Ιστορία - Πολιτισμός
Τα ηρωικά Ψαρά
Στίς ἀρχές τοῦ 15ου αἰῶνα ὁ Ἰταλός κληρικός Χριστόφορος Μπουοντελμόντι (Cristoforo Buondelmonti) ταξίδεψε ἀπό τή Ρόδο ὅπου εἶχε ἐγκατασταθεῖ τό 1406 σέ 74 νησιά τοῦ Αἰγαίου “ἐν φόβῳ καί μεγάλη ἀνησυχία”, ὅπως γράφει ὁ ἴδιος στό χρονικό του, τό Βιβλίο τῶν νησιῶν τοῦ Ἀρχιπελάγους (Liber Insularum Archipelagi). H πειρατεία μάστιζε τό Αἰγαῖο καί οἱ ἐπιδρομές τῶν Τούρκων ἀνάγκαζαν τούς νησιῶτες νά ἀποσύρονται σέ δυσπρόσιτες ὀρεινές περιοχές ἤ νά ἐγκαταλείπουν τούς τόπους τους. Τό 1418 ὁ Μπονοντελμόντι πέρασε ἀπό τά Ψαρά πού τά βρῆκε ἀκατοίκητα, ὅπως ἐπίσης τήν Τένεδο καί τόν Ἅγιο Εὐστράτιο, γιά τόν ὁποῖο σημειώνει: “Μόνο ἄγρια ζῶα ζοῦν σ’ αὐτόν τόν τόπο”.
Τά Ψαρά κατοικήθηκαν ξανά γιά νά καταστραφοῦν ὁλοσχερῶς τό 1522 ἀπό τόν Σουλεϊμάν Α’ τόν Μεγαλοπρεπῆ, μετά τή διάλυση τοῦ τάγματος τῶν Ἰωαννιτῶν ἱπποτῶν στή Ρόδο. Ὁ Κωνσταντῖνος Νικόδημος στό Ὑπόμνημα περί τῆς Νήσου Ψαρῶν μᾶς πληροφορεῖ ὅτι τό 1533 ὁ Βενετός ναύαρχος πού κατευθυνόταν πρός τή Σμύρνη, στάθμευσε στό νησί καί τό βρῆκε ἔρημο. Ἑκατό χρόνια μετά, τά Ψαρά ξανακατοικήθηκαν ἀπό οἰκογένειες τῆς Εὔβοιας καί τῆς Θεσσαλίας, οἱ ὁποῖες ἀσχολήθηκαν μέ τή γεωργία καί τήν ἁλιεία. Σταδιακά σχηματίσθηκε ὁ οἰκισμός, ὁ ὁποῖος τό 1739 εἶχε χίλιους κατοίκους. Ἀπό τούς πρώτους κατοίκους ἦταν κάποιος Ἀδάμ ὁ ὁποῖος ἀποβιβάστηκε στό νησί μέ τήν οἰκογένειά του καί διέμεινε σέ μία σπηλιά στό βόρειο μέρος, ἡ ὁποία ὀνομάστηκε “τοῦ Ἀδάμ ἡ σπηλιά“.
Τά Ψαρά, μέ συγκροτημένη κατά τήν περίοδο αὐτή κοινότητα, ὑπάγονταν στή δικαιοδοσία τοῦ καπουδᾶν πασᾶ μαζί μέ ἄλλα 33 νησιά τοῦ Αἰγαίου Πελάγους. Ἄμεσος βοηθός καί συχνότατα ἀντικαταστάτης τοῦ καπουδᾶν πασᾶ ἦταν ὁ δραγουμάνος τοῦ στόλου. Ἀπό τό 1701 ὥς τήν ἑλληνική ἐπανάσταση στό ἀξίωμα αὐτό ἀνέρχονταν μόνο Ἕλληνες Φαναριῶτες, πού μέ τήν ἐπιρροή τους στήν Πύλη καί μέ τίς εὐρύτατες ἁρμοδιότητές τους ἐξασφάλισαν τή χορήγηση εἰδικῶν προνομίων στά νησιά.
Ἀπό τά μέσα τοῦ 18ου αἰῶνα σημειώθηκε στροφή τῶν Ψαριανῶν πρός τή θάλασσα. Οἱ πρῶτες ψαριανές σακολέβες, πού πραγματοποιοῦσαν ταξίδια πρός τή Χίο, τή Μυτιλήνη, τίς ἰωνικές ἀκτές καί δυτικά πρός τήν Εὔβοια καί τή Θεσσαλία ἀντικαταστάθηκαν ἀργότερα ἀπό μεγαλύτερα πλοῖα. Τό 1770 οἱ Ψαριανοί εἶχαν 36 σακολέβες, ἐνῶ μετά τά ὀρλωφικά ναυπήγησαν 45 γαλιότες. Ἦταν δέ γνωστοί γιά τήν πειρατική τους δράση καί γιά τόν λόγο αὐτό τά Ψαρά ἀποκαλοῦνταν “Κιουτσούκ Μάλτα”, Μικρή Μάλτα, συναγωνιζόμενα προφανῶς τή φήμη τῆς Μάλτας ὡς τόπο κουρσάρων.
Κατά τό δεύτερο ρωσοτουρκικό πόλεμο (1787-1792) καί τήν ἀπειλητική γιά τόν τουρκικό στόλο παρουσία τοῦ Λάμπρου Κατσώνη στίς ἑλληνικές θάλασσες, ἡ Πύλη “λαβοῦσα ὑπονοίας κατά τῶν Ψαριανῶν, ἴνα μή ἐπαναστατήσωσι καί αὔθις ἀπεφάσισε τόν μετοικισμόν των εἰς τήν Ἀσίαν καί τάς νήσους”. Τό σχέδιο αὐτό τελικά δέν πραγματοποιήθηκε, χάρη στήν ἐπέμβαση τοῦ δραγουμάνου τοῦ στόλου Κωνσταντίνου Χάντζερη, οἱ Ψαριανοί ὅμως ὑποχρεώθηκαν νά στείλουν στόν καπουδᾶν πασά λεπτομερῆ κατάλογο τῶν πλοίων τους, ὁ ὁποῖος περιελάμβανε 57 πλοῖα μέ τά ὀνόματα τῶν πλοιοκτητῶν (καραβοκυραίων), συνολικῆς χωρητικότητας 362.820 κανταριῶν μέ πλήρωμα 850 ἄνδρες. Ἄν λάβουμε ὑπ’ ὄψη τόν πληθυσμό τῶν Ψαρῶν πού στίς ἀρχές τοῦ 19ου αἰῶνα ὑπολογίζεται κατά τούς περιηγητές σέ 3.000, καταλήγουμε στό συμπέρασμα ὅτι στούς τέσσερις κατοίκους ὁ ἕνας ἦταν ναυτικός.
Στούς ταρσανάδες τοῦ νησιοῦ κατά τήν τελευταία δεκαετία τοῦ 18ου αἰῶνα ναυπηγήθηκαν μεγάλα πλοῖα – τό 1794 ναυπηγήθηκε πλοῖο 150 τόννων – καί ἡ ναυπηγική βελτιώθηκε ἀπό τό Σταμάτη Κοφουδάκη. Τό 1805 τό λιμάνι χωροῦσε περισσότερα ἀπό ἑξῆντα πλοῖα, σύμφωνα μέ τίς πληροφορίες τοῦ Πουκεβίλ καί τά ψαριανά καράβια αὐλάκωναν τίς θάλασσες τῆς Μεσογείου ἀπό τήν Ἀλεξάνδρεια ὡς τήν Ὀδησσό καί ἀπό τήν Σμύρνη ὡς τά λιμάνια τῆς Γαλλίας καί τῆς Ἱσπανίας. Ἀξίζει νά ἀναφέρουμε ὅτι τό κοινοτικό σύστημα τῶν Ψαρῶν ἦταν δημοκρατικό καθώς ὅλοι οἱ Ψαριανοί εἶχαν λόγο γιά τά θέματα τοῦ νησιοῦ ἀντίθετα μέ τήν ὀλιγαρχική ὀργάνωση τῆς Ὕδρας καί τῶν Σπετσῶν.
Ὑπόμνημα τῆς νήσου Ψαρῶν
«Οἰκογένειαι Ἑλλήνων, μή δυνάμεναι νά ὑποφέρωσι τήν τυραννίαν τῶν Τούρκων εἰς Εὔβοιαν, εἰς Θετταλομαγνησίαν καί εἰς ἄλλα διάφορα μέρη τῆς Δυτικῆς Ἠπείρου, ἀνεχώρησαν κατά καιρούς ἐκεῖθεν διά νά μεταβῶσιν εἰς τήν Μικράν Ἀσίαν, ὅπου ἡ τυραννία τῶν Τούρκων ὑπῆρχεν ἐλαφροτέρα καί ἀπό ἐναντίους ἀνέμους ἐλλιμενίσθησαν εἰς Ψαρά, προτιμήσασαι νά μείνωσιν εἰς τήν ξηράν νῆσον ἐλεύθεραι, παρά νά ὑπάγωσιν εἰς ἐλαφρότερον ζυγόν εἰς τήν Μικράν Ἀσίαν.
Οἱ νέοι οὗτοι Ἕλληνες σύνοικοι κατώκουν σποράδην εἰς διάφορα μέρη τῆς νήσου καλλιεργοῦντες τήν γῆν. Οἱ περιπλέοντες τό Αἰγαῖον τότε πειραταί προσορμιζόμενοι εἰς ἀπόκρυφά τῆς νήσου μέρη, ἐξήρχοντο εἰς τήν ξηράν καί ἐνεδρεύοντες ἐκακοποίουν ὅσους τυχαίως συνελάμβανον. Διά ν’ ἀσφαλίζωνται δέ ἀπό τάς ἐνέδρας τῶν πειρατῶν ὠκοδόμησαν κάστρον καί εἰσερχόμενοι ὁμοῦ μέ τά ζῶα των κάθε ἑσπέρας ἐντός τοῦ κάστρου, διέμενον ἕως τήν ἐπιούσαν καί δέν ἐξήρχοντο νά ὑπάγωσιν εἰς τούς ἀγρούς των, ἐάν δέν ἐβεβαιοῦντο ἀπό ἀπεσταλμένους τούς ὁποίους ἔπεμπον ἐπί τούτω καί ἐπαρατήρουν, ὅτι πλοῖα πειρατικά δέν εἶναι ἠγκυροβολημένα.
Κηρυχθέντος τοῦ πολέμου κατά τό ἔτος 1769 μεταξύ Ρωσσίας καί Τουρκίας, ὁ ρωσσικός στόλος ἐλθῶν εἰς τό Αἰγαῖον ἐλλιμενίσθη εἰς Ψαρά, οἱ δέ Ψαριανοί, ἰδόντες αὐτόν, καί ἀγνοοῦντες τά πλοῖα καί ἡ σημαία αὐτῶν ποίου ἔθνους εἶναι, εὑρέθησαν πρός στιγμήν εἰς ἀπορίαν, ὄτε ἐξελθόντων τῶν Ρώσσων εἰς τήν πόλιν τῶν Ψαρῶν, ἐκοινοποίησαν εἰς τούς Ψαριανούς τόν σκοπόν των, δηλαδή ὅτι ὁ πόλεμος αὐτῶν εἶναι ἡ καταστροφή τοῦ τουρκικοῦ βασιλείου καί ἡ ἀνόρθωσις τοῦ χριστιανικοῦ καί τούς πρότειναν νά ἐπαναστατήσωσι καί αὐτοί κατά τοῦ σουλτάνου.
Μετά τήν κατασκευήν τοῦ πυρπολικοῦ ἐζήτησαν παρά τοῦ ρωσσικοῦ στόλου πυρπολιστάς καί δέν εὑρέθησαν, εἰμή δύο, ὁ εἷς Ἄγγλος καί ὁ ἕτερος Ἕλλην Μυκώνιος. Πρός ἐπιτυχίαν δέ τοῦ σκοποῦ, εὑρῶν τόν ἄνεμον ἐπιτήδιον, μιά τῶν ἡμερῶν ὁ ρωσσικός στόλος ἐπλησίασε εἰς τόν ὀθωμανικόν ἠγκυροβολημένον ὄντα εἰς Τσεσμέν καί ἔχοντα τάς πρώρας του εἰς τήν ξηράν καί τάς πρύμνας του εἰς τό πέλαγος, ἤρξατο τόν πυροβολισμόν. Ὁ δέ Ἄγγλος πλοίαρχος, κατά τήν ὑπόσχεσίν του, ἐπλησίασεν εἰς τό κανονοστάσιον τῆς ξηρᾶς, ἐκ τῶν πληρωμάτων τοῦ τουρκικοῦ στόλου ἄλλοι μέν ἀνεχώρουν διά τῶν λέμβων καί ἄλλοι ἔπιπτον εἰς τήν θάλασσαν καί ἔβγαινον εἰς τήν ξηράν, παρήτησαν δέ καί τό τῆς ξηρᾶς κανονοστάσιον οἱ Ὀθωμανοί. Ἐν τῷ μέσῳ αὐτοῦ τοῦ κρότου καί τοῦ καπνοῦ τῶν πυροβόλων διεύθυνον καί οἱ πυρπολισταί τό πυρπολικόν εἰς τάς πρύμνας τῶν ὀθωμανικῶν πλοίων καί θέσαντες τό πῦρ ἔγιναν παρανάλωμα τοῦ πυρός τά ὀθωμανικά πλοῖα, οἱ δέ πυρπολισταί ἐσώθησαν ἀβλαβεῖς μέ μίαν μικράν λέμβον, ὅπου εἶχον εἰς τόν ρωσσικόν στόλον.
Μετά τόν πυρπολισμόν τοῦ ὀθωμανικοῦ στόλου εἰς Τσεσμέ, ὁ ρωσσικός στόλος ἐπέστρεψε εἰς Ψαρά, παρακινῶν καί αὔθις τούς Ψαριανούς νά ἐπαναστατήσωσι, προσθέτων αὐτοῖς, ὅτι δέν ἔχωσι πλέον νά φοβηθῶσιν, ἀφοῦ εἶδον πυρπολούμενον τόν ὀθωμανικόν στόλον. Οἱ Ψαριανοί, ἐνθουσιασμένοι διά τήν ἀνέγερσιν τοῦ χριστιανικοῦ βασιλείου καί κατά τήν πατροπαράδοτον κοινήν γνώμην, ὅτι τό χριστιανικόν βασίλειον θά γίνη ἀπό τό ξανθό γένος τῶν Ρώσσων, ἔχοντες καί ἄσπονδο μῖσος κατά τῶν Ὀθωμανῶν, ὕψωσαν τήν ρωσσικήν σημαίαν, θεωροῦντες αὐτήν ὡς σημαίαν τῆς ἐλευθερίας των.
Ἐντεῦθεν ἄρχεται (1770) ἡ πρώτη ἐπανάστασις τῶν Ψαριανῶν κατά τῆς ὀθωμανικῆς ἐξουσίας.»
Ὑπόμνημα τῆς νήσου Ψαρῶν, Νικόδημος Κωνσταντῖνος
Ἡ κήρυξη τῆς Ἐπανάστασης τοῦ 1821 βρῆκε τούς Ψαριανούς προετοιμασμένους ψυχολογικά καί ὑλικά γιά τόν Ἀγῶνα. Τό 1818 εἶχε μυηθεῖ στή Φιλική Ἑταιρεία ὁ Νικολῆς Ἀποστόλης ἀπό τόν Ἠλία Χρυσοσπάθη καί ὁ Δημήτριος Μαμούνης ἀπό τόν Παναγιώτη Δημητρακόπουλο. Ὁ Ἀποστόλης ἀμέσως μετά τήν ὕψωση τῆς ἐπαναστατικῆς σημαίας στό νησί ἐκλέχθηκε ἀπό τούς προκρίτους καί τόν λαό ναύαρχος τῆς νήσου Ψαρῶν. Καί οἱ δύο ἀμέσως μετά τή μύησή τους γύρισαν στά Ψαρά ὡς ἔφοροι τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας. Τόν Ἰανουάριο τοῦ 1821 ἔφτασε στό νησί ἕνας ἀπό τούς σημαντικότερους Ἀποστόλους τῶν Φιλικῶν, ὁ Πάτμιος Δημήτριος Θέμελης, ὁ ὁποῖος διεύρυνε ἀκόμα περισσότερό τη δύναμη τῆς Φιλικῆς Ἑταιρείας. Ἡ ἐπαναστατική σημαία ὑψώθηκε στίς 10 Ἀπριλίου 1821, ἀνήμερα τοῦ Πάσχα, καί τήν ἴδια ἡμέρα ὁ Νικολῆς Ἀποστόλης ἀπηύθυνε γράμμα στούς ἐφόρους τῶν Σπετσῶν Παναγιώτη Μπόταση καί Γεώργιο Πάνου, ἀναγγέλλοντάς τους ὅτι εἴκοσι ἐκ τῶν καλυτέρων πλοίων τοῦ νησιοῦ εἶναι ἕτοιμα πρός καταδίωξιν τῆς ὀθωμανικῆς μοίρας τοῦ καπετάν μπέη.
Οἱ Ψαριανοί δέν ἔλαβαν ὑπ’ ὄψη τους τή γεωγραφική θέση τοῦ νησιοῦ τους, τό ὁποῖο βρισκόταν πολύ κοντά στίς βάσεις τοῦ ὀθωμανικοῦ στόλου. Ἀντίθετα πρῶτοι αὐτοί τόλμησαν νά κτυπήσουν τόν ἐχθρό στά μικρασιατικά παράλια. Ἐκεῖ συνάντησαν τουρκικά πλοῖα γεμάτα μέ ταγκαλάκια (Τοῦρκοι στρατιῶτες ἀπό τήν Ἀσία) καί ἄλλα μέν τά βούλιαξαν ἄλλα δέ τά αἰχμαλώτισαν. Στή συνέχεια ἔκαναν ἐπιδρομές στά παράλια τῆς Μικρᾶς Ἀσίας καί στόν Ἑλλήσποντο, μέ τά πλοῖα τῶν Γιαννίτση, Ἀποστόλη, Ἀγγελή καί Γιάνναρη. Τό ὀχυρό Ἴμπριτζε στά παράλια της Ἀνατολικῆς Θράκης ὑπῆρξε ὁ πρῶτος στόχος τῶν παράτολμων Ψαριανῶν, οἱ ὁποῖοι ἀποβίβασαν μέ λέμβους ἔνοπλα πληρώματα καί μετά ἀπό αἰφνιδιαστική ἐπίθεση κατέλαβαν τό ὀχυρό καί ἀφαίρεσαν τά πυροβόλα του.
Δύο ἄλλα ψαριανά πλοῖα τοῦ Κοτσιᾶ καί τοῦ Καρακωνσταντῆ μπῆκαν στόν Θερμαϊκό Κόλπο καί συνάντησαν ἕνα τούρκικο μπρίκι καί μία γολέτα. Οἱ Τοῦρκοι ναῦτες τά ἔριξαν στήν ξηρά καί ἔτρεξαν γιά νά σωθοῦν, χαρίζοντας στούς Ψαριανούς 24 μπρούτζινα κανόνια. Οἱ Ψαριανοί μέ τίς συχνές περιπολίες τους στίς ἀκτές τῆς Μικρᾶς Ἀσίας ματαίωσαν ὅλες τίς προσπάθειες τῶν Τούρκων νά ἀνεφοδιάσουν τούς ὁμοθρήσκους τους σέ Πελοπόννησο καί Στερεά Ἑλλάδα. Γιά νά ἔχουν δέ, καλύτερη ἐποπτεία τῆς θαλάσσιας περιοχῆς γύρω ἀπό τό νησί, ἔστησαν ὀπτικό τηλέγραφο στό νησί, πάνω στό βουνό Νεροβίγλι, τό ὁποῖο ἔκτοτε ὀνομάστηκε “Τηλέγραφος”.
Ὑπόμνημα τῆς νήσου Ψαρῶν – συνέχεια
«Μεταξύ τῶν Ψαριανῶν ὑπῆρχον τινές κατηχημένοι εἰς τά μυστήρια της Φιλικῆς Ἑταιρίας, τούτων δ’ ἔφοροι ἦσαν ὁ Νικόλαος Ἀποστόλης καί ὁ Δημήτριος Μαμούνης. Καταβᾶς δέ ὁ Δημήτριος Θέμελης εἰς τό Αἰγαῖον μετέβη εἰς Ψαρά κατά τόν Ἰανουάριον τοῦ 1821 καί κατήχησε καί ἄλλους, συστήσας νέους ἐφόρους τόν Ἀντώνιον Κατσουλέρην, Κυριάκον Μαμούνην, Γεώργιον Κομνηνόν καί Νικόλαον Σπανόν, ὑπό τό ὄνομα Ἐφορία Δήμου τῶν Ἀχαιῶν. Οὗτοι δέ κατήχησαν καί ἄλλους καί τό μυστήριόν της ἐλευθερίας διεδόθη.
Γενομένης δέ γνωστῆς κατά τόν Μάρτιον τῆς ἐπαναστάσεως τοῦ Ὑψηλάντου εἰς Μολδοβλαχίαν, καί ἀναγνωσθείσης τῆς προκηρύξεως τούτου, ἐπί συνεδριάσεως εἰς τό κατάστημα τῆς δημογεροντίας, οἱ Ψαριανοί ἤρχισαν νά ἑτοιμάζονται. Ὤπλιζε δέ τότε ἕκαστος πλοίαρχος τό πλοῖον τοῦ εἰς πολεμικόν καί ἐπρόβλεπεν ἕκαστος Ψαριανός τά ἀναγκαῖα πρός ὁπλισμόν του.
Τήν Μεγάλην Παρασκευήν ἐλθῶν ἀπό Κωνσταντινουπόλεως εἰς Ψαρά ὁ Χατζή Γιάννης Σκανδάλης, ὅστις εὑρίσκετο ἐκεῖ δι’ ὑποθέσεις τοῦ κοινοῦ, ἀνήγγειλεν ὅτι ὁ σουλτάνος διέταξε καί ἦλθον στρατεύματα εἰς Κωνσταντινούπολιν, διέταξε δέ καί τήν σφαγήν πολλῶν Φαναριωτῶν καί προκρίτων τοῦ Γένους καί τήν φυλάκισιν τῶν ἀρχιερέων.
Τήν ἡμέραν τοῦ Πάσχα ἔφθασεν εἰς Ψαρά ἐκ Σπετσῶν ὁ πλοίαρχος Γκίκας Τσούπας μέ τό πλοῖον του, ἔχων ὑψωμένην τήν σημαίαν τῆς ἐλευθερίας, πληροφορήσας δέ τούς Ψαριανούς ὅτι αἱ Σπέτσαι ὕψωσαν τήν σημαίαν τῆς ἐπαναστάσεως ἀπέπλευσεν ἐκεῖθεν καί συλλαβῶν ἔξω τοῦ δυτικοῦ μέρους τῶν Ψαρῶν πλοῖον μέ ὀθωμανικήν σημαίαν, διευθύνθη ἀλλαχόθεν. Ἐν τοσούτῳ τήν αὐτήν ἡμέραν τοῦ Πάσχα συναθροισθείς ὁ λαός εἰς τό δημογεροντικόν κατάστημα κατεβίβασε τήν τουρκικήν σημαίαν, κατεξέσχισεν αὐτήν καί κατεσύντριψε τά ὀθωμανικά σύμβολα, τά εὑρισκόμενα ἄνωθεν τῆς θύρας τοῦ καταστήματος τούτου. Ἀπό τῆς στγμῆς δ’ ἐκείνης δίδοντες πρός ἀλλήλους τόν ἀδελφικόν ἀσπασμόν τῆς χριστιανικῆς ἀγάπης μετά τοῦ “Χριστός Ἀνέστη” ἔλεγον καί ἡ “Ἑλλάς Ἀνέστη”.
Τήν 18ην Ἀπριλίου 1821 ἀφοῦ ἦλθεν ἐκ Χίου εἰς Ψαρά ὁ συμπολίτης των Νικόλαος Καρακωνσταντής, μαθόντες ὅτι εἰς τά παράλια της Ἰωνίας καί Ἐφέσου συνήχθησαν ὀθωμανικά στρατεύματα διά νά μεταβῶσιν εἰς Ἤπειρον καί Πελοπόννησον ἴνα καταπνίξωσι τήν ἐπανάστασιν κατά τήν γέννεσίν της, ἀπεφάσισαν τήν ἀποστολήν ὀκτώ πλοίων καί ὀκτώ μυστίκων ἴνα ἐμποδίσωσι τήν μετάβασιν τῶν στρατευμάτων εἰς τά εἰρημένα μέρη, διώρισαν δέ καί ναύαρχον τόν Νικόλαον Ἀποστόλην ἐνῶ οἱ λοιποί καπεταναῖοι ἦσαν οἱ: Ἀνδρέας Γιαννίτσης, Γεώργιος Σκανδάλης, Νικόλαος Ἀργύρης, Νικόλαος Κοτζιᾶς, Χατζή Γεώργιος Κοτζιᾶς, Γεώργιος Ἀποστόλης καί Ἰωάννης Μακρής.
Τά εἰς τά παράλια της Ἰωνίας καί Ἐφέσου παραπλέοντα πλοῖα ψαριανά συνέλαβον πολλά ὀθωμανικά πλοῖα μέ πολλούς ὀθωμανούς ὁπλοφόρους καί μέ πάμπολα λάφυρα, κατεβύθισαν δέ καί ἕν ὀθωμανικόν πλοῖον μεταξύ Μυτιλήνης καί Φωκαίας, φέρων στρατιώτας, ὑπῆρχον δέ εἰς αὐτό πάμπολα λάφυρα.»
Ὑπόμνημα τῆς νήσου Ψαρῶν, Νικόδημος Κωνσταντῖνος
Ὅταν οἱ Ψαριανοί ἔμαθαν γιά τήν ἐπικείμενη ἔξοδο τοῦ ὀθωμανικοῦ στόλου ἀπό τά Δαρδανέλια, συνεδρίασαν γιά νά σκεφθοῦν πώς θά τόν ἀντιμετωπίσουν. Ἔχοντας τή γνώση τῆς χρήσης πυρπολικῶν ἀπό τούς Ρώσους στό λιμάνι τοῦ Τσεσμέ τό 1770, ὁ Γεώργιος Καλαφάτης πρότεινε νά χρησιμοποιηθεῖ τό δικό του βραδυκίνητο πλοῖο ὡς πυρπολικό. Στίς 23 Μαΐου ἦρθαν ναυτικές μοῖρες ἀπό τήν Ὕδρα καί τίς Σπέτσες γιά νά ἑνωθοῦν μέ τά ψαριανά καράβια καί νά ἀρχίσει ἔτσι ἡ πρώτη ἐκστρατεία τοῦ ἑνωμένου ἑλληνικοῦ στόλου στό Αἰγαῖο. Οἱ σημαντικότεροι Ψαριανοί πλοίαρχοι ἐκτός τοῦ ναυάρχου Νικολάου Ἀποστόλη, πού συμμετεῖχαν ἦσαν οἱ: Γεώργιος Σκανδάλης, Ἀνδρέας Γιαννίτσης, Γεώργιος Ἀποστόλης Νικόλαος Κοτζιᾶς, Δημήτριος Κοτζιᾶς, Νικόλαος Ἀργύρης, Ἰωάννης Κάλαρης, Νικόλαος Μαμούνης, Κωνσταντῆς Κυριακοῦ, Νικόλαος Γιάνναρης, Γεώργιος Σαρρῆς, Ἀναγνώστης Μπουρέκας καί ἄλλοι.
Αποσπάσματα από το τετράτομο έργο του Φωτίου Σταυρίδη “1821 – Η απάντηση στην Τηλεόραση”
Ιστορία - Πολιτισμός
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων.
Περισσότερα από 30 εκατομμύρια έγγραφα, κατάλογοι κρατουμένων και στοιχεία καταναγκαστικής εργασίας βοηθούν στην ανασύνθεση προσωπικών ιστοριών που κινδύνεψαν να χαθούν οριστικά. Με την ψηφιοποίηση και τη χρήση νέων τεχνολογιών, το αρχείο επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη και να δώσει απαντήσεις σε οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν την τύχη των συγγενών τους. Πίσω από κάθε όνομα σε έναν κατάλογο κρατουμένων, πίσω από κάθε φθαρμένο έγγραφο και κάθε χειρόγραφη καταχώριση μπορεί να κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.
Για χιλιάδες οικογένειες, η αναζήτηση πληροφοριών για συγγενείς που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο παραμένει μια ανοιχτή υπόθεση, ακόμη και οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία, τα Arolsen Archives, το Διεθνές Κέντρο για τις Ναζιστικές Διώξεις, αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη διερεύνηση αυτών των υποθέσεων. Η συλλογή τους περιλαμβάνει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ιστορικά έγγραφα, με πληροφορίες για περίπου 17,5 εκατομμύρια ανθρώπους που υπήρξαν θύματα ή επιζώντες του ναζιστικού καθεστώτος.
Το έργο του αρχείου δεν περιορίζεται στη φύλαξη ιστορικών τεκμηρίων. Στόχος είναι να διατηρηθούν τα πρωτότυπα, να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχουν και να γίνουν προσβάσιμες σε συγγενείς θυμάτων, ερευνητές και πολίτες από όλο τον κόσμο. Έτσι, τα έγγραφα της ναζιστικής περιόδου μετατρέπονται σε ένα εργαλείο αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας και αποκατάστασης της μνήμης.
Από τα αρχεία των διώξεων στην αναζήτηση της ανθρώπινης μοίρας
Τα Arolsen Archives ιδρύθηκαν το 1948, με την ονομασία International Tracing Service, σε μια εποχή κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να εντοπίσουν συγγενείς τους που είχαν χαθεί στη διάρκεια του πολέμου. Η αρχική αποστολή ήταν να βοηθήσουν στον εντοπισμό αγνοουμένων και στη διευκρίνιση της τύχης ανθρώπων που είχαν υποστεί ναζιστικές διώξεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, η συλλογή εξελίχθηκε σε ένα διεθνές αρχείο ιστορικής τεκμηρίωσης. Τα έγγραφα αφορούν κρατουμένους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, γκέτο και φυλακές της Γκεστάπο, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αλλά και επιζώντες που βρέθηκαν υπό τη φροντίδα συμμαχικών οργανώσεων μετά το 1945. Περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς και τη μετανάστευση κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
Οι κατάλογοι, τα δελτία κρατουμένων, οι καταγραφές μεταγωγών και τα διοικητικά έγγραφα μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα διώξεων. Ένα όνομα, μια ημερομηνία ή ένας αριθμός μητρώου ενδέχεται να αποτελέσει το στοιχείο που θα συνδέσει διαφορετικά έγγραφα και θα επιτρέψει την ανασύνθεση ενός μέρους της ζωής του. Ωστόσο, το αρχείο δεν είναι πλήρες. Πολλά έγγραφα καταστράφηκαν από τους ίδιους τους Ναζί ή χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν χωρίς να καταγραφούν ποτέ τα ονόματά τους. Για τον λόγο αυτό, η απουσία ενός προσώπου από τις διαθέσιμες συλλογές δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ή ότι δεν υπέστη διώξεις.
Η ψηφιοποίηση αλλάζει τον τρόπο αναζήτησης
Για πολλά χρόνια, η αξιοποίηση του αρχείου απαιτούσε εκτεταμένη χειρωνακτική εργασία. Οι ερευνητές έπρεπε να εξετάζουν φακέλους, να διαβάζουν χειρόγραφες σημειώσεις και να αντιπαραβάλλουν πληροφορίες που βρίσκονταν σε διαφορετικά έγγραφα. Η ψηφιοποίηση αλλάζει σταδιακά αυτή τη διαδικασία. Τα Arolsen Archives αναπτύσσουν ένα ηλεκτρονικό αρχείο μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να αναζητούν ονόματα και ιστορικά θέματα, να εντοπίζουν ψηφιοποιημένα τεκμήρια και να εξετάζουν το περιεχόμενό τους από απόσταση. Η διαδικασία, ωστόσο, δεν τελειώνει με τη σάρωση ενός εγγράφου. Για να μπορεί να αναζητηθεί αποτελεσματικά, πρέπει να καταχωριστούν τα στοιχεία του, να συνδεθούν τα ονόματα με τις αντίστοιχες εγγραφές και να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχει.
Σε αυτό το στάδιο αξιοποιούνται τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων (OCR), καθώς και εργαλεία που βοηθούν στην ομαδοποίηση και τη διασύνδεση δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση καταλόγων και την αντιπαραβολή πληροφοριών από διαφορετικά έγγραφα, ώστε να εντοπίζονται πιθανές συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Η τεχνολογία, όμως, δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Τα παλιά έγγραφα περιέχουν δυσανάγνωστα χειρόγραφα, διαφορετικές γραφές ονομάτων, συντομογραφίες και λάθη καταγραφής. Για τον λόγο αυτό, η αυτοματοποιημένη αναγνώριση χρειάζεται έλεγχο και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν αφορά στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την ανασύνθεση της μοίρας ενός θύματος.
Όταν ένα όνομα οδηγεί σε μια οικογενειακή ιστορία
Η σημασία των Arolsen Archives γίνεται ιδιαίτερα εμφανής μέσα από τις αναζητήσεις συγγενών. Για ανθρώπους που προσπαθούν να μάθουν τι συνέβη σε έναν παππού, μια γιαγιά ή έναν άλλο συγγενή που εξαφανίστηκε κατά τη ναζιστική περίοδο, ακόμη και ένα μικρό εύρημα μπορεί να έχει μεγάλη συναισθηματική και ιστορική αξία. Η αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πληροφορίες για την κράτηση ενός προσώπου, τη μεταφορά του σε στρατόπεδο, την καταναγκαστική εργασία ή την παρουσία του σε μεταπολεμικό καταυλισμό εκτοπισμένων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα έγγραφα προσφέρουν μόνο αποσπασματικές ενδείξεις, οι οποίες χρειάζεται να διασταυρωθούν με άλλες πηγές.
Το ηλεκτρονικό αρχείο είναι ελεύθερα προσβάσιμο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για προσωπικές αναζητήσεις όσο και για επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογραφικούς σκοπούς. Όταν η διαδικτυακή έρευνα δεν αποδίδει αποτελέσματα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να απευθυνθούν στην υπηρεσία αναζήτησης του οργανισμού. Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι επιζώντες του ναζισμού λιγοστεύουν. Καθώς οι προσωπικές μαρτυρίες χάνονται σταδιακά, τα τεκμήρια αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
#everynamecounts: Η μνήμη ως συλλογική προσπάθεια
Η ψηφιοποίηση δεν στηρίζεται αποκλειστικά στους εργαζομένους του αρχείου. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι εθελοντές που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία #everynamecounts. Μέσω της δράσης αυτής, πολίτες βοηθούν στην καταχώριση πληροφοριών από ιστορικά έγγραφα, ώστε τα ονόματα και τα σχετικά στοιχεία να γίνουν ευκολότερα αναζητήσιμα. Η συμμετοχή τους συμβάλλει στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιοποιημένες σελίδες με συγκεκριμένα πρόσωπα και να διευκολυνθούν οι μελλοντικές αναζητήσεις.
Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής ιστορικής μνήμης, στην οποία η τεχνολογία συνδυάζεται με την ανθρώπινη εργασία. Η καταχώριση ενός ονόματος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διαδικασία: είναι ένας τρόπος να αναγνωριστεί η ύπαρξη ενός ανθρώπου και να διατηρηθεί η ιστορία του μέσα σε ένα ευρύτερο αρχείο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η πρωτοβουλία #StolenMemory επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγγενών πρώην κρατουμένων στους οποίους είχαν αφαιρεθεί προσωπικά αντικείμενα κατά τη σύλληψή τους. Τα αντικείμενα αυτά, όταν είναι δυνατόν να επιστραφούν στις οικογένειες, λειτουργούν ως απτοί σύνδεσμοι με ανθρώπους των οποίων η ιστορία συχνά έχει διασωθεί μόνο μέσα από έγγραφα.
Παρά την πρόοδο της ψηφιοποίησης, η προστασία των πρωτότυπων εγγράφων παραμένει βασική προτεραιότητα. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες για τη διεκπεραίωση αιτημάτων εντοπισμού αγνοουμένων. Το συχνό ξεφύλλισμα, η αντιγραφή και η μεταφορά τους έχουν αφήσει σημάδια φθοράς. Οι εργασίες συντήρησης περιλαμβάνουν την κατάλληλη συσκευασία, την αντιμετώπιση της όξινης φθοράς του χαρτιού και την καταγραφή της κατάστασης κάθε τεκμηρίου. Η ψηφιακή πρόσβαση περιορίζει την ανάγκη συνεχούς χειρισμού των πρωτοτύπων, χωρίς όμως να καταργεί την ανάγκη διατήρησής τους.
Η σημασία της συλλογής έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: από το 2013, τα Arolsen Archives περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO, το οποίο αποσκοπεί στην προστασία και ανάδειξη σημαντικών τεκμηρίων της παγκόσμιας ιστορίας.
Ένα αρχείο για το παρελθόν και τις επόμενες γενιές
Η δουλειά των Arolsen Archives δείχνει ότι η ιστορική μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από μνημεία, επετείους και δημόσιες τελετές. Διατηρείται και μέσα από την επίμονη εργασία της καταγραφής, της διασταύρωσης και της προστασίας των τεκμηρίων. Κάθε έγγραφο μπορεί να αποτελέσει μια μαρτυρία για το πώς οργανώθηκαν οι διώξεις, πώς λειτούργησε ο μηχανισμός καταναγκαστικής εργασίας και ποιες συνέπειες είχε ο ναζισμός για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μπορεί να προσφέρει σε μια οικογένεια μια πληροφορία που αναζητούσε επί δεκαετίες.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η παραπληροφόρηση και η διαστρέβλωση ιστορικών γεγονότων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, η πρόσβαση στις πρωτογενείς πηγές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα αρχεία δεν απαντούν σε κάθε ερώτημα, ούτε μπορούν να αναπληρώσουν τα τεκμήρια που χάθηκαν. Μπορούν, όμως, να διασώσουν όσα εξακολουθούν να υπάρχουν και να επιτρέψουν στις επόμενες γενιές να τα μελετήσουν. Στο Μπαντ Άρολσεν, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο το τι συνέβη στο παρελθόν. Αφορά και τη δυνατότητα να μη χαθούν ξανά τα ίχνη ανθρώπων που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Αναλύσεις
Η ιστορία του Καπετανίδη στον Ισραηλινό Τύπο
Η ζωή, η δημοσιογραφική δράση και η θυσία του Νίκου Καπετανίδη αναδεικνύονται στην Israel Hayom, μέσα από άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη, που θέτει στο επίκεντρο τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την άρνηση της Τουρκίας να αναμετρηθεί με το ιστορικό της παρελθόν.
Στον ισραηλινό Τύπο φτάνει η ιστορία του Νίκου Καπετανίδη, του Πόντιου δημοσιογράφου που οδηγήθηκε στην αγχόνη στην Αμάσεια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, επειδή υπερασπίστηκε με την πένα και τη δημόσια στάση του τον Ελληνισμό του Πόντου.
Με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2026 στην Israel Hayom, ο δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του Geopolitico.gr, Χρήστος Κωνσταντινίδης, παρουσιάζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό τη διαδρομή του εκδότη της «Εποχής». Παράλληλα, συνδέει την ιστορική του μαρτυρία με το σημερινό ζήτημα της λογοδοσίας και την επιλεκτική στάση της Άγκυρας απέναντι στα εγκλήματα του παρελθόντος.
Το δημοσίευμα φέρει τον τίτλο «Turkey demands accountability from Israel – but not from itself», δηλαδή «Η Τουρκία απαιτεί λογοδοσία από το Ισραήλ – αλλά όχι από τον εαυτό της».
Η αφετηρία του άρθρου είναι η εκτέλεση του 32χρονου Καπετανίδη. Γεννημένος στη Ριζούντα το 1889 και απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, ο δημοσιογράφος εξέδωσε το 1918 την εφημερίδα «Εποχή», καταγράφοντας τις διώξεις και τη βία που υφίσταντο οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Τραπεζούντα και στα χωριά του Πόντου.
Μέσα από αναφορές στη μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά στη «Γη του Πόντου», ο Κωνσταντινίδης σκιαγραφεί έναν άνθρωπο με ορμή, πατριωτικό φρόνημα και βαθιά πίστη στην ελευθερία. Έναν εκδότη που αντιλαμβανόταν τη δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στον λαό του και κατονόμαζε τους υπευθύνους των διωγμών, γνωρίζοντας ότι κάθε φύλλο της εφημερίδας του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο έχει η αντιπαράθεσή του με τον Τοπάλ Οσμάν, τον παραστρατιωτικό αρχηγό που συνδέθηκε με σφαγές, λεηλασίες και εκτοπισμούς Ελλήνων και Αρμενίων. Όπως υπογραμμίζεται, ο Καπετανίδης δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές του, ούτε άλλαξε τη γραμμή της εφημερίδας για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία.
Το δημοσίευμα περιγράφει τα λεγόμενα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας ως μηχανισμό εξόντωσης της ηγεσίας του ποντιακού Ελληνισμού. Κληρικοί, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαδικασίες στις οποίες, σύμφωνα με την ανάλυση του αρθρογράφου, η καταδίκη είχε ουσιαστικά προαποφασιστεί.
Απέναντι στους κατηγόρους του, ο Καπετανίδης υπερασπίστηκε ανοιχτά την εθνική του θέση. Όταν κατηγορήθηκε ότι αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του Πόντου, δήλωσε ότι επιδίωκε και την ένωσή του με την Ελλάδα. Το άρθρο αναφέρεται και στην τελευταία του κραυγή πριν από τον απαγχονισμό: «Ζήτω η Ελλάς!»
Κεντρικό σημείο της παρέμβασης αποτελεί η διάσωση του αρχείου της «Εποχής» από τον αδελφό του, Κώστα Καπετανίδη, ο οποίος το μετέφερε στην Ελλάδα. Η ψηφιοποίησή του, επισημαίνει ο Κωνσταντινίδης, δημιουργεί δυνατότητες ευρύτερης μελέτης και διεθνούς αξιοποίησης.
Πρόκειται για τεκμήρια γραμμένα την ώρα που εξελίσσονταν οι διωγμοί. Ο αρθρογράφος προτείνει τη μετάφραση, την επιστημονική επεξεργασία και την παρουσίασή τους σε κοινοβούλια, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς, ως μέρος μιας οργανωμένης προσπάθειας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.
Η σύνδεση με το σήμερα γίνεται μέσα από την κριτική στην Τουρκία, η οποία κατηγορεί το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ εξακολουθεί να αρνείται τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το άρθρο διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες κατά του Ισραήλ πρέπει να κρίνονται με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και το δίκαιο. Θέτει, όμως, ταυτόχρονα το ζήτημα της συνέπειας: ένα κράτος που απαιτεί έλεγχο της συμπεριφοράς άλλων κρατών οφείλει να δέχεται τον έλεγχο και της δικής του ιστορικής διαδρομής.
Μέσα από την ιστορία του Καπετανίδη, η παρέμβαση στην Israel Hayom αναδεικνύει έτσι ένα συγκεκριμένο αίτημα: η διασωθείσα μαρτυρία της «Εποχής» να αποκτήσει τη διεθνή παρουσία που της αναλογεί, μεταφέροντας την ιστορική τεκμηρίωση του ποντιακού Ελληνισμού πέρα από τα ελληνικά σύνορα.
Διαβάστε το άρθρο στην Israel Hayom.
GEOPOLITICO
Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας
Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.
Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα
Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.
Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.
Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.
Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.
Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).
Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.
Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.
Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.
Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.
Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.
Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού
Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.
Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.
Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.
Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.
Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές
Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.
Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.
Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.
Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.
Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας
Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.
Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.
Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.
Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.
Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.
Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών
Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.
Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.
Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.
Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.
Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.
Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.
Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.
Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.
Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.
ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση
Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;
Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας
Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...
-
Αναλύσεις1 μήνα πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας