Από την εφημερίδα Αζάτ Ορ

Ένα σπάνιο νόμισμα που χρονολογείται από τη βασιλεία της βασίλισσας Ταμάρ της Γεωργίας, γνωστής ως Ταμάρ η Μεγάλη (1184–1213), ο σκελετός ενός νεαρού ατόμου και πιόνια ενός μεσαιωνικού επιτραπέζιου παιχνιδιού συγκαταλέγονται στα σημαντικά ευρήματα που έφεραν στο φως οι εργασίες αποκατάστασης και καθαρισμού στο φρούριο Αμπέρντ, στην επαρχία Αραγκατσοτν της Αρμενίας. Την ανακοίνωση έκανε η Υπηρεσία Προστασίας Μνημείων, η οποία υπάγεται στο Υπουργείο Παιδείας, Επιστήμης, Πολιτισμού και Αθλητισμού της χώρας.

Ο ανθρώπινος σκελετός εντοπίστηκε στην εξωτερική πλευρά του εσωτερικού τείχους του κεντρικού πύργου του φρουρίου, περίπου ένα μέτρο ανατολικά από το μέσο του. Σχεδόν το 90% των οστών βρέθηκε στην αρχική του θέση, ενώ απουσίαζαν μόνο τα οστά των δακτύλων. Η κατάσταση της οδοντοστοιχίας οδηγεί τους ερευνητές στο συμπέρασμα ότι πρόκειται για νεαρό ενήλικα. Ωστόσο, απαιτούνται περαιτέρω ανθρωπολογικές και εργαστηριακές αναλύσεις, προκειμένου να προσδιοριστούν με ακρίβεια η ταυτότητα, η χρονολόγηση και οι συνθήκες θανάτου του.

Στον ίδιο χώρο οι αρχαιολόγοι εντόπισαν και θραύσματα που αποδίδονται σε ένα μεσαιωνικό επιτραπέζιο παιχνίδι γνωστό ως «tama», το οποίο παρουσιάζει ομοιότητες με τη ντάμα ή το τάβλι. Το εύρημα προσφέρει πολύτιμες πληροφορίες για την καθημερινή ζωή και τις δραστηριότητες αναψυχής των κατοίκων του φρουρίου κατά τον Μεσαίωνα, συμπληρώνοντας την εικόνα του ως στρατιωτικού και αμυντικού οχυρού.

Ιδιαίτερης ιστορικής σημασίας θεωρείται το νόμισμα της βασίλισσας Ταμάρ, καθώς ανάγεται στην περίοδο κατά την οποία το Βασίλειο της Γεωργίας βρισκόταν στο απόγειο της ισχύος του. Την ίδια εποχή, το Αμπέρντ βρισκόταν υπό τον έλεγχο της αρμενικής δυναστείας των Ζακαριάν, μιας ισχυρής αριστοκρατικής οικογένειας που διοικούσε μεγάλο μέρος της βόρειας και κεντρικής Αρμενίας ως υποτελής του γεωργιανού στέμματος. Οι ιδρυτές της δυναστείας, οι αδελφοί Ζακαρέ και Ιβανέ Ζακαριάν, υπήρξαν οι σημαντικότεροι στρατηγοί της βασίλισσας Ταμάρ και ηγήθηκαν των εκστρατειών που εκδίωξαν τους μουσουλμάνους ηγεμόνες από μεγάλο μέρος της περιοχής, ανακαταλαμβάνοντας το Αμπέρντ και δεκάδες ακόμη οχυρά στα αρμενικά υψίπεδα.

Χτισμένο στις νότιες πλαγιές του όρους Αραγκάτς, σε υψόμετρο περίπου 2.300 μέτρων, το φρούριο Αμπέρντ αποτελεί ένα από τα καλύτερα διατηρημένα μεσαιωνικά οχυρωματικά συγκροτήματα της Αρμενίας. Η κύρια οικοδομική του φάση ανάγεται στον 7ο αιώνα και περιλαμβάνει ισχυρά αμυντικά τείχη, ακρόπολη, λουτρό και την εκκλησία Βαχραμασέν του 11ου αιώνα.

Η δεσπόζουσα θέση του, πάνω από τη συμβολή των ποταμών Αμπέρντ και Αρκασέν, το κατέστησε σημαντικό στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο καθ’ όλη τη διάρκεια του Μεσαίωνα. Στα τέλη του 12ου αιώνα πέρασε στην κυριαρχία της δυναστείας των Ζακαριάν, έπειτα από κοινή αρμενογεωργιανή εκστρατεία που εκδίωξε τις σελτζουκικές δυνάμεις και ενέταξε την περιοχή στη σφαίρα πολιτικής επιρροής του γεωργιανού βασιλείου.

Διαβάστε και τα υπόλοιπα άρθρα της εφημερίδας στο PDF.

Στις 2 Ιουλίου 1956, ο Ανδρέας Παρασκευά, ένας μαθητής μόλις δεκαπεντέμισι ετών από την Κώμα του Γιαλού της Καρπασίας, έπεφτε νεκρός από βρετανικά πυρά, κατά τη διάρκεια δράσης εναντίον στρατιωτικής αυτοκινητοπομπής. Εβδομήντα χρόνια μετά, η μορφή του παραμένει συνδεδεμένη με τη νεανική αυτοθυσία στον αγώνα της ΕΟΚΑ για την ελευθερία της Κύπρου.

Ο Ανδρέας Παρασκευά γεννήθηκε στις 30 Νοεμβρίου 1940, στην Κώμα του Γιαλού, από τον Παρασκευά Αλεξάνδρου και την Αικατερίνη Παρασκευά. Μεγάλωσε σε πολυμελή οικογένεια, με οκτώ αδέλφια, ενώ ένας ακόμη αδελφός του γεννήθηκε μετά τον θάνατό του και πήρε το όνομά του.

Τελείωσε το δημοτικό σχολείο της Κώμας του Γιαλού και συνέχισε τις σπουδές του στο Γυμνάσιο Γιαλούσας, όπου φοίτησε έως την Δ΄ τάξη. Σύμφωνα με τη σελίδα «Μνήμες ΕΟΚΑ», ήταν άριστος μαθητής και στις 2 Ιουλίου 1956 αναμενόταν να βρεθεί στο σχολείο του για να παραλάβει τον έλεγχό του με βαθμό «Άριστα».

Η ιστορία, όμως, είχε ήδη πάρει άλλο δρόμο.

Στα τέλη του 1955, ο νεαρός Ανδρέας εντάχθηκε στον αγώνα της ΕΟΚΑ, συμμετέχοντας στη μαθητική ομάδα του Γυμνασίου Γιαλούσας. Η δράση του, όπως καταγράφεται, χαρακτηριζόταν από αυθορμητισμό, τόλμη και αποφασιστικότητα, χωρίς να λογαριάζει το ενδεχόμενο σύλληψης ή θανάτου.

Όταν ο πατέρας του τού εξέφρασε την ανησυχία ότι ήταν πολύ μικρός για να συμμετάσχει σε έναν τόσο σκληρό αγώνα, ο Ανδρέας του απάντησε με λόγια που έμειναν στην ιστορική μνήμη:

«Άργησες, πατέρα, να μου το πεις. Ο γιος σου μεγάλωσε από τη στιγμή που έδωσε το μεγάλο του όρκο. Πατέρας μου και μάνα μου τώρα είναι η Ελλάδα».

Στις 2 Ιουλίου 1956, στις 2:30 το μεσημέρι, ο Ανδρέας Παρασκευά και συναγωνιστής του έστησαν ενέδρα σε Άγγλους στρατιώτες μέσα στο χωριό τους. Όταν η στρατιωτική αυτοκινητοπομπή έφθασε στο κέντρο της Κώμας του Γιαλού, ο νεαρός αγωνιστής έριξε βόμβα, με αποτέλεσμα να τραυματιστούν δύο Βρετανοί στρατιωτικοί.

Ακολούθησε καταδίωξη. Βρετανοί στρατιώτες, που είχαν λάβει θέσεις σε στέγες και μπαλκόνια σπιτιών, τον εντόπισαν την ώρα που προσπαθούσε να διαφύγει με το ποδήλατό του. Πυροβολήθηκε και έπεσε νεκρός, σε ηλικία μόλις δεκαπέντεμισι ετών.

Η σελίδα «Μνήμες ΕΟΚΑ» περιγράφει την ημέρα εκείνη με τη συμβολική φράση ότι ο Ανδρέας Παρασκευά «πήρε από την πατρίδα το απολυτήριό του από τη ζωή με Άριστα και μπήκε περήφανος στα δώματα της Αθανασίας».

Η κηδεία του έγινε την επόμενη ημέρα, στις 3 Ιουλίου 1956. Σύμφωνα με την ίδια μαρτυρία, πλήθος κόσμου από τις κοινότητες της Καρπασίας, μαζί με μαθητές των Γυμνασίων Γιαλούσας και Ριζοκαρπάσου, έφθασε στην Κώμα του Γιαλού για να αποχαιρετήσει τον νεαρό ήρωα. Η γαλανόλευκη κυριάρχησε στην πομπή, σε μια κηδεία που εξελίχθηκε σε μεγάλη εκδήλωση εθνικής μνήμης και συνέχισης του αγώνα.

Η «Μνήμες ΕΟΚΑ» αναφέρει επίσης επεισόδια και αντιδράσεις κατά τη διάρκεια της κηδείας, κάνοντας λόγο για προσπάθεια παρεμπόδισης της πομπής και για συνθήματα που προκάλεσαν ένταση. Παρά τα όσα συνέβησαν, η ταφή του Ανδρέα Παρασκευά πραγματοποιήθηκε με πάνδημη συμμετοχή.

Πάνω στη σορό του, πέρα από τη γαλανόλευκη, τοποθετήθηκε και ο έλεγχος του σχολείου του με τον βαθμό «Άριστα». Μια εικόνα που συμπύκνωσε τη ζωή ενός παιδιού που βρέθηκε να υπηρετεί έναν αγώνα πολύ μεγαλύτερο από την ηλικία του.

Προς τιμήν του, η αίθουσα της Δ΄ τάξης του Ελληνικού Γυμνασίου Αιγιαλούσης ονομάστηκε «Αίθουσα Ανδρέα Παρασκευά», ενώ στα προπύλαια του σχολείου τοποθετήθηκε προτομή του. Στην Κώμα του Γιαλού ανεγέρθηκε ανδριάντας με έρανο των κατοίκων της περιοχής.

Ωστόσο, μετά την τουρκική εισβολή του 1974, ο ανδριάντας του παρέμεινε σε αίθουσα του δημοτικού σχολείου της κατεχόμενης Κώμας του Γιαλού, ως ένα ακόμη σύμβολο της προσφυγιάς και της βίαιης διακοπής της ιστορικής συνέχειας του τόπου.

Ο Ανδρέας Παρασκευά καταγράφεται ως ο νεότερος σε ηλικία αγωνιστής της ΕΟΚΑ που έπεσε σε ενέδρα. Το ποδήλατό του και το πηλίκιό του φυλάσσονται στο Μουσείο Αγώνος, ως σιωπηλά τεκμήρια της θυσίας του.

Σαν σήμερα, η Κύπρος θυμάται τον μαθητή από την Κώμα του Γιαλού που δεν πρόλαβε να παραλάβει τον έλεγχό του από το Γυμνάσιο, αλλά πέρασε για πάντα στον κατάλογο των ηρώων του αγώνα της ΕΟΚΑ.

Με κεντρικό μήνυμα ότι «η μνήμη έχει πρόσωπο», το Μπράτουνατς ετοιμάζεται να τιμήσει το Σάββατο 4 Ιουλίου τη μνήμη των Σέρβων που έχασαν τη ζωή τους στο Ποδρίνιε και την περιοχή του Μπίρατς, στη διάρκεια του πολέμου στη Βοσνία και Ερζεγοβίνη.

Σύμφωνα με τους διοργανωτές της εκδήλωσης, η τελετή είναι αφιερωμένη στους 3.267 Σέρβους που δολοφονήθηκαν στην περιοχή, ανάμεσά τους άμαχοι, γυναίκες, ηλικιωμένοι και παιδιά. Τριάντα τέσσερα χρόνια μετά τα γεγονότα, οι οικογένειες των θυμάτων συνεχίζουν να ζητούν δικαιοσύνη και πλήρη διερεύνηση όλων των υποθέσεων εγκλημάτων πολέμου.

Η φετινή εκδήλωση θα δώσει ιδιαίτερη έμφαση στα 40 παιδιά που σκοτώθηκαν. Ανάμεσά τους αναφέρονται η τρίμηνη Μιριάνα Πέτροβιτς, ο τετράχρονος Βλαντίμιρ Γκάιτς, ο πεντάχρονος Αλεξάνταρ Ντιμιτρίεβιτς, η επτάχρονη Μπιλιάνα Νίκολιτς και ο δωδεκάχρονος Σλόμπονταν Στογιάνοβιτς.

Για τις οικογένειες των θυμάτων, η επέτειος δεν αποτελεί μόνο ημέρα πένθους, αλλά και υπενθύμιση ότι πολλές υποθέσεις παραμένουν ανοιχτές ή ανεπαρκώς διερευνημένες. Όπως επισημαίνουν, ούτε η δικαιοσύνη της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης ούτε οι διεθνείς δικαστικοί θεσμοί έχουν αποδώσει, κατά την άποψή τους, την πλήρη δικαίωση για τα εγκλήματα εις βάρος Σέρβων αμάχων στην περιοχή.

Σύμφωνα με τα στοιχεία που επικαλούνται οι διοργανωτές, για εγκλήματα σε βάρος Σέρβων στο Ποδρίνιε διώχθηκαν ποινικά 16 μέλη των βοσνιακών μουσουλμανικών δυνάμεων. Τέσσερις καταδικάστηκαν συνολικά σε 29 χρόνια φυλάκισης, πέντε αθωώθηκαν, ενώ διαδικασίες σε βάρος άλλων κατηγορουμένων παρέμεναν σε εξέλιξη.

Οι συγγενείς των θυμάτων καταγγέλλουν ότι υποθέσεις στις οποίες τα θύματα ήταν Σέρβοι επί χρόνια δεν έχουν φθάσει σε τελεσίδικη δικαστική κρίση. Εκφράζουν, επίσης, αγανάκτηση για το γεγονός ότι πρόσωπα που θεωρούν υπεύθυνα για εγκλήματα πολέμου εξακολουθούν, όπως υποστηρίζουν, να ζουν ελεύθερα στις ίδιες περιοχές.

Πρόσθετη ένταση προκαλεί, σύμφωνα με τις ίδιες οικογένειες, η δημόσια εμφάνιση πολεμικών σημαιών του Στρατού της Βοσνίας και Ερζεγοβίνης στο Ποδρίνιε, ιδιαίτερα κατά τις επετείους του πολέμου. Για όσους έχασαν συγγενείς, τέτοια σύμβολα δεν έχουν μόνο πολιτική διάσταση, αλλά συνδέονται άμεσα με τη μνήμη της βίας και της απώλειας.

Η κεντρική τελετή μνήμης θα αρχίσει στις 09:00 το πρωί στο Μπράτουνατς. Οι διοργανωτές αναμένουν συμμετοχή από 5.000 έως 10.000 ανθρώπους, ενώ έχει ανακοινωθεί η παρουσία αξιωματούχων από τη Σερβική Δημοκρατία, τη Σερβία και το Μαυροβούνιο, εκπροσώπων θεσμών, διπλωματών και πολιτών.

Σε μια περιοχή όπου οι πληγές του πολέμου παραμένουν ανοιχτές, η τελετή επιχειρεί να κρατήσει στο προσκήνιο τα πρόσωπα των θυμάτων και την ανάγκη λογοδοσίας.

«Δεν θυμόμαστε για να μισούμε. Θυμόμαστε για να μην ξεχαστούν οι αθώοι», είναι το μήνυμα που συνοδεύει τη φετινή επέτειο.

Αιωνία η μνήμη.