Γράφει ο Νικόδημος Καλλιντέρης, Νομικός (ΜΔΕ Δημοσίου Δικαίου) | Defence-point

Η ραγδαία ενσωμάτωση της τεχνητής νοημοσύνης στη δράση των υπηρεσιών πληροφοριών επιφέρει πρωτόγνωρες προκλήσεις για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και τη λειτουργία του κράτους δικαίου στα σύγχρονα κράτη.

Η πρόσφατα (3 Νοεμβρίου 2026) δημοσιευθείσα έκθεση 122 σελίδων της διεθνούς οργάνωσης Privacy International με τίτλο “Artificial Intelligence Agencies: The use and regulation of AI in UK Intelligence Agencies” αναδεικνύει τις εκτεταμένες δυνατότητες παρακολούθησης που αποκτούν οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών καθώς και τις ανεπάρκειες του υφιστάμενου νομοθετικού πλαισίου.

Η αξιοποίηση της νομολογίας του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) αποκτά στο πλαίσιο αυτού του προβληματισμού καίρια σημασία γιατί καθορίζει τα όρια εντός των οποίων η επίκληση της εθνικής ασφάλειας μπορεί να δικαιολογήσει επεμβάσεις στην ιδιωτική ζωή.

Σύμφωνα με την έκθεση, οι βρετανικές υπηρεσίες πληροφοριών MI5 (εσωτερική ασφάλεια και αντικατασκοπεία), MI6 (εξωτερική κατασκοπεία) και GCHQ (ηλεκτρονικές επικοινωνίες και κυβερνοασφάλεια) αξιοποιούν ολοένα και περισσότερο τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης για τη συλλογή, διαχείριση και ανάλυση ανυπολόγιστου όγκου δεδομένων. Οι εφαρμογές περιλαμβάνουν την επεξεργασία τηλεπικοινωνιακών πληροφοριών, την αναγνώριση προτύπων συμπεριφοράς, τη χαρτογράφηση κοινωνικών σχέσεων, τη δημιουργία ατομικών προφίλ και την πρόβλεψη πιθανών απειλών.

Η ουσιώδης μεταβολή που επέφερε η τεχνητή νοημοσύνη δεν έγκειται απλώς στην επιτάχυνση της επεξεργασίας πληροφοριών, αλλά στην ποιοτική διεύρυνση της δυνατότητας κρατικής παρέμβασης. Η τεχνητή νοημοσύνη επιτρέπει τον συνδυασμό δεδομένων από διαφορετικές πηγές και την εξαγωγή νέων συμπερασμάτων, τα οποία δεν προκύπτουν από την αυτοτελή εξέταση των αρχικών πληροφοριών. Ακόμη και φαινομενικά αθώα, αβλαβή ή δημόσια διαθέσιμα δεδομένα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για τη διαμόρφωση κρίσιμων συμπερασμάτων σχετικά με την προσωπικότητα, τις πολιτικές πεποιθήσεις ή τις κοινωνικές επαφές ενός προσώπου.

Η έκθεση περιλαμβάνει, επίσης, δημοσιογραφικές αποκαλύψεις για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης από τις ισραηλινές στρατιωτικές υπηρεσίες πληροφοριών κατά τον πόλεμο στη Γάζα. Συγκεκριμένη αναφορά γίνεται στα συστήματα Lavender και Gospel, τα οποία, σύμφωνα με τις πηγές που επικαλείται η Privacy International, χρησιμοποιήθηκαν για την ανάλυση δεδομένων επιτήρησης και στοχοποίησης (σελ. 24-25).

Ακόμα ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα εντοπίζεται στην Κίνα, όπου η τεχνητή νοημοσύνη αξιοποιείται για τη μαζική επιτήρηση και τον έλεγχο του πληθυσμού. Εκεί οι κρατικές αρχές επιτηρούν τη μουσουλμανική μειονότητα των Ουιγούρων, με πολίτες να οδηγούνται σε στρατόπεδα «επανεκπαίδευσης» βάσει αδιαφανών αλγοριθμικών αξιολογήσεων (σελ. 23).

Μια από τις βασικές διαπιστώσεις της Privacy International αποτελεί το γεγονός ότι το βρετανικό νομοθετικό πλαίσιο παραμένει σε σημαντικό βαθμό κατακερματισμένο και ανεπαρκώς προσαρμοσμένο στις σύγχρονες τεχνολογικές δυνατότητες.

Η νομοθεσία Investigatory Powers Act, που ρυθμίζει τις εξουσίες παρακολούθησης των υπηρεσιών πληροφοριών, περιλαμβάνει διαδικαστικές εγγυήσεις για τη συλλογή δεδομένων, χωρίς όμως να αντιμετωπίζει ειδικά και ολοκληρωμένα τη μεταγενέστερη επεξεργασία τους μέσω τεχνητής νοημοσύνης. Κατά συνέπεια, μια δραστηριότητα συλλογής πληροφοριών μπορεί να βασίζεται σε νόμιμη έγκριση, χωρίς να έχει αξιολογηθεί επαρκώς η δυνατότητα εφαρμογής αλγοριθμικών μοντέλων, συνδυασμού βάσεων δεδομένων ή δημιουργίας προγνωστικών προφίλ.

Παράλληλα, η Privacy International επισημαίνει ότι οι ευρείες εξαιρέσεις εθνικής ασφάλειας από τη νομοθεσία προστασίας προσωπικών δεδομένων μπορούν να περιορίσουν σημαντικά την αποτελεσματικότητα των υφιστάμενων εγγυήσεων. Το πρόβλημα επιτείνεται από τη θεσμικά κατοχυρωμένη μυστικότητα των υπηρεσιών πληροφοριών, η οποία δυσχεραίνει τόσο τον ανεξάρτητο έλεγχο όσο και την άσκηση αποτελεσματικών ενδίκων βοηθημάτων από τα θιγόμενα πρόσωπα.

Η έκθεση αξιοποιεί εκτενώς τη νομολογία του ΕΔΔΑ για να καταδείξει ότι η προστασία της εθνικής ασφάλειας, μολονότι αποτελεί κατ’ αρχήν θεμιτό σκοπό περιορισμού του δικαιώματος στην ιδιωτική ζωή, δεν απαλλάσσει τα κράτη από τις απαιτήσεις του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ).

Το ΕΔΔΑ στην απόφαση Klass και λοιποί κατά Γερμανίας (6/9/1978) αναγνώρισε ότι η μυστική παρακολούθηση μπορεί, υπό προϋποθέσεις, να είναι αναγκαία για την προστασία της εθνικής ασφάλειας. Υπογράμμισε, ωστόσο, ότι ένα σύστημα μυστικής επιτήρησης ενδέχεται να υπονομεύσει ή ακόμη και να καταστρέψει τις δημοκρατικές διαδικασίες υπό το πρόσχημα της προστασίας τους. Για τον λόγο αυτό απαιτείται η ύπαρξη επαρκών και αποτελεσματικών εγγυήσεων κατά της κατάχρησης.

Αντίστοιχα, οι αποφάσεις Roman Zakharov κατά Ρωσίας (4/12/2015) και Szabó και Vissy κατά Ουγγαρίας (12/1/2016) αναδεικνύουν τις αυστηρές απαιτήσεις που απορρέουν από το άρθρο 8 ΕΣΔΑ ως προς τη νομιμότητα, την αναγκαιότητα και τον έλεγχο των μέτρων μυστικής παρακολούθησης. Η έκθεση τις επικαλείται για να υπογραμμίσει ότι η συλλογή ευαίσθητων πληροφοριών και επικοινωνιών συνιστά επέμβαση στην ιδιωτική ζωή, η οποία απαιτεί επαρκή νόμιμη βάση και αποτελεσματικές εγγυήσεις.

Στην απόφαση Big Brother Watch και λοιποί κατά Ηνωμένου Βασιλείου (25/5/2021) το Τμήμα Ευρείας Σύνθεσης του ΕΔΔΑ εξέτασε τη συμβατότητα συστημάτων μαζικής υποκλοπής επικοινωνιών (Regulation of Investigatory Powers Act 2000) με την ΕΣΔΑ και διαμόρφωσε απαιτήσεις ελέγχου σε διαδοχικά στάδια της διαδικασίας επιτήρησης. Υπογράμμισε τα κριτήρια επιλογής πληροφοριών προς εξέταση (selectors), απαιτώντας πρόσθετες εγγυήσεις όταν αυτά συνδέονται με αναγνωρίσιμα πρόσωπα.

Η Privacy International υποστηρίζει ότι η χρήση της τεχνητής νοημοσύνης καθιστά ακόμη πιο επιτακτική την προσαρμογή αυτών των εγγυήσεων. Τα σύγχρονα συστήματα μπορούν να αναλύουν μαζικά δεδομένα χωρίς να περιορίζονται σε συγκεκριμένους αριθμούς τηλεφώνου ή άλλα παραδοσιακά αναγνωριστικά στοιχεία, αλλά χρησιμοποιώντας γενικές περιγραφές συμπεριφοράς ή πιθανών απειλών. Έτσι, τα υφιστάμενα κριτήρια ελέγχου ενδέχεται να μην ανταποκρίνονται πλέον στην πραγματική έκταση της επέμβασης.

Στην απόφαση Peck κατά Ηνωμένου Βασιλείου (28/1/2003), το ΕΔΔΑ αναγνώρισε ότι δραστηριότητες που πραγματοποιούνται σε δημόσιο χώρο μπορούν να εμπίπτουν στο πεδίο προστασίας της ιδιωτικής ζωής, ιδίως όταν αποτελούν αντικείμενο συστηματικής καταγραφής. Στις αποφάσεις Rotaru κατά Ρουμανίας (4/5/2000) και Amann κατά Ελβετίας (16/2/2000) το Δικαστήριο εξέτασε τη συλλογή και διατήρηση προσωπικών πληροφοριών από κρατικές αρχές, αναγνωρίζοντας τη σημασία τους για το άρθρο 8 της ΕΣΔΑ.

Τέλος, η έκθεση επικαλείται την απόφαση S. και Marper κατά Ηνωμένου Βασιλείου (4/12/2008) σχετικά με τη διατήρηση βιομετρικών δεδομένων (δακτυλικά αποτυπώματα, κυτταρικά δείγματα, κ.λπ.). Βάσει των αρχών της απόφασης, υποστηρίζει ότι ορισμένες μορφές μαζικής συλλογής και αλγοριθμικής επεξεργασίας ευαίσθητων βιομετρικών πληροφοριών ενδέχεται να είναι δυσανάλογες, ακόμη και εάν συνοδεύονται από διαδικαστικές εγγυήσεις.

Στις τελευταίες σελίδες της έκθεσης, η Privacy International εισηγείται τη θέσπιση ειδικών κανόνων για κάθε στάδιο αξιοποίησης της τεχνητής νοημοσύνης από τις υπηρεσίες πληροφοριών, από τη συλλογή δεδομένων μέχρι τη δημιουργία αλγοριθμικών συμπερασμάτων και τη λήψη αποφάσεων.

Προτείνεται η υποχρεωτική γνωστοποίηση της χρήσης τεχνητής νοημοσύνης στα αιτήματα αδειοδότησης της παρακολούθησης, η αυτοτελής αξιολόγηση της αναγκαιότητας και αναλογικότητας των αλγοριθμικών επεξεργασιών καθώς και η ενίσχυση των αρμοδιοτήτων των ανεξάρτητων εποπτικών αρχών. Μεγάλη σημασία αποδίδεται στην τεχνική δυνατότητα ελέγχου των συστημάτων, των δεδομένων εκπαίδευσης και των αποτελεσμάτων τους.

Η οργάνωση προτείνει επίσης την πλήρη απαγόρευση ορισμένων εφαρμογών, μεταξύ των οποίων οι πλήρως αυτοματοποιημένες αποφάσεις με σημαντικές επιπτώσεις για τα πρόσωπα, η βιομετρική ταυτοποίηση σε πραγματικό χρόνο, η προγνωστική αξιολόγηση επικινδυνότητας αποκλειστικά βάσει ατομικών χαρακτηριστικών και η στοχοποίηση προσώπων λόγω άσκησης θεμελιωδών δικαιωμάτων.

Η έκθεση της Privacy International αναδεικνύει μια θεμελιώδη πρόκληση για το σύγχρονο κράτος δικαίου: η νομιμότητα της αρχικής συλλογής πληροφοριών δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην και τη νομιμότητα κάθε μεταγενέστερης αλγοριθμικής επεξεργασίας τους.

Το κρίσιμο συμπέρασμα είναι ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως απλό τεχνικό μέσο των υπηρεσιών πληροφοριών, αλλά ως παράγοντας που μεταβάλλει ουσιωδώς την ένταση και την έκταση της κρατικής εξουσίας επιτήρησης.

Υπό αυτή την έννοια, η αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων προϋποθέτει όχι μόνο τον έλεγχο της συλλογής πληροφοριών, αλλά και την ουσιαστική νομική και τεχνική εποπτεία των αλγοριθμικών διαδικασιών που ακολουθούν.

Της Λαμπριάνας Κυριακού | Newpost

«Λεηλατήσαμε τα καταστήματά τους
Χαλάσαμε τ’ αγάλματά τους
Λογχίσαμε τα γουρούνια τους και τα κάψαμε
μαζί με τις φωτογραφίες των παιδικών τους χρόνων.
Γεμίσαμε τα χαντάκια τους
Ισοπεδώσαμε με μπουλντόζες τους τάφους τους
και χτίσαμε απάνω τους γήπεδα ποδοσφαίρου
Κατεδαφίσαμε πλίθινους τοίχους που κουβαλούσαν τις μνήμες τους.

Νομίσαμε πως δεν θα επιστρέψουν ποτέ.
Και γύρισαν κρατώντας στα χέρια τους
το κλειδί της πόρτας μας…»

Γκιουργκέντς Κορκμαζέλ, Τουρκοκύπριος ποιητής

Αυτούς τους στίχους δεν τους έγραψε κάποιος Ελληνοκύπριος πρόσφυγας κύριε Ερντογάν. Τους έγραψε ένας Τουρκοκύπριος που τόλμησε να κοιτάξει την Ιστορία κατάματα. Είδε τα λεηλατημένα σπίτια, τους βεβηλωμένους τάφους, τις χαμένες πατρίδες και αναγνώρισε το έγκλημα εκεί όπου άλλοι αναζητούσαν δικαιολογίες.

Καταλαβαίνω γιατι αποφεύγετε τόσο πεισματικά την αναγνώριση της Κυπριακής Δημοκρατίας. Γιατί πίσω από την αναγνώριση ενός κράτους στέκει μια ολόκληρη Ιστορία, γραμμένη με αίμα, βιασμούς, σφαγές και λεηλασίες. Κύριε Ερντογάν, αυτές οι σελίδες δε θα διαγραφούν ποτέ, επειδή εσείς δεν δώσατε το χέρι στον Νίκο Χριστοδουλίδη στην Αττάλεια, ούτε η Κυπριακή Δημοκρατία θα έπαυε να υπάρχει.

Δώσατε, όμως, στον Κύπριο Πρόεδρο κάτι πολύ πιο μεγάλο, την ευκαιρία από το βήμα να υπενθυμίσει, μπροστά σε όλους, ότι εκπροσωπεί ένα «κυρίαρχο, ισότιμο και ανεξάρτητο κράτος-μέλος των Ηνωμένων Εθνών». Εσείς επιχειρήσατε να τον εξαφανίσετε από το κάδρο της υποδοχής και καταφέρατε να στρέψετε τα βλέμματα επάνω του. Με την στάση σας, κάνατε ηχηρότερη τη φωνή της Κυπριακής Δημοκρατίας.

Teşekkür ederim, κύριε Ερντογάν

Το παραπάνω σχόλιο γράφτηκε με αφορμή τη διπλωματική απρέπεια Ερντογάν που πρέπει να διαβάσετε παρακάτω:

Διπλωματική απρέπεια Ερντογάν στην Αττάλεια! Απέφυγε τον Χριστοδουλίδη – Η αντίδραση της Λευκωσίας και η παρέμβαση στην Κομισιόν

Γράφει ο Ταξίαρχος ε.α. Νικόλαος Μπόχτης

Στη Γερμανία, η θεσμοθέτηση του νέου μοντέλου στρατιωτικής υπηρεσίας (WDModG) έχει προκαλέσει αντιδράσεις μεταξύ των νέων που εκφράστηκαν και στις πρόσφατες διαδηλώσεις, καθώς επαναφέρει υποχρεωτικές διαδικασίες καταγραφής και αξιολόγησης των ανδρών, διατηρώντας τον εθελοντικό χαρακτήρα της υπηρεσίας, με δυνατότητα μελλοντικής ενεργοποίησης υποχρεωτικής στράτευσης.

Στην Ελλάδα από 9 έως 13 Νοεμβρίου χιλιάδες νέοι της 2026 Δ΄ ΕΣΣΟ, καλούνται να εκπληρώσουν τη στρατιωτική τους υποχρέωση, συμβάλλοντας ουσιαστικά στην επάνδρωση και στην ενίσχυση της επιχειρησιακής ικανότητας των Μονάδων του Ελληνικού Στρατού.

Ωστόσο, η θητεία αποτελεί σημαντική πρόκληση για αυτούς, ιδιαίτερα υπό τις σημερινές κοινωνικές συνθήκες, καθώς συνεπάγεται οικονομικό και επαγγελματικό κόστος καθώς και σωματική και ψυχολογική επιβάρυνση, τα οποία απαιτούν έμπρακτη αναγνώριση από την Πολιτεία.

Η μεταρρυθμιστική προσπάθεια του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας αποτελεί σημαντική αφετηρία για τον εκσυγχρονισμό της στρατιωτικής θητείας προς τη σωστή κατεύθυνση. Σε αυτό το πλαίσιο θα μπορούσε να εξεταστεί η συμπλήρωσή της με επιπλέον μέτρα κοινωνικής, οικονομικής και ασφαλιστικής αναγνώρισης της προσφοράς των οπλιτών θητείας .

Ορκωμοσία ανδρών 2026 Γ΄ ΕΣΣΟ. Πηγή:ΓΕΣ

Το πολυδιάστατο κόστος της θητείας

Οικονομική επιβάρυνση

Η οικονομική επιβάρυνση αποτελεί μία από τις σημαντικότερες δυσκολίες των στρατευμένων. Παρά την πρόσφατη αύξηση της μηνιαίας αποζημίωσης, αυτή εξακολουθεί να υπολείπεται των πραγματικών αναγκών. Τα έξοδα μετακίνησης και οι καθημερινές ανάγκες επιβαρύνουν τις οικογένειες, ιδιαίτερα εκείνες με χαμηλά εισοδήματα.

Παράλληλα, η απομάκρυνση από την αγορά εργασίας και η διακοπή της ακαδημαϊκής πορείας συνεπάγονται απώλεια εισοδήματος καθώς και επαγγελματικών ευκαιριών. Η θητεία αναστέλλει συχνά την πιο κρίσιμη περίοδο επαγγελματικής και οικονομικής αυτονόμησης, δημιουργώντας σημαντικό κόστος ευκαιρίας.

Σωματική επιβάρυνση

Εξίσου σοβαρή είναι και η σωματική καταπόνηση. Οι υπηρεσίες ασφαλείας, η στρατιωτική εκπαίδευση, η διαταραχή του ύπνου και ο μη επαρκής χρόνος ανάπαυσης, επηρεάζουν τη φυσική αντοχή, τη συγκέντρωση και την λειτουργική ικανότητα του οπλίτη.

Επιπλέον η υπηρεσιακή εμπειρία αλλά και επιστημονικές έρευνες καταδεικνύουν την υιοθέτηση ανθυγιεινών συνηθειών στο στρατιωτικό περιβάλλον.

Η διδακτορική έρευνα της Βασιλικής Ρόκα (2009), σε 1.350 άνδρες του Πολεμικού Ναυτικού, κατέγραψε κάπνισμα στο 54,9% των συμμετεχόντων. Ιδιαίτερα αξιοσημείωτο είναι ότι το 47,7% των καπνιστών δήλωσε πως αύξησε το κάπνισμα κατά τη διάρκεια της θητείας. Καταγράφηκαν επίσης προβληματικές διατροφικές συνήθειες, κατανάλωση αλκοόλ και ζητήματα σωματικής δραστηριότητας.

Αντίστοιχα, μελέτη των Μαζοκοπάκης και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε στο Military Medicine (2003), σε 274 μέλη πληρώματος ελληνικού πολεμικού πλοίου, διαπίστωσε ότι το 59,5% ήταν καπνιστές, ενώ το 33,1% των καπνιστών είχε αρχίσει τη συνήθεια μετά την ένταξή του στο Πολεμικό Ναυτικό.

Ψυχολογική επιβάρυνση

Οι στρεσογόνοι παράγοντες της στρατιωτικής ζωής ενδέχεται να αποτελέσουν το έναυσμα για ανάπτυξη ψυχοπαθολογίας. Η απομάκρυνση από την οικογένεια, η οικονομική ανασφάλεια, η προσαρμογή στη στρατιωτική πειθαρχία και οι αυξημένες υπηρεσιακές απαιτήσεις μπορούν να λειτουργήσουν σωρευτικά, ιδιαίτερα σε άτομα με προϋπάρχουσα ψυχική ευαλωτότητα. Άγχος ,δυσπροσαρμοστικότητα, κατάθλιψη, κρίσεις πανικού και διατροφικές διαταραχές αναφέρονται σε διάφορες μελέτες.

Η μελέτη της Ψυχιατρικής Κλινικής του 414 Στρατιωτικού Νοσοκομείου Ειδικών Νοσημάτων (414 ΣΝΕΝ), των Χασιροπούλου, Σιούτη, Μουγιάκου και Δημητρακόπουλου, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ψυχιατρική το 2019, εξέτασε 139 περιστατικά στρατιωτών που νοσηλεύθηκαν την περίοδο 2017-2018. Το 53% των νοσηλειών πραγματοποιήθηκε κατά τους δύο πρώτους μήνες της θητείας.

Επιπλέον, μελέτη των Δημητρακόπουλου και συνεργατών, με συμμετοχή ερευνητών του 414 ΣΝΕΝ και δημοσίευση στο Psychological Medicine (2018), εξέτασε 186 περιστατικά πρώτου ψυχωτικού επεισοδίου σε στρατεύσιμους. Διαπιστώθηκε ότι η συχνότητα εμφάνισης ήταν τουλάχιστον 4,5 φορές υψηλότερη κατά τον πρώτο μήνα κατάταξης σε σύγκριση με κάθε άλλον μήνα.

Τα στοιχεία αφορούν κλινικά περιστατικά και όχι το σύνολο των υπηρετούντων. Αναδεικνύουν, ωστόσο, την ανάγκη έγκαιρης διάγνωσης, πρόληψης και παρέμβασης.

Ισότητα υποχρεώσεων ανδρών και γυναικών

Τα παραπάνω καταδεικνύουν τις δυσχέρειες της στρατιωτικής ζωής η οποία στην Ελλάδα είναι υποχρεωτική μόνο για τους άνδρες και εθελοντική για τις γυναίκες. Η πρόσφατη αξιόλογη προσπάθεια του ΥΕΘΑ αποτέλεσε σημαντικό βήμα και ουσιαστική πρόκληση αφού κατετάγησαν εθελοντικά 72 γυναίκες ως οπλίτες θητείας .

Το Συμβούλιο της Επικρατείας(ΣτΕ) έχει δεχθεί ως συνταγματικά ανεκτή την υποχρεωτική στράτευση των ανδρών, στο πλαίσιο των επιτακτικών αναγκών της Εθνικής άμυνας και της συνταγματικής υποχρέωσης συμβολής στην υπεράσπιση της Πατρίδας. Η αποδοχή του ισχύοντος συστήματος, ωστόσο, δεν αποκλείει τη δυνατότητα του νομοθέτη να εξετάσει αντισταθμιστικά μέτρα και νέες μορφές συμμετοχής στην άμυνα.

Αντίστοιχα, ο Ν. 2913/2001, με το άρθρο 6, αποτέλεσε σημαντική θεσμική εξέλιξη, καθώς προέβλεψε την εισαγωγή ανδρών και γυναικών στις στρατιωτικές σχολές, καταργώντας προηγούμενους περιορισμούς φύλου. Παράλληλα, διατηρήθηκαν ειδικές απαιτήσεις φυσικής καταλληλόλητας ανάλογα με τις επιχειρησιακές τους απαιτήσεις ενώ έχουν καταργηθεί και οι περιορισμοί ποσόστωσης λόγω φύλου.

Η αντίφαση είναι εμφανής στη σημερινή στελέχωση των Ενόπλων Δυνάμεων. Αφενός οι Ελληνίδες είναι ικανές ως Αξιωματικοί και Υπαξιωματικοί να υπηρετούν ως χειριστές αεροσκαφών-ελικοπτέρων, οδηγοί αρμάτων μάχης, στις Ειδικές Δυνάμεις, στο Πολεμικό Ναυτικό και να ασκούν διοικητικά καθήκοντα, αμειβόμενες και εξελισσόμενες υπηρεσιακά σύμφωνα με το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, όπως και οι άνδρες συνάδελφοί τους. Αφετέρου δεν είναι υποχρεωμένες να υπηρετούν ως οπλίτες θητείας .

Παρόλο που η στρατιωτική θητεία για τις γυναίκες παραμένει προαιρετική στην πλειονότητα των κρατών, η υποχρεωτική στράτευση για αυτές παρουσιάζει αυξητική τάση παγκοσμίως, με αρκετές χώρες να αναπροσαρμόζουν τη νομοθεσία λόγω των γεωπολιτικών εξελίξεων. Οι πλέον προηγμένες χώρες της Ευρώπης (Δανία, Νορβηγία, Σουηδία) εφαρμόζουν κοινούς όρους στράτευσης και για τα δυο φύλα.

Γυναίκες Αξιωματικοί και Οπλίτες του Νορβηγικού Στρατού. Πηγή:forsvaret.no

Αντισταθμιστικά μέτρα

Η υποχρεωτική στρατιωτική υπηρεσία αποτελεί δημόσια υποχρέωση, η οποία συνεπάγεται πραγματικό ατομικό και οικογενειακό κόστος και η Πολιτεία καλείται να εξετάσει ένα δίκαιο σύστημα αντιστάθμισης αυτού του κόστους. Στο πλαίσιο αυτό θα μπορούσαν να εξετασθούν :

Ασφαλιστική αναγνώριση χωρίς οικονομική επιβάρυνση: Ο χρόνος υποχρεωτικής στρατιωτικής υπηρεσίας να αναγνωρίζεται ως πραγματικός συντάξιμος χρόνος, χωρίς εξαγορά από τον ασφαλισμένο, με κάλυψη των αντίστοιχων ασφαλιστικών εισφορών από τον κρατικό προϋπολογισμό, μέσω ειδικής νομοθετικής ρύθμισης του Ν1358/1983.Το παραπάνω δεν έχει μόνο ηθική υπόσταση αλλά και πρακτική αφού αποτελεί σημαντικό κόστος για τους ασφαλισμένους.

Μοριοδότηση ΑΣΕΠ:Η θεσμοθέτηση αντικειμενικής μοριοδότησης για την εκπλήρωση της υποχρεωτικής στρατιωτικής υπηρεσίας σε διαδικασίες προσλήψεων του Δημοσίου μέσω ΑΣΕΠ, με κριτήρια που διασφαλίζουν την ισότητα, την αναλογικότητα και την αξιοκρατία.

Επιπλέον αύξηση της μηνιαίας αποζημίωσης: Η πρόσφατη αύξηση από 8,8 ευρώ σε 50 έως 100 ευρώ αξιολογείται θετικά όμως δεν καλύπτει το σύνολο των αναγκών.Επιπλέον αύξηση κατά τις εορτές των Χριστουγέννων-Πάσχα αλλά και κατά την συμμετοχή σε ασκήσεις ή τις μετακινήσεις εκτός των οργανικών Μονάδων(εκτός έδρας) , θα συμβάλλει στον περιορισμό της οικονομικής επιβάρυνσης των στρατευμένων και στην ενίσχυση του ηθικού.

Η εφαρμογή των παραπάνω μέτρων προϋποθέτει δημοσιονομική αποτίμηση, προσδιορισμό των πηγών χρηματοδότησης και σταδιακή υλοποίηση.

Διαπιστώσεις-Συμπεράσματα

Η Ελληνική κοινωνία διαχρονικά εμπιστεύεται τις Ένοπλες Δυνάμεις ως τον πλέον αξιόπιστο θεσμό, όμως τα στοιχεία του Υπουργείου Εθνικής Άμυνας καταδεικνύουν τη σοβαρή πρόκληση που αντιμετωπίζει το σύστημα υποχρεωτικής στράτευσης αφού περισσότεροι από 36.000 ανυπότακτοι καταγράφονται σωρευτικά.

Παράλληλα, προβληματισμό προκαλεί η κοινωνική αντίληψη που σε ορισμένες περιπτώσεις αναπτύσσεται, όταν η αποφυγή της στρατιωτικής υποχρέωσης προβάλλεται ως ένδειξη οικονομικής ή κοινωνικής ισχύος. Δεν μπορεί η συνέπεια στην εκπλήρωση του καθήκοντος προς την Πατρίδα να μετατρέπεται σε μειονέκτημα για όσους υπηρετούν, ενώ η αποφυγή της υποχρέωσης να αντιμετωπίζεται ως προσωπικό «κατόρθωμα».

Επιπλέον η διαφορετική αντιμετώπιση ανδρών και γυναικών ως προς την υποχρέωση στρατιωτικής υπηρεσίας δημιουργεί ένα ζήτημα θεσμικής ισότητας, το οποίο αξίζει να επανεξεταστεί υπό το πρίσμα των σύγχρονων επιχειρησιακών αναγκών και της ισότιμης συμμετοχής των πολιτών στην εθνική άμυνα με την αναγκαία κοινωνική και πολιτική συναίνεση . Η επανεξέταση αυτή δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκη την εξίσωση όλων των μορφών στρατιωτικής υπηρεσίας, αλλά τη διαμόρφωση ενός σύγχρονου πλαισίου ισότιμης συνεισφοράς στην εθνική άμυνα, με βάση τις επιχειρησιακές ανάγκες, τις ικανότητες και τις προβλέψεις του Συντάγματος.

Σε ένα γεωπολιτικό περιβάλλον που απαιτεί τη μέγιστη δυνατή αποτρεπτική ισχύ, η μεταρρυθμιστική προσπάθεια που ήδη ξεκίνησε το ΥΠΕΘΑ για τη θητεία αξιολογείται θετικά, όμως εκτιμάται ότι οι πρόσθετες παρεμβάσεις που προαναφέρθηκαν θα συμβάλλουν στην επιτυχία της .

Η συζήτηση για τον εκσυγχρονισμό της στρατιωτικής θητείας δεν πρέπει να περιορίζεται μόνο στις υποχρεώσεις των στρατευμένων και στις επιχειρησιακές απαιτήσεις αλλά να αποτελέσει ευκαιρία για διακομματική επεξεργασία προτάσεων σχετικά με την αντισταθμιστική αναγνώριση όσων υπηρετούν την Πατρίδα.Η εκπλήρωση της στρατιωτικής υποχρέωσης δεν πρέπει να αποτελεί προσωπική θυσία χωρίς θεσμικό αντίκρισμα.

Ο σεβασμός σε όσους υπηρετούν την Πατρίδα αμισθί είναι προϋπόθεση κοινωνικής δικαιοσύνης και ουσιαστικό στοιχείο της Εθνικής αμυντικής ισχύος. Παράλληλα, η υποχρεωτική στράτευση μόνο των ανδρών αποτελεί ζήτημα θεσμικής ισότητας που αξίζει να επανεξεταστεί με γνώμονα τις σύγχρονες ανάγκες της Εθνικής Άμυνας.

ΠΗΓΕΣ

Σύνταγμα της Ελλάδος. Άρθρο 4 παρ. 2 και 6: Ισότητα των Ελλήνων και υποχρέωση συνεισφοράς στην άμυνα της Πατρίδας.

Συμβούλιο της Επικρατείας. Νομολογία σχετικά με τη συνταγματική ανεκτότητα της υποχρεωτικής στράτευσης των ανδρών και την εθνική αμυντική υποχρέωση.

Νόμος 2913/2001, ΦΕΚ Α΄ 102/23.05.2001, άρθρο 6: Εισαγωγή ανδρών και γυναικών στις στρατιωτικές σχολές και ρυθμίσεις προκαταρκτικώνεξετάσεων.
https://www.e-nomothesia.gr/kat-enoples-dynameis/n-2913-2001.html

Νόμος 1358/1983, ΦΕΚ Α΄ 64/24.05.1983, όπως ισχύει: Αναγνώριση και εξαγορά του χρόνου στρατιωτικής υπηρεσίας για ασφαλιστικούς και συνταξιοδοτικούς σκοπούς.

Νόμος 4387/2016, όπως τροποποιήθηκε και ισχύει: Ρυθμίσεις για την αναγνώριση πλασματικών χρόνων ασφάλισης.

Υπουργείο Εθνικής Άμυνας (2025). Παρουσίαση για τη μεταρρύθμιση της στρατιωτικής θητείας και την υφιστάμενη κατάσταση. Στοιχεία για τους ανυπότακτους και τις απαλλαγές Ι/5.

Chasiropoulou, C., Siouti, N., Mougiakos, T. & Dimitrakopoulos, S. (2019). The diathesis-stress model in the emergence of major psychiatric disorders during military service. Psychiatriki, 30(4), 291–298.
https://doi.org/10.22365/jpsych.2019.304.291

Dimitrakopoulos, S., Vitoratou, S., Mougiakos, T., Bogeas, N., Giotakos, O., van Os, J. & Stefanis, N. C. (2018). Steinberg and Durell (1968) revisited: Increased rates of First Episode Psychosis following military induction in Greek Army Recruits. Psychological Medicine, 48(5), 728–736.
https://doi.org/10.1017/S0033291717002276

Ρόκα, Β. (2009). Διερεύνηση παραγόντων κινδύνου στρατεύσιμων θητείας Πολεμικού Ναυτικού και συσχέτισή τους με υγιεινά πρότυπα διαβίωσης. Διδακτορική διατριβή.
https://www.didaktorika.gr/eadd/handle/10442/26963

Mazokopakis, E. E., Vlachonikolis, I. G. & Lionis, C. D. (2003). Smoking behavior of Greek warship personnel. Military Medicine, 168(11),929–933.
https://doi.org/10.1093/milmed/168.11.929

Άρθρο DEUTSCHE WELLE για την στράτευση των γυναικών:https://www.dw.com/en/which–countries–require–military–service–for–women/a-72151079