Την ανάγκη να προσαρμοστεί άμεσα η Δύση στη ραγδαία ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης υπογράμμισε ο Αμερικανός αναλυτής Μάικλ Ρούμπιν, προειδοποιώντας ότι η Ευρώπη κινδυνεύει να μείνει δραματικά πίσω από την Κίνα και τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Σε συνέντευξή του στον Χρήστο Θ. Παναγόπουλο για το Liberal, ο Ρούμπιν παρουσίασε μια εικόνα του μέλλοντος στην οποία η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν θα αποτελεί απλώς ένα βοηθητικό εργαλείο. Θα μπορεί να αναλαμβάνει πολύπλοκες αποστολές, να χρησιμοποιεί άλλα εργαλεία και να επιλύει προβλήματα χωρίς συνεχή ανθρώπινη παρέμβαση – ενδεχομένως ακόμη και χωρίς προηγούμενη εντολή.

Από τη δημιουργία περιεχομένου στην αυτόνομη επίλυση προβλημάτων

Κατά τον Μάικλ Ρούμπιν, το πραγματικό άλμα στην ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης δεν θα είναι απλώς η εμφάνιση ισχυρότερων γλωσσικών μοντέλων. Το «χρυσό πρότυπο» θα επιτευχθεί όταν η ΤΝ αποκτήσει τη δυνατότητα να αντιμετωπίζει εκτεταμένα και σύνθετα προβλήματα με σημαντικό βαθμό αυτονομίας.

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε την έρευνα για την αντιμετώπιση σπάνιων ασθενειών. Η αξιοποίηση της ΤΝ θα μπορούσε, σύμφωνα με τον ίδιο, να περιορίσει σε εβδομάδες ή ακόμη και σε ημέρες διαδικασίες οι οποίες σήμερα απαιτούν χρόνια ή δεκαετίες.

Αντίστοιχα, επιστημονικές ομάδες εξετάζουν κατά πόσο προηγμένα συστήματα μπορούν να συμβάλουν στην επίλυση μαθηματικών προβλημάτων που παραμένουν αναπάντητα επί αιώνες. Το επόμενο κρίσιμο όριο θα ξεπεραστεί όταν η μηχανή δεν θα περιμένει μια συγκεκριμένη ανθρώπινη εντολή, αλλά θα μπορεί να εντοπίζει μόνη της ένα πρόβλημα και να αναζητά τη λύση του.

Οι απαγορεύσεις δεν μπορούν να σταματήσουν την τεχνολογία

Ο Ρούμπιν εκτίμησε ότι πολλές δυτικές κυβερνήσεις θα επιχειρήσουν να περιορίσουν την ανάπτυξη της ΤΝ υπό το βάρος των κοινωνικών αντιδράσεων για την απώλεια θέσεων εργασίας. Προειδοποίησε, ωστόσο, ότι η προσπάθεια να ανακοπεί η τεχνολογική εξέλιξη είναι καταδικασμένη να αποτύχει.

Επικαλέστηκε την ιστορική εμπειρία από την εισαγωγή του τηλέγραφου στη Μέση Ανατολή, επισημαίνοντας ότι κατεστημένα συμφέροντα στην Περσία, στην Οθωμανική Αυτοκρατορία και στη Σαουδική Αραβία προσπάθησαν να ελέγξουν ή να εμποδίσουν τη νέα τεχνολογία, χωρίς να καταφέρουν να ανακόψουν οριστικά την εξάπλωσή της. Ανάλογη πορεία ακολούθησαν αργότερα η τηλεόραση και το διαδίκτυο.

Κατά συνέπεια, η πραγματική συζήτηση δεν πρέπει να αφορά το «πάγωμα» της προόδου, αλλά τη διαχείριση της μεγάλης μετάβασης που προκαλεί. Αυτό σημαίνει υποστήριξη όσων θέλουν να αξιοποιήσουν την ΤΝ για να δημιουργήσουν νέες υπηρεσίες και επαγγελματικές διαδρομές, αλλά και πρόνοια για εκείνους που δεν θα μπορέσουν να προσαρμοστούν.

Επαγγέλματα που υποχωρούν και τεχνίτες που επιστρέφουν

Η εξάπλωση της Τεχνητής Νοημοσύνης αναμένεται να προκαλέσει βαθιές ανατροπές στην αγορά εργασίας. Ο Ρούμπιν εκτίμησε ότι θα περιοριστεί η ανάγκη για ορισμένα επαγγέλματα, όπως οι δικηγόροι και οι γιατροί πρωτοβάθμιας περίθαλψης.

Αντίθετα, παραδοσιακά τεχνικά επαγγέλματα που απαιτούν φυσική παρουσία, πρακτική δεξιότητα και άμεση παρέμβαση, όπως αυτά του ηλεκτρολόγου, του υδραυλικού και του ξυλουργού, ενδέχεται να αποκτήσουν εκ νέου υψηλότερο κύρος και καλύτερες απολαβές.

Πρόκειται για μια εξέλιξη που μπορεί να ανατρέψει τις σημερινές αντιλήψεις περί κοινωνικής και επαγγελματικής καταξίωσης, επαναφέροντας στο προσκήνιο ειδικότητες οι οποίες τα προηγούμενα χρόνια είχαν υποτιμηθεί.

Ο μεγάλος κίνδυνος των αυτόνομων όπλων

Στον στρατιωτικό τομέα, ο Μάικλ Ρούμπιν εντόπισε ως μεγαλύτερο κίνδυνο την ανάπτυξη οπλικών συστημάτων τα οποία θα μπορούν να λειτουργούν χωρίς ανθρώπινη επίβλεψη.

Όπως επισήμανε, ακόμη και αν η Ευρώπη και οι Ηνωμένες Πολιτείες αποφασίσουν να απαγορεύσουν τέτοιες τεχνολογίες, δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι θα πράξουν το ίδιο χώρες όπως η Ρωσία, η Κίνα και η Βόρεια Κορέα ή οργανώσεις που δρουν έξω από κάθε διεθνές πλαίσιο.

Η άρνηση προσαρμογής, επομένως, δεν εξαλείφει την απειλή. Αντίθετα, μπορεί να αφήσει τις δυτικές χώρες απροετοίμαστες απέναντι σε αντιπάλους που θα έχουν ενσωματώσει την αυτονομία, την ταχύτητα και τη μαζικότητα στα οπλικά τους συστήματα.

Drones στο μέγεθος εντόμου

Η μεγάλη ανατροπή στο πεδίο της μάχης, σύμφωνα με τον Αμερικανό αναλυτή, δεν θα προέλθει απαραιτήτως από μεγαλύτερα και ακριβότερα μη επανδρωμένα αεροσκάφη. Αντιθέτως, το μέλλον βρίσκεται στη σμίκρυνση, στη μαζική παραγωγή και στην εξατομίκευση των στόχων.

Ο Ρούμπιν περιέγραψε drones στο μέγεθος βομβίνου, τα οποία θα μπορούν να προγραμματίζονται ώστε να εντοπίζουν και να καταδιώκουν συγκεκριμένα πρόσωπα. Δικτυωμένα μεταξύ τους και συνδεδεμένα με κάμερες, βάσεις δεδομένων και συστήματα αναγνώρισης προσώπου, τέτοια όπλα θα μπορούσαν να μετατρέψουν τις στοχευμένες επιθέσεις σε μια φθηνή, μαζική και δύσκολα αντιμετωπίσιμη δυνατότητα.

Παράλληλα, επισήμανε ότι τα μεγάλα στρατιωτικοβιομηχανικά συμφέροντα θα αντισταθούν στην υποβάθμιση πανάκριβων οπλικών πλατφορμών, όπως τα επανδρωμένα μαχητικά και τα αεροπλανοφόρα, τα οποία απαιτούν τεράστιους πόρους και πολλά χρόνια για να κατασκευαστούν.

Η αδυναμία προσαρμογής στη νέα μορφή πολέμου, προειδοποίησε, μπορεί να οδηγήσει ακόμη και μεγάλες δυνάμεις σε ήττα. Αναφέρθηκε, μάλιστα, σε επίσκεψή του τον Ιούνιο του 2026 σε μυστικό ουκρανικό εργοστάσιο, όπου διαπίστωσε τη δυνατότητα του Κιέβου να κατασκευάζει πολλά drones ανά λεπτό.

ΗΠΑ και Κίνα στην παγκόσμια κούρσα

Η έκβαση της τεχνολογικής αναμέτρησης ανάμεσα στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα παραμένει, κατά τον Ρούμπιν, ανοιχτή.

Οι ΗΠΑ εξακολουθούν να διαθέτουν πλεονέκτημα στην κατασκευή προηγμένων τσιπ και στην υπολογιστική ισχύ. Η Κίνα, όμως, εμφανίζει μεγαλύτερη ευελιξία στον προγραμματισμό και έχει στη διάθεσή της πολύ μεγαλύτερο όγκο δεδομένων για την εκπαίδευση των συστημάτων.

Ταυτόχρονα, το Πεκίνο δεν δεσμεύεται στον ίδιο βαθμό από την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων, τις περιβαλλοντικές απαιτήσεις και τις αντιδράσεις των τοπικών κοινωνιών. Μπορεί, επομένως, να κατασκευάζει ταχύτατα ενεργοβόρα κέντρα δεδομένων και μονάδες ηλεκτροπαραγωγής, ενώ στις δυτικές δημοκρατίες αντίστοιχα έργα περνούν μέσα από μακρές πολιτικές και θεσμικές διαδικασίες.

Ο Ρούμπιν πρότεινε στενότερη συνεργασία της Δύσης με κράτη όπως τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, τα οποία διαθέτουν την έκταση, τα κεφάλαια και τους ενεργειακούς πόρους που απαιτούνται για τη δημιουργία μεγάλων υποδομών ΤΝ.

Τεχνητή Νοημοσύνη, επιτήρηση και αυταρχικά καθεστώτα

Η ΤΝ προσφέρει στις αυταρχικές κυβερνήσεις πρωτοφανείς δυνατότητες παρακολούθησης, αναγνώρισης προσώπων, προπαγάνδας, δημιουργίας deepfakes και χειραγώγησης της κοινής γνώμης. Παρά ταύτα, ο Ρούμπιν δεν θεωρεί δεδομένο ότι η τεχνολογία θα ενισχύσει τελικά τους τυράννους.

Όπως υποστήριξε, στο παρελθόν οι κυβερνήσεις προσπάθησαν να ελέγξουν τον τηλέγραφο, το ραδιόφωνο, την τηλεόραση, το διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Ωστόσο, οι ίδιες τεχνολογίες αξιοποιήθηκαν τελικά από τους πολίτες και την κοινωνία των πολιτών ως εργαλεία αμφισβήτησης της εξουσίας.

Αντίστοιχα, ακόμη και τα πιο προηγμένα συστήματα επιτήρησης είναι πιθανό να αντιμετωπιστούν από νέες μεθόδους παράκαμψης, όπως συνέβη με τα VPN, το Starlink και τις τεχνολογίες που δυσκολεύουν την ανάγνωση πινακίδων ή την αναγνώριση προσώπου.

«Η Κίνα στη Βιομηχανική Επανάσταση, η Ευρώπη στην Εποχή του Χαλκού»

Η πιο αιχμηρή προειδοποίηση του Μάικλ Ρούμπιν αφορούσε τη θέση της Ευρώπης στην παγκόσμια τεχνολογική κούρσα.

Κατά τον ίδιο, η Γηραιά Ήπειρος κινδυνεύει να περιοριστεί στον ρόλο του ρυθμιστή, την ώρα που οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Κίνα επενδύουν στην ανάπτυξη μοντέλων, τσιπ, ρομποτικής, αυτόνομων πρακτόρων και ενεργειακών υποδομών.

Χρησιμοποιώντας μια χαρακτηριστική ιστορική αναλογία, προειδοποίησε ότι η Κίνα μπορεί να βρίσκεται στη «Βιομηχανική Επανάσταση», η Αμερική στην «Εποχή του Σιδήρου» και η Δυτική Ευρώπη στην «Εποχή του Χαλκού», ανίκανη ή απρόθυμη να ακολουθήσει τον ρυθμό των αλλαγών.

Παράλληλα, εκτίμησε ότι η Ανατολική Ευρώπη, με αιχμή την Πολωνία, την Ουκρανία και τις χώρες της Βαλτικής, θα μπορούσε να ξεπεράσει τα κράτη της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης και να αποτελέσει τη νέα οικονομική ατμομηχανή της ηπείρου.

Το παράθυρο ευκαιρίας για την Ελλάδα

Μέσα σε αυτό το απαισιόδοξο ευρωπαϊκό περιβάλλον, ο Ρούμπιν εμφανίστηκε αισιόδοξος για την Ελλάδα.

Όπως εκτίμησε, η πολυετής περίοδος λιτότητας υποχρέωσε τη χώρα να πραγματοποιήσει μια σκληρή οικονομική επανεκκίνηση, δημιουργώντας σήμερα συνθήκες ανάπτυξης οι οποίες θα ήταν αδιανόητες πριν από μερικές δεκαετίες.

«Η Ελλάδα έχει επιλογή, αλλά βρίσκεται σε καλή θέση ώστε να δει την οικονομία της να πολλαπλασιάζεται μέσα σε λίγες μόλις δεκαετίες», ανέφερε, επισημαίνοντας ότι αυτή η προοπτική μπορεί να παραμείνει ισχυρή παρά το σοβαρό πρόβλημα της δημογραφικής συρρίκνωσης.

Το θετικό σενάριο, βεβαίως, προϋποθέτει επενδύσεις στις υποδομές, στην εκπαίδευση, στην ενέργεια και στις νέες τεχνολογίες. Διαφορετικά, η τεχνολογική εξάρτηση δεν θα παραμείνει απλώς οικονομική, αλλά θα μετατραπεί σταδιακά σε στρατηγική και αμυντική εξάρτηση.

Η σύνοδος του Οργανισμού Συνεργασίας της Σαγκάης (SCO) πραγματοποιήθηκε πρόσφατα στο Μπισκέκ της Κιργιζίας και συμμετείχαν τρεις μεγάλες δυνάμεις: η Κίνα, η Ρωσία και η Ινδία, μεταξύ άλλων.

Η Ινδία βρίσκεται εντός του SCO δίπλα στους δύο κύριους στρατιωτικούς αντιπάλους της, την Κίνα και το Πακιστάν, διατηρώντας παράλληλα βαθιούς δεσμούς ασφαλείας με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τη Γαλλία και το Ισραήλ. Η Ινδία είναι επίσης μέρος του Quad μαζί με τις Ηνωμένες Πολιτείες, την Ιαπωνία και την Αυστραλία.

Η εξωτερική πολιτική της Ινδίας διαλύει την εύκολη αντίρρηση στην τουρκική συμμαχία μεταξύ ανταγωνιστικών συστημάτων. Ένα κράτος μπορεί να βρίσκεται σε πολλά στρατηγικά δωμάτια. Τα θεσμικά όρια διαπερνώνται όταν μια εξωτερική δέσμευση συλλογικής άμυνας συνδέεται με έναν ανταγωνισμό που είναι ήδη εσωτερικός στον οργανισμό.

Κάθε νέο μέλος κάνει τον SCO να φαίνεται μεγαλύτερος. Η ομάδα αποκτά βάρος πιο γρήγορα από ό,τι αποκτά ικανότητα δράσης. Η είσοδος της Ινδίας και του Πακιστάν διεύρυνε τον σύλλογο και περιόρισε όσα μπορεί ποτέ να συμφωνήσει να κάνει.

Το ΝΑΤΟ ξεκίνησε με μια κοινή εξωτερική απειλή και θεσμοθετημένη συλλογική άμυνα εναντίον της. Ο Οργανισμός Συνεργασίας των Ηνωμένων Εθνών (SCO) εξελίχθηκε διαφορετικά.

Η Ινδία και η Κίνα αποκλίνουν ως προς τα σύνορά τους και την ασιατική τάξη.

Η Ινδία και το Πακιστάν διίστανται όσον αφορά την τρομοκρατία, την κρατική ευθύνη και το Κασμίρ.

Η Ρωσία, το Ιράν και τα κράτη της Κεντρικής Ασίας παρουσιάζουν διαφορετικούς χάρτες απειλών.

Ο οργανισμός συντονίζει τα κράτη που αρνούνται να αναθέσουν τον ορισμό των εχθρών τους· η απόκλιση είναι η προϋπόθεση της συνύπαρξής τους.

Η Ινδία εντάχθηκε επειδή η απουσία της θα έδινε στην Κίνα και το Πακιστάν μεγαλύτερο περιθώριο κέρδους στη διαμόρφωση της Ευρασίας. Η ένταξη δίνει στο Νέο Δελχί παρουσία χωρίς στρατηγική υποταγή.

Η στρατηγική αυτονομία διατηρεί την κυρίαρχη επιλογή μεταξύ πολλαπλών επιλογών· το αρμπιτράζ των συμμαχιών συσσωρεύει υποχρεώσεις και εξωτερικεύει το κόστος σύγκρουσης.

Μετά το Μπισκέκ, ο Τούρκος πρόεδρος Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν έθεσε την πλήρη ένταξη στον Οργανισμό Συνεργασίας του Οργανισμού (SCO) στην ατζέντα της Άγκυρας, επιμένοντας ότι αυτό δεν χρειάζεται να αλλάξει τους δεσμούς της Τουρκίας με το ΝΑΤΟ ή τη Δύση. Η ευθυγράμμιση σε διάφορα συστήματα παραμένει θεμιτή έως ότου μια εξωτερική υποχρέωση εισέλθει σε έναν ανταγωνισμό που είναι ήδη εσωτερικός στον οργανισμό.

Η Συμφωνία Κοινής Άμυνας της Μέκκας μεταξύ Τουρκίας, Πακιστάν και Σαουδικής Αραβίας δημιούργησε ένα πλαίσιο συλλογικής άμυνας παράλληλα με τις υποχρεώσεις της Άγκυρας στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ. Μια ένοπλη επίθεση εναντίον ενός θα θεωρείται πλέον ως επίθεση εναντίον όλων.

Στις 31 Αυγούστου, τα μέρη εδραίωσαν το σύμφωνο μέσω μιας μόνιμης γραμματείας, βαθύτερου στρατιωτικού συντονισμού, συνεργασίας στην αμυντική βιομηχανία και κοινής ανάπτυξης και παραγωγής που αποσκοπεί στην ενίσχυση της συλλογικής αποτροπής και άμυνας.

Συνεπώς, το Πακιστάν προστατεύεται από μια τουρκική αμυντική δέσμευση.

Η ασάφεια της Μέκκας είναι πολιτικά λειτουργική. Αφήνει την ενεργοποίηση, την απόδοση και την ιεραρχία των ανταγωνιστικών υποχρεώσεων ανεπίλυτες, παρέχοντας στο Πακιστάν πολιτικό καταφύγιο, διατηρώντας παράλληλα την τουρκική και σαουδαραβική διακριτική ευχέρεια σε μια κρίση.

Το αν η Άγκυρα ή το Ριάντ θα πολεμήσουν την Ινδία είναι δευτερεύον. Μια εγγύηση αλλάζει την πολιτική συμπεριφορά πριν αλλάξει ένα πεδίο μάχης.

Η πλήρης ένταξη της Τουρκίας θα τοποθετούσε τον αμυντικό εταίρο του Πακιστάν στον μηχανισμό συναίνεσης μέσω του οποίου η Ινδία αντιμετωπίζει την τρομοκρατία, το Αφγανιστάν, τη συνδεσιμότητα, την περιφερειακή ασφάλεια και το ίδιο το Πακιστάν. Η Τουρκία θα αποκτούσε ισότιμη θέση σε ολόκληρο τον οργανισμό και θα ασκούσε επιρροή στη συναίνεση.

Ο Οργανισμός Συνεργασίας των Ηνωμένων Εθνών (SCO) ήδη περιέχει την αντιπαλότητα μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν. Η ένταξη της Τουρκίας θα προσέθετε μια εξωτερική εγγύηση που θα ευνοούσε τη μία πλευρά. Μια μελλοντική κρίση δεν θα περιλάμβανε πλέον μόνο δύο αντιπάλους που μοιράζονται έναν οργανισμό. Ο ένας θα είχε επίσης έναν εταίρο σε συνθήκη εντός του θεσμικού του μηχανισμού.

Οι κανόνες προσχώρησης στον Οργανισμό Συνεργασίας των Ηνωμένων Εθνών (SCO) απαιτούν ήδη συμβατότητα μεταξύ των υποχρεώσεων εξωτερικής ασφάλειας ενός αιτούντος και του νομικού πλαισίου του οργανισμού. Η ένταξη απαιτεί επίσης τη συγκατάθεση των υφιστάμενων μελών. Η ένταξη στο ΝΑΤΟ και η Μέκκα επιβάλλουν, επομένως, βάρος συμβατότητας στην Άγκυρα.

Το πρότυπο ισχύει εξίσου για την Ινδία. Οι εξωτερικές ευθυγραμμίσεις, συμπεριλαμβανομένων των αμυντικών σχέσεων, επιτρέπονται· η εισαγόμενη μόχλευση δεν επιτρέπεται.

Για την Τουρκία, αυτό απαιτεί τρεις διαβεβαιώσεις. Η δέσμευση της Άγκυρας προς το Πακιστάν δεν μπορεί να δώσει στο Ισλαμαμπάντ παράγωγη επιρροή στις τουρκικές θέσεις εντός του SCO. Η πρόσβαση που αποκτάται μέσω της ιδιότητας του μέλους δεν μπορεί να εξυπηρετήσει μια εξωτερική αμυντική υποχρέωση έναντι άλλου μέλους. Μια κρίση μεταξύ Ινδίας και Πακιστάν δεν μπορεί να μετατρέψει την τουρκική επιρροή συναίνεσης σε έμμεση επέκταση της Μέκκας.

Η Άγκυρα ελέγχει τις δεσμεύσεις της· το Νέο Δελχί ελέγχει τη συγκατάθεσή του.

Μια εγγύηση τρίτου μέρους δεν δίνει στο Πακιστάν ούτε στρατηγικό καταφύγιο ούτε θεσμική επιρροή μέσω της Τουρκίας.

Η φόρμουλα του Ερντογάν, η ένταξη στον Οργανισμό Συνεργασίας των Ηνωμένων Εθνών (SCO) χωρίς αποχώρηση από το ΝΑΤΟ ή τη Δύση, ορίζει τα οφέλη που επιθυμεί η Άγκυρα από διάφορα συστήματα. Δεν κατατάσσει τις υποχρεώσεις τους. Η Μέκκα αφήνει την ίδια ιεραρχία άλυτη από μια άλλη κατεύθυνση.

Η παραχώρηση της έδρας πριν από την καθορισμό της ιεραρχίας θα επιδοτούσε την ασάφεια.

Η μη συναίνεση δαπανά πολιτικό κεφάλαιο, και η Κίνα και το Πακιστάν μπορούν να ανταποδώσουν σε άλλα θέματα του SCO. Το Νέο Δελχί θα πρέπει να δαπανήσει αυτό το κεφάλαιο σε έναν κανόνα και όχι σε μια εξαίρεση που στοχεύει στην Τουρκία: καμία εξωτερική υποχρέωση συλλογικής άμυνας που να αφορά τον αντίπαλο ενός άλλου μέλους δεν μπορεί να γίνει μοχλός πίεσης εντός του SCO.

Ο Οργανισμός Συνεργασίας των Ηνωμένων Εθνών (SCO) δεν απαιτεί από τα μέλη του να σχηματίσουν ένα μπλοκ ή να μοιραστούν έναν εχθρό. Αυτή η αρχή δεν μπορεί να επιτρέψει στις εξωτερικές συμμαχικές υποχρεώσεις να γίνουν εσωτερικός μοχλός πίεσης.

Το Ριάντ υπέγραψε την ίδια δέσμευση της Μέκκας με το Πακιστάν. Ως εκ τούτου, η Μέκκα λαμβάνει δύο ινδικές αποφάσεις τιμολόγησης: εξάρτηση από τη Σαουδική Αραβία, συναίνεση με την Τουρκία. Ο ρόλος του Ριάντ στην ενέργεια, τις επενδύσεις και τον Οικονομικό Διάδρομο Ινδίας-Μέσης Ανατολής-Ευρώπης συνεπάγεται πλέον ένα πακιστανικό ασφάλιστρο ασφαλείας. Η προσφορά της Άγκυρας για τον SCO συνεπάγεται το ίδιο ασφάλιστρο στην πρόσβαση των ιδρυμάτων.

Με τη Σαουδική Αραβία, η Ινδία δεν θα πρέπει να εξαρτάται από έναν αγωγό, έναν προμηθευτή ή μία επιταγή. Αν το Ριάντ καλύπτει πλέον και το Πακιστάν, το Νέο Δελχί χρειάζεται άλλες διαδρομές, άλλα χρήματα και άλλους εταίρους, ώστε αυτό το κενό να μην μπορεί να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.

Με την Τουρκία, το κυρίαρχο πλεονέκτημα είναι η θεσμική συναίνεση.

Ένας συνεργάτης που εισάγει κίνδυνο δεν χάνει αυτόματα τη σχέση. Οι όροι πρόσβασης αλλάζουν με τον κίνδυνο.

Ο Οργανισμός Συνεργασίας του Σόσα (SCO) έχει επεκταθεί επειδή μπορεί να περιορίσει τη στρατηγική απόκλιση χωρίς να την επιλύσει. Η Ινδία και η Κίνα μπορούν να αντιπαρατεθούν κατά μήκος των συνόρων τους και να παραμείνουν μέλη. Η Ινδία και το Πακιστάν μπορούν να παραμείνουν στρατιωτικοί αντίπαλοι ενώ μοιράζονται θεσμούς. Η συνύπαρξή τους εξαρτάται από ένα όριο: καμία από τις δύο δεν μπορεί να χρησιμοποιήσει μια εξωτερική συμμαχία για να αποκτήσει επιρροή επί της άλλης από το εσωτερικό.

Η Τουρκία μπορεί να κυνηγήσει το ΝΑΤΟ, τη συμφωνία της Μέκκας και τον SCO ταυτόχρονα. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ομάδα πρέπει να αποδέχεται τα «βάρη» που η Τουρκία μάζεψε από τις άλλες. Ο SCO λειτουργεί επειδή τα μέλη δεν χρειάζεται να έχουν έναν κοινό εχθρό.

Αυτό σταματά να λειτουργεί αν ένα μέλος χρησιμοποιήσει μια εξωτερική αμυντική συμφωνία για να βασιστεί σε ένα άλλο μέλος μέσα από το δωμάτιο.

Η ινδική συναίνεση είναι ένα κυρίαρχο περιουσιακό στοιχείο. Το τίμημά της είναι η σαφήνεια.

ΤΟ ΜΕΛΛΟΝ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ ΕΙΣ ΒΑΘΟΣ ΚΑΙ ΟΙ ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΕΣ ΚΑΙ ΘΕΟΛΟΓΙΚΕΣ ΡΙΖΕΣ ΤΟΥ ΔΥΤΙΚΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΡΩΣΙΚΟΥ ΤΡΟΠΟΥ ΠΟΛΕΜΟΥ

Γράφει ο Δρ. Κωνσταντίνος Γρίβας

Εισαγωγή: Τα θεολογικά αόρατα θεμέλια της στρατιωτικής επιστημολογίας

Η πολεμική τέχνη και επιστήμη δεν αναπτύσσεται ποτέ σε πολιτισμικό κενό. Αντιθέτως, τα στρατιωτικά δόγματα, οι στρατηγικές έννοιες και οι μέθοδοι διαχείρισης της βίας αποτελούν την άμεση, υλική απόληξη των βαθύτερων οντολογικών, γνωσιολογικών και θεολογικών παραδοχών ενός πολιτισμού.

Η δυτική στρατιωτική παράδοση, από τον Jomini και τον Alfred Thayer Mahan μέχρι το γερμανικό Schwerpunkt και τη νατοϊκή έννοια του Center of Gravity (Κέντρου Βάρους), δεν συνιστά μια απλή, «αντικειμενική» οργάνωση της ισχύος στο πεδίο. Αποτελεί τη στρατιωτική μετάφραση της δυτικής νοησιαρχίας, της οντολογίας της ισχύος και μιας διάχυτης, υπόγειας εσχατολογίας.

Χρησιμοποιώντας ως ερμηνευτικό εργαλείο τη φιλοσοφική και θεολογική σκέψη του π. Νικολάου Λουδοβίκου, ιδιαίτερα την κριτική του στη δυτική κλειστή πνευματικότητα, τη Θεολογία της Ισχύος και τη νοησιαρχική υποταγή του Είναι στο ανθρώπινο υποκείμενο το παρόν δοκίμιο επιχειρεί να εξετάσει το δυτικό νευτώνειο παράδειγμα (paradigm) πολέμου ως αποτέλεσμα μιας γεωπολιτισμικής μηχανικής τα αόρατα θεμέλια της οποίας βρίσκονται στις γνωσίες και κοσμοαντιλήψεις που δημιούργησε ο λεγόμενος Δυτικός Χριστιανισμός. Παράλληλα, το θέτει σε ριζική αντίθεση με τη ρωσοσοβιετική στρατηγική παράδοση, η οποία, ακόμη και στην «ανθρωποθεϊκή» σοβιετική της εκδοχή, διατήρησε μια οργανική, πλουραλιστική και εγγενώς «χαοπλεξική» (ChaoPlexic) αντίληψη για την τέχνη του πολέμου.

1. Το Δυτικό Τρίπτυχο: Νοησιαρχία, Εσχατολογικό Σημείο και Καθυπόταξη

Στο έργο του, ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος αναλύει πώς η δυτική νεωτερικότητα, εκκινώντας από το καρτεσιανό cogito και φτάνοντας στον γερμανικό ιδεαλισμό, εγκλωβίστηκε σε μια «κτητική συνείδηση». Η νόηση στη δυτική παράδοση παύει να είναι μια σχέση κοινωνίας με το οντολογικό βάθος του κόσμου και μετατρέπεται σε ένα εργαλείο εννοιοκρατικής αδράνειας και καθυπόταξης. Το ανθρώπινο υποκείμενο αυτοανακηρύσσεται σε κυρίαρχο της πραγματικότητας, πιστεύοντας ότι μπορεί να αναγάγει τα πάντα σε λογικά αρχιτεκτονήματα, ελεγχόμενα πλήρως από την ανθρώπινη διάνοια και την ανθρώπινη βούληση.

Αυτή η νοησιαρχική ψευδαίσθηση του απόλυτου ελέγχου μεταφέρεται αυτούσια στη δυτική «επιστήμη του πολέμου» μέσω ενός νευτώνειου μηχανιστικού παραδείγματος. Η «κυρίαρχη μεταφορά» (dominant metaphor) σε αυτό το επιστημολογικό παράδειγμα είναι ένας κόσμος – ρολόι. Δηλαδή ένα μηχανικό σύστημα απόλυτης αιτιοκρατίας, όπου όταν γυρίσει ένας τροχός αυτός θα γυρίσει έναν γρανάζι, το οποίο με τη σειρά του θα γυρίσει έναν άλλο τροχό κοκ και εν τέλει θα λάβεις ένα αποτέλεσμα, το οποίο θα είναι το ίδιο κάθε φορά που θα ακολουθείται αυτή η διαδικασία. Άρα, αν κάνεις τις προβλεπόμενες κινήσεις πάντα θα έχεις το αποτέλεσμα που επιθυμείς. Έτσι, ο πόλεμος αντιμετωπίζεται ως μια προβλέψιμη μηχανή, ο εχθρός ως ένα στατικό αντικείμενο, και το πεδίο μάχης ως ένα «γεωγραφικό κουτί».

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, η δυτική στρατηγική συγκροτεί ένα συγκεκριμένο τρίπτυχο:

Α. Κατανόηση της Πραγματικότητας (Νοησιαρχία/Ρασιοναλισμός): Η ακλόνητη πίστη ότι ο στρατιωτικός νους μπορεί να χαρτογραφήσει πλήρως το πεδίο, να εξαλείψει την αβεβαιότητα μέσω των πληροφοριών και να μετατρέψει το χάος σε γραμμική εξίσωση.

Β. Το Κρίσιμο/Εσχατολογικό Σημείο: Εδώ εκδηλώνεται η υπόγεια εσχατολογία του δυτικού πολιτισμού. Η εμμονή της Δύσης με την «αποφασιστική μάχη» (decisive battle), το Schwerpunkt (σημείο εστίασης) και το Center of Gravity (Κέντρο Βάρους) αντανακλούν τη θεολογική αναζήτηση μιας «τελικής λύσης». Η Δύση πιστεύει ότι υπάρχει ένα κρίσιμο σημείο, ένα μυστικό κλειδί του εχθρικού συστήματος. Αν ο στρατηγός καταφέρει να εντοπίσει αυτό το οντολογικό θεμέλιο του εχθρού, ο πόλεμος θα λυθεί ακαριαία, εσχατολογικά, και η ιστορία θα ηρεμήσει.

Γ. Καθυπόταξη διά της Ισχύος: Μόλις εντοπιστεί το εσχατολογικό σημείο, η Δύση ρίχνει εκεί όλη τη συντριπτική, υλική της ισχύ (Mass). Είναι η βίαιη καθυπόταξη του φαινομένου από το κυρίαρχο υποκείμενο. Η «Μάχη των Καννών» του Σλίφεν, η διάσπαση του Γκουντέριαν στο Σεντάν το 1940, ή το νατοϊκό δόγμα “Shock and Awe” (Σοκ και Δέος) αποτελούν την απόλυτη έκφανση αυτού του μυστικισμού της ισχύος.

2. Η Ρωσο-Σοβιετική Αντίθεση: Ρευστότητα, Προσαρμοστικότητα και η Αποδοχή του Χάους

Απέναντι σε αυτό το δυτικό, αρχιτεκτονικό μοντέλο, η ρωσική και μετέπειτα σοβιετική στρατιωτική σκέψη λειτούργησε πάνω σε ένα εντελώς διαφορετικό επιστημολογικό παράδειγμα. Όπως επισημαίνει ο π. Νικόλαος Λουδοβίκος, η ανατολική/πατερική οντολογία δεν αντιλαμβάνεται τον κόσμο ως μια κλειστή, κτητική δομή, αλλά ως ένα γίγνεσθαι-εν-κοινωνία, μια ρευστή και δυναμική πραγματικότητα.

Αυτή η πολιτισμική διαίσθηση επέτρεψε στους Ρώσους στρατιωτικούς θεωρητικούς να αναπτύξουν ένα μοντέλο που σήμερα αναγνωρίζεται ως Χαοπλεκτικό (Chaoplexity).

Από την «Επιστήμη της Νίκης» του Σουβόροφ μέχρι το δόγμα της Μάχης εις Βάθος (Deep Battle) του Έλληνα Τριανταφύλλοφ, η ρωσική σχολή απέρριψε τη δυτική νοησιαρχία και την εμμονή με το ένα «αποφασιστικό σημείο»:

Το Πλουραλιστικό Πεδίο: Οι Ρώσοι κατάλαβαν ότι το «αποφασιστικό σημείο» δεν υπάρχει εκ των προτέρων μέσα στο χάος του πολέμου. Είναι μια αυταπάτη. Οι Διαδοχικές Επιχειρήσεις (Consecutive Operations) σε Ευρύ Μέτωπο (Μπρουσίλοφ) και η Μάχη εις Βάθος (Τριανταφύλλοφ) αποτελούν την παραδοχή ότι το πεδίο είναι ένα Πολύπλοκο Προσαρμοστικό Σύστημα.

Η Λογική της Ανάδυσης (Emergence): Αντί ο στρατηγός να επιβάλλει βίαια ένα προκατασκευασμένο γραμμικό πλάνο, ο ρωσικός στρατός πιέζει ταυτόχρονα και διαδοχικά ολόκληρη τη δομή του εχθρού στον Χρόνο. Οι Ρώσοι περιμένουν τη ρωγμή να αναδυθεί οργανικά από το ίδιο το χάος. Δεν ψάχνουν το Κέντρο Βάρους (Center of Gravity) για να το χτυπήσουν μετωπικά. Αντίθετα, προκαλούν τέτοια εντροπία στο σύστημα του εχθρού, ώστε το Κέντρο Βάρους του να καταρρεύσει μόνο του λόγω εσωτερικής αστάθειας. Αξίζει εδώ να επισημανθεί ότι ένας από τους οξυδερκείς θεωρητικούς του πολέμου στη Δύση, ο John Boyd, που έχει καθιερώσει το μοντέλο του κύκλου OODA (Observe, Orient, Decide, Act) έθετε τη δημιουργία εντροπίας στο εχθρικό σύστημα ως βασική στοχοθέτηση.

Πρωτοβουλία από τα Κάτω (Αυτο-οργάνωση): Ενώ η δυτική νοησιαρχία τείνει προς τη μικροδιοίκηση (micromanagement) για να διατηρήσει τον έλεγχο, η ρωσική παράδοση (ξεκινώντας από τον Σουβόροφ) επενδύει στην εκπαίδευση του απλού στρατιώτη να ενεργεί αυτόνομα. Στο χαοπλεκτικό μοντέλο, η επιβίωση επιτυγχάνεται μέσω της αυτο-οργάνωσης των μικρών μονάδων στο πεδίο, και όχι μέσω των άκαμπτων διαταγών ενός κεντρικού αρχηγείου.

3. Η Σχετικότητα του Χώρου: Η Εξαίρεση του Ναπολέοντα

Η δυτική εμμονή με το «γεωγραφικό κουτί» θεωρεί ορισμένες καταστάσεις ως απόλυτα μειονεκτήματα με βάση τους κανόνες της γεωμετρίας. Για παράδειγμα, ο «εγκλωβισμός» μιας δύναμης ανάμεσα σε δύο εχθρικές στρατιές (στρατηγική περικύκλωση) θεωρείται γραμμικά ως βέβαιη ήττα.

Ωστόσο, ο Ναπολέων Βοναπάρτης, ο οποίος λειτούργησε ως μια προ-χαοπλεξική διάνοια που έσπασε τα νευτώνεια στερεότυπα της εποχής του, απέδειξε ότι ο Χώρος είναι σχετικός, όταν κυριαρχείς στον Χρόνο. Μέσα από τη Στρατηγική των Εσωτερικών Γραμμών, ο Ναπολέων μετέτρεπε τη γεωγραφική περικύκλωση σε θριαμβευτικό πλεονέκτημα.

Χρησιμοποιώντας ένα καταιγιστικό χρονικό Tempo, ο Γάλλος αυτοκράτορας χτυπούσε τον πρώτο εχθρό με όλη του την ισχύ, τον διέλυε, και προτού ο δεύτερος εχθρός προλάβει να επεξεργαστεί την πληροφορία και να αντιδράσει, είχε ήδη στραφεί εναντίον του. Ο Ναπολέων συμπίεζε τον χρόνο τόσο βίαια, που «βραχυκυκλώνε» τον κύκλο OODA των αντιπάλων του, αποδεικνύοντας ότι μικροί, αστάθμητοι και δυναμικοί παράγοντες μπορούν να ανατρέψουν οποιοδήποτε στατικό, αρχιτεκτονικό πλάνο.

4. Η Επιχειρησιακή Ήττα της Δυτικής Ψευδαίσθησης

Συμπερασματικά, η δυτική πολεμική επιστήμη παραμένει βαθιά εγκλωβισμένη στη «θεολογία της ισχύος» και τη νοησιαρχική ψευδαίσθηση ότι η τεχνολογική υπεροχή και η πληροφοριακή κυριαρχία μπορούν να καταργήσουν το χάος του πολέμου. Έννοιες όπως το Schwerpunkt και το Center of Gravity, παρά την τακτική τους χρησιμότητα, φέρουν το οντολογικό βάρος μιας εσχατολογικής αναζήτησης που αρνείται να δεχθεί τη μη-γραμμικότητα της ιστορικής πραγματικότητας.

Αντιθέτως, η ρωσο-σοβιετική σχολή, αλλά εν μέρει και η γερμανική, χάρη στην επιρροή του Ρομαντισμού και σήμερα η Ισραηλινή εναρμονισμένες με μια πιο ανοιχτή, σχεσιακή και δυναμική οντολογία, αποδέχθηκαν το Χάος ως το φυσικό περιβάλλον του πολέμου. Δεν επεδίωξαν τη χειρουργική «τελική» μάχη, αλλά τη διαρκή, χρονική ροή των επιχειρήσεων.

Στους πολέμους του 21ου αιώνα, όπου τα drones, ο ηλεκτρονικός πόλεμος και η Τεχνητή Νοημοσύνη συμπιέζουν τον χρόνο σε κλάσματα δευτερολέπτου, το δυτικό, νευτώνειο αρχιτεκτόνημα του απόλυτου ελέγχου καταρρέει. Η νίκη δεν ανήκει πλέον σε αυτόν που κατέχει την επαρκή υλική ισχύ για να πλήξει ένα υποτιθέμενο «κρίσιμο σημείο», αλλά σε αυτόν που διαθέτει την ευελιξία να πλοηγηθεί μέσα στο Χάος, μετατρέποντας τον Χρόνο στο απόλυτο στρατηγικό του όπλο.

5. Η Ουκρανία και η κρίση των μεγάλων σχηματισμών μάχης

Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε ότι το πεδίο της μάχης γίνεται ολοένα περισσότερο διαφανές. Drones, θερμικοί αισθητήρες, δορυφορικές εικόνες, ηλεκτρονική επιτήρηση και δικτυωμένα πυρά καθιστούν τις μεγάλες συγκεντρώσεις δυνάμεων εξαιρετικά ευάλωτες. Η παραδοσιακή μηχανοκίνητη σφήνα κινδυνεύει να εντοπιστεί και να προσβληθεί πριν αποκτήσει την αναγκαία ορμή.

Αυτό, όμως, δεν σημαίνει το τέλος της Μάχης εις Βάθος αλλά ότι πρέπει να αλλάξει η μορφή της.

Οι δυνάμεις διασπείρονται σε μικρότερα στοιχεία, ενώ τα αποτελέσματά τους επανασυγκεντρώνονται μέσω δικτύων. Μικρές ομάδες εφόδου, drones αναγνώρισης και προσβολής, περιπλανώμενα πυρομαχικά, ηλεκτρονικός πόλεμος, πυροβολικό και μη επανδρωμένα χερσαία συστήματα μπορούν να ενεργούν ως μέρη ενός ενιαίου, κατανεμημένου σχηματισμού.

Η νέα αρχή είναι: διασπορά των δυνάμεων στον χώρο, συγκέντρωση των αποτελεσμάτων στον χρόνο.

Δεν πρόκειται λοιπόν για πλήρη αποκέντρωση ούτε για κατάργηση της μάζας. Η μάζα επιστρέφει με διαφορετική μορφή. Επιστρέφει ως μεγάλος αριθμός αισθητήρων, πυρομαχικών, ψευδών στόχων, αυτόνομων συστημάτων και ταυτόχρονων διλημμάτων που επιβάλλονται στον αντίπαλο. Η ποσότητα μετατρέπεται σε ποιότητα όταν δημιουργεί περισσότερες απειλές από όσες μπορεί να επεξεργαστεί το εχθρικό σύστημα διοίκησης.

6. Η κατανεμημένη Μάχη Εις Βάθος (Distributed Deep Battle)

Η μελλοντική Μάχη εις Βάθος δεν θα αποτελέσει λοιπόν μια επιστροφή στις σοβιετικές τεθωρακισμένες στρατιές αλλά θα είναι μια σύνθεση φυσικού ελιγμού, ηλεκτρονικού πολέμου, αλγοριθμικής επεξεργασίας, ρομποτικής και μαζικών πυρών ακριβείας.

Για να καταστεί ξανά δυνατή η επιχειρησιακή κίνηση, θα απαιτηθεί μια πολυεπίπεδη ομπρέλα επιβιωσιμότητας. Ηλεκτρονικές παρεμβολές, παραπλάνηση, καπνογόνα, κινητική αντι drone πυρά (από λειόκανα μέχρι πυρομαχικά AHEAD), συστήματα κατευθυνόμενης ενέργειας και επιθετική προσβολή των εχθρικών χειριστών, αισθητήρων και δικτύων. Βέβαια καμία «ασπίδα» δεν θα είναι απολύτως στεγανή. Σκοπός της θα είναι να δημιουργήσει ένα προσωρινό και τοπικό παράθυρο μειωμένης εχθρικής αντίληψης.

Μέσα σε αυτό το παράθυρο, μη επανδρωμένες εμπροσθοφυλακές θα αναζητούν ρωγμές, θα προκαλούν την αποκάλυψη των εχθρικών θέσεων και θα προετοιμάζουν την είσοδο των επανδρωμένων δυνάμεων. Η διάρρηξη δεν θα προκαλείται κατ’ ανάγκην από μία μεγάλη συγκεντρωμένη δύναμη, αλλά από την ταυτόχρονη σύγκλιση κατανεμημένων ενεργειών.

Το αποφασιστικό βάθος του αντιπάλου δεν θα βρίσκεται μόνο στα μετόπισθέν του αλλά στα δεδομένα του, στις επικοινωνίες του, στο ηλεκτρομαγνητικό φάσμα, στους αλγορίθμους διοίκησης, στις ενεργειακές υποδομές και στην ικανότητά του να κατανοεί εγκαίρως τι συμβαίνει. Η Μάχη εις Βάθος του μέλλοντος θα επιδιώκει όχι μόνο να διασπάσει τη διάταξη, αλλά να αποσυνδέσει τον εχθρό από την ίδια του την πραγματικότητα.

Επίλογος

Από τον Σουβόροφ μέχρι τον Τριανταφύλλοφ και από τον Ογκάρκοφ μέχρι τα σημερινά drones, η ανθεκτικότερη ιδέα της ρωσικής στρατιωτικής σκέψης είναι ότι ο αντίπαλος δεν νικιέται απλώς εκεί όπου βρίσκεται η πρώτη γραμμή του. Νικιέται όταν καταρρεύσουν οι σχέσεις που συνδέουν τις δυνάμεις, τις εφεδρείες, τα πυρά, τη διοίκηση και την πολιτική του βούληση.

Η Μάχη εις Βάθος δεν είναι, επομένως, μια ιστορική μέθοδος εγκλωβισμένη στην εποχή των τεθωρακισμένων αλλά ένας τρόπος να αντιλαμβανόμαστε τον πόλεμο ως σύγκρουση σύνθετων συστημάτων. Η μορφή της αλλάζει μαζί με την τεχνολογία, αλλά ο πυρήνας της παραμένει. Ταχύτητα στην αντίληψη, ορμή στην ενέργεια, διαδοχή των πληγμάτων και προσβολή του αντιπάλου σε ολόκληρο το λειτουργικό του βάθος.

Ο Σουβόροφ αναζήτησε την ταχύτητα του ανθρώπου. Ο Τριανταφύλλοφ την ταχύτητα της βιομηχανικής πολεμικής μηχανής. Ο Ογκάρκοφ την ταχύτητα του πληροφοριακού δικτύου. Η επόμενη επανάσταση θα αναζητήσει την ταχύτητα της συλλογικής νοημοσύνης ανθρώπων και μηχανών.

Και ίσως τότε αποδειχθεί ότι η Μάχη εις Βάθος δεν επιστρέφει. Απλώς δεν έπαψε ποτέ να εξελίσσεται.

(**) To Schwerpunkt αποδίδεται ως το σημείο της κύριας προσπάθειας (point of main effort) και αποτελεί το θεμέλιο της πρωσικής και εν συνεχεία της γερμανικής πολεμικής φιλοσοφία. Η βασική του θέση είναι ότι ένας στρατός δεν πρέπει να διασπείρει τις δυνάμεις του ομοιόμορφα, αλλά να τις συγκεντρώνει με τη μέγιστη δυνατή πυκνότητα σε ένα και μοναδικό, εξαιρετικά κρίσιμο σημείο του εχθρικού μετώπου. Στόχος είναι να επιτευχθεί τοπική, συντριπτική υπεροχή ώστε να σπάσει η άμυνα του εχθρού ακαριαία.