να ανακτά λίθιο, κοβάλτιο, νικέλιο και σπάνιες γαίες υψηλής καθαρότητας από παλαιές μπαταρίες και τη λεγόμενη «μαύρη μάζα» που προκύπτει από τον τεμαχισμό τους.

«Η Ινδία μπορεί να πετύχει πολύ ταχύτερα την αυτάρκεια μέσω της αστικής εξόρυξης. Διαθέτουμε ήδη τους πόρους θαμμένους στις χωματερές μας», τόνισε ο Νιτίν Γκούπτα.

Η Attero είχε ανακοινώσει επένδυση ενός δισ. ρουπιών πριν ακόμη ανοίξει η διαδικασία των αιτήσεων, με στόχο να αυξήσει τη δυναμικότητα ανακύκλωσης σπάνιων γαιών και κρίσιμων υλικών στους 30.000 τόνους ετησίως έως τον Ιούνιο του 2027.

Στον ίδιο δρόμο κινείται και η Gravita India, η οποία επεκτείνεται από την ανακύκλωση μπαταριών μολύβδου στην ανάκτηση λιθίου και χαλκού.

Το πρόβλημα της άτυπης αγοράς

Το μεγαλύτερο εμπόδιο δεν είναι η έλλειψη υλικών, αλλά ο τρόπος συλλογής τους. Η Ινδία παρήγαγε περισσότερους από 1,7 εκατ. τόνους ηλεκτρονικών αποβλήτων στο οικονομικό έτος που ολοκληρώθηκε τον Μάρτιο του 2024, έναντι 1,01 εκατ. τόνων τέσσερα χρόνια νωρίτερα.

Περισσότερο από το 90% των ηλεκτρονικών αποβλήτων διαχειρίζεται ο άτυπος τομέας. Στις αγορές σκραπ της Μαϊαπούρι και της Σελαμπούρ στο Δελχί, εργαζόμενοι εξακολουθούν να καίνε ηλεκτρονικές πλακέτες σε ανοιχτές φωτιές για να αποσπάσουν χαλκό και χρυσό, εκτιθέμενοι σε τοξικούς καπνούς χωρίς εξοπλισμό προστασίας.

Οι αναλυτές προειδοποιούν ότι, αν οι οργανωμένες εταιρείες δεν συνεργαστούν με τους άτυπους συλλέκτες, τα οφέλη του προγράμματος θα παρακάμψουν τους ανθρώπους που σήμερα διαχειρίζονται τη μεγαλύτερη ποσότητα των αποβλήτων. Προτείνονται εκπαιδευτικά προγράμματα, συνεταιρισμοί και οργανωμένα συστήματα επαναγοράς.

Υπάρχει, όμως, και ο περιβαλλοντικός κίνδυνος. Οι διαδικασίες ανάκτησης μετάλλων χρησιμοποιούν ισχυρά οξέα και παράγουν επικίνδυνα απόβλητα.

«Η ανακύκλωση πρέπει να είναι καθαρή για να είναι αξιόπιστη. Διαφορετικά, κινδυνεύουμε απλώς να μεταφέρουμε τη ρύπανση από τα ορυχεία στις βιομηχανικές ζώνες», προειδοποίησε η περιβαλλοντική δικηγόρος Σουμίτρα Τζαϊσβάλ.

Το ινδικό σχέδιο έχει τις προϋποθέσεις να μετατρέψει τα βουνά ηλεκτρονικών αποβλήτων σε στρατηγικό απόθεμα πρώτων υλών. Η επιτυχία του, όμως, θα κριθεί από το αν η χώρα καταφέρει να συνδυάσει την τεχνολογική ανάπτυξη, την προστασία των εργαζομένων και τον πραγματικό περιβαλλοντικό έλεγχο. Μόνο τότε η ανακύκλωση θα μπορέσει να γίνει εργαλείο εθνικής αυτάρκειας απέναντι στην κινεζική κυριαρχία.

Σημαντική συμφωνία στον ενεργειακό τομέα ανακοίνωσε η Τουρκία, με την κρατική πετρελαϊκή εταιρεία TPAO να αποκτά ποσοστό 15% στην BP Energy Company of Kirkuk Limited (BP ECKL), αποκτώντας παρουσία στα πετρελαϊκά πεδία του Κιρκούκ στο Ιράκ.

Τη συμφωνία ανακοίνωσε ο Τούρκος Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν, χαρακτηρίζοντάς την «ιστορικό βήμα» για την ενεργειακή συνεργασία.

Η παλιά ενεργειακή συμφωνία μεταξύ Τουρκίας και Ιράκ, που υπογράφηκε το 1975, έληξε στις 27 Ιουλίου. Οι εντάσεις στο Στενό του Ορμούζ έχουν καταστήσει την Άγκυρα σημείο στρατηγικού ενδιαφέροντος για το Ιράκ. Σε αυτό το πλαίσιο, η Τουρκία και το Ιράκ υπογράφουν μια νέα ενεργειακή συμφωνία που ο Πρόεδρος Ερντογάν λέει ότι «υπάρχει πέρα ​​από τους απλούς ενεργειακούς δεσμούς».

Ο Πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν επιβεβαίωσε ότι ο Ιρακινός πρωθυπουργός Αλί αλ-Ζαϊντί έχει προσφερθεί να προμηθεύσει την Τουρκία με 1 εκατομμύριο βαρέλια την ημέρα.

«Ναι, σωστά. Μόλις μεταφέρουμε 1 εκατομμύριο βαρέλια πετρελαίου από τον γείτονά μας, το Ιράκ, αυτό θα καλύψει τις ανάγκες μας», είπε χαρακτηριστικά.

Ο Ιρακινός πρωθυπουργός Αλί αλ-Ζαϊντί, από την πλευρά του, δήλωσε: «Μπορούμε να προμηθεύσουμε την Τουρκία με 1 εκατομμύριο βαρέλια πετρελαίου την ημέρα. Δεν χρειάζεται να εξαρτάστε από κανέναν άλλο».

Η ανακοίνωση έγινε κατά τη διάρκεια κοινής συνέντευξης Τύπου στην Άγκυρα με τον Ιρακινό πρωθυπουργό Αλί αλ-Ζαϊντί.

Ο Ερντογάν δήλωσε ότι η κρατική εταιρεία Turkish Petroleum θα αποκτήσει μερίδιο 15% στην BP Energy Company of Kirkuk Limited, η οποία διαχειρίζεται το πετρελαϊκό κοίτασμα Kirkuk στο βόρειο Ιράκ.

Η επίσκεψη του Ιρακινού πρωθυπουργού συνέπεσε με τη λήξη, στις 27 Ιουλίου, της συμφωνίας που υπογράφηκε το 1975 για τη λειτουργία του αγωγού Κιρκούκ-Τσεϊχάν, μέσω του οποίου το ιρακινό πετρέλαιο φτάνει στον τουρκικό τερματικό σταθμό Τσεϊχάν στη Μεσόγειο Θάλασσα.

Αντί να επεκτείνουν αυτήν τη συμφωνία, οι δύο χώρες διαπραγματεύονται ένα νέο πλαίσιο ενεργειακής συνεργασίας.

«Η σημασία αυτής της συμφωνίας υπερβαίνει τους απλούς ενεργειακούς δεσμούς», δήλωσε στο Al Jazeera ο Μεχμέτ Τσελίκ, συντονιστής σύνταξης της Daily Sabah, τονίζοντας την ιδέα ότι τα διακυβεύματα είναι ευρύτερα από την ενέργεια.

«Η Τουρκία διαφοροποιεί τις ενεργειακές της πηγές, όπως έκανε πάντα. Αλλά στην περίπτωση του Ιράκ, υπάρχουν δύο άλλες διαστάσεις: η ασφάλεια και το έργο ανάπτυξης του δρόμου».

Η συμφωνία, επομένως, υπερβαίνει τον εφοδιασμό της Τουρκίας με πετρέλαιο και στοχεύει στην ενίσχυση της συνεργασίας με το Ιράκ στον τομέα της ασφάλειας και των έργων υποδομής.

Κατά τη γνώμη του, το περιφερειακό πλαίσιο έχει επιταχύνει την προσέγγιση μεταξύ Άγκυρας και Βαγδάτης.

Οι εντάσεις γύρω από το Στενό του Ορμούζ και τα αποκλεισμένα σημεία στην περιοχή έχουν αυξήσει το ενδιαφέρον για εναλλακτικές οδούς μεταφοράς ενέργειας, και η Τουρκία προσπαθεί να ενισχύσει τον ρόλο της ως ενεργειακού κόμβου μεταξύ Μέσης Ανατολής και Ευρώπης.

«Βρισκόμαστε σε στενό διάλογο με τους Ιρακινούς αδελφούς μας για να διασφαλίσουμε ότι η διαδικασία μας προς μια Τουρκία απαλλαγμένη από την τρομοκρατία και το όραμά μας για μια περιοχή απαλλαγμένη από την τρομοκρατία θα γίνουν πραγματικότητα», δήλωσε ο Ερντογάν κατά τη διάρκεια της συνέντευξης Τύπου με τον αλ-Ζαΐντι.

Πηγή: ΕΡΤ