Ιστορία - Πολιτισμός
1821: Πάτρα – Ἐπανάσταση καί σφαγές
Μετά τήν περίφημη σύσκεψη τῆς Βοστίτσας, οἱ πρόκριτοι τῆς πόλεως Δημήτριος Μελετόπουλος, Ἀνδρέας Λόντος καί Λέων Μεσσηνέζης ἄρχισαν μυστικά συστηματική στρατολογία στήν ἐπαρχία τους. Ἔτσι στίς ἀρχές Μαρτίου τό Αἴγιο διέθετε ἤδη ὀργανωμένο στρατιωτικό σῶμα πού ἔφθανε τούς 400 ἄνδρες. Οἱ Τοῦρκοι πανικόβλητοι ἀπό τά γεγονότα τῶν Καλαβρύτων, συμφώνησαν μέ τούς προκρίτους νά ἀναχωρήσουν γιά τά Σάλωνα (Ἀμφισσα) τῆς ἀντικρινῆς Φωκίδος. Μόλις ἔφυγαν, ὁ Ἀνδρέας Λόντος ὕψωσε τήν κόκκινη ἐπαναστατική σημαία μέ τόν μαῦρο σταυρό στή μέση.
Ὁ Ἀνδρέας Λόντος εἶχε γεννηθεῖ τό 1784 καί ἦταν γιός τοῦ ἰσχυροῦ κοτζαμπάση τῆς Βοστίτσας Σωτηράκη Λόντου. Ὅταν ὁ πατέρας του ἔπεσε σέ δυσμένεια τό 1812 καί καρατομήθηκε στήν Τριπολιτσᾶ, ὁ Ἀνδρέας Λόντος κατέφυγε στήν Κωνσταντινούπολη. Στή Βοστίτσα ἐπέστρεψε τό 1818, καί πάλι ὡς κοτζάμπασης, ἐνῶ τήν ἴδια χρονιά μυήθηκε στή Φιλική Ἑταιρεία. Μετά τήν φυγή τῶν Τούρκων ὁ Λόντος ἔστησε τό στρατόπεδό του στά Σελλά, ἔξω ἀπό τήν Πάτρα, γιά νά ἐμποδίσει τήν ἄφιξη τουρκικῶν ἐνισχύσεων πρός τήν πόλη τοῦ Πατρέα, ἡ ὁποία ἤδη βρισκόταν σέ ἀναβρασμό.
Στήν Πάτρα (Παλαιαί Πάτραι) ὑπῆρχε ἰδιαίτερο μῖσος μεταξύ μουσουλμάνων καί Χριστιανῶν. Ἡ ἔνταση τῶν ἡμερῶν εἶχε ἀναγκάσει τούς Τούρκους νά κλειστοῦν στό κάστρο τῆς πόλης μαζί μέ τίς οἰκογένειές τους. Στίς 21 Μαρτίου 1821, σύμφωνα μέ τόν Διονύσιο Κόκκινο, εἰσῆλθαν στήν πόλη ἑκατό Τοῦρκοι ἀπό τή φρουρά τοῦ Ρίου καί κατευθύνθηκαν σέ ἕνα ρακοπωλεῖο τῆς ἐνορίας τῆς Ἁγίας Τριάδος, στή σημερινή πλατεία Ὁμονοίας, καί ἀφοῦ ἤπιαν καί μέθυσαν, σκότωσαν τόν ρακοπώλη, ἔκαψαν τό μαγαζί καί μετά κατευθύνθηκαν στό σπίτι τοῦ Ἰωάννη Παπαδιαμαντόπουλου. Προσπάθησαν νά τό παραβιάσουν χωρίς ἐπιτυχία ἐνῶ ἔκαψαν τό σπίτι τοῦ Γεωργίου Καλαμογδάρτη.
«Ὠσαύτως καί οἱ ἐν Πάτραις Τοῦρκοι, μαθόντες τά τοιαῦτα, ἔμβασαν εὐθύς τάς φαμιλίας των εἰς τό κάστρον, εἴτα τῇ κα΄ (21) Μαρτίου ἐξῆλθον ἔνοπλοι εἰς τήν ἀγοράν τῆς πόλεως, καί περιεκύκλωσαν πρῶτον τό ὀσπίτιον τοῦ Ἰωάννου Παπαδιαμαντοπούλου, ὅπου ὑπώπτευον ὅτι εὑρίσκονται ἐναποτεθειμένα ἄρματα ἀλλά, μέ τό νά εὕρουν κεκλεισμένας τάς πόρτας, ἄρχισαν τόν πόλεμον ἔξωθεν, καί τοῦ ἐφόνευσαν εἰς τό παράθυρον ἕναν ἄνθρωπον, ἔπειτα ἔβαλον πυρκαϊάν εἰς τά πέριξ ὀσπίτια. Εἰς δέ τήν μητρόπολιν δέν ἐτόλμησαν νά πλησιάσουν, νομίζοντες, ὅτι εὑρίσκοντο μέσα Ἕλληνες κεκρυμμένοι, ἐκτυποῦσαν ὅμως ἀπό τό κάστρον μέ τά κανόνια τόσον τήν μητρόπολιν, ὅσον καί ἄλλα ὀσπίτια, ἡ δέ πυρκαϊά ἐκτανθεῖσα κατέκαυσεν ἱκανά ὀσπίτια, ὄτε τινές τῶν Ἑλλήνων ὁπλισθέντες ἐξῆλθον εἰς τούς δρόμους, οἱ δέ Τοῦρκοι εὐθύς ἐκλείσθησαν εἰς τό κάστρον.
Βλέποντες δέ οἱ Πατραῖοι Ἕλληνες, ὅτι πλέον δέν ἐπιδέχεται θεραπείαν τό πράγμα, τάς μέν φαμιλίας των ἔβγαλον ἔξω τῆς πόλεως, ἔγραψαν δέ εἰς τά Νεζερά (χωριά στούς πρόποδες τοῦ Ἐρύμανθου) πρός τῶν Παλαιῶν Πατρῶν, ὁ τέ Νικόλαος Λόντος, ὁ Ἰωάννης Παπαδιαμαντόπουλος καί ἄλλοι τινές, νά προφθάση εἰς βοήθειαν, ὅτι κινδυνεύει ὅλη ἡ πόλις. Ὅθεν ἀμέσως ὁ Παλαιῶν Πατρῶν καί ὁ Ἀνδρέας Ζαΐμης ἔγραψαν πρός τούς καπιταναίους Κουμανιώτας νά τρέξουν, μέ ὅσους ἀνθρώπους ἔχουν τήν δέ ἐπιούσαν ἡμέραν ἐκίνησαν καί αὐτοί, ἔχοντες περίπου πεντακοσίους στρατιώτας, καί ἐμβήκαν εἰς τάς Πάτρας καί εὐθύς ἔγινε στενοτάτη πολιορκία τῶν Τούρκων εἰς τό φρούριον. Κατά δέ τάς πρώτας προσβολάς ἐφονεύθησαν τινές τῶν ἐχθρῶν, ὄτε ἠρίστευεν ὁ τέ Παναγιώτης Καραντζᾶς καί ὁ Σταμάτης Κουμανιώτης, ὅστις ἐφονεύθη, κακή τύχη, τήν πρώτην ἡμέραν τῆς εἰσόδου του.»
Παλαιῶν Πατρῶν Γερμανός
Οἱ Πατρινοί ξεχύθηκαν στούς δρόμους καί ὁδηγούμενοι ἀπό τούς καπνούς, ἔτρεξαν πρός τό Τάσσι (σημερινή συνοικία τοῦ Παντοκράτορα) καί πολέμησαν τούς Τούρκους, ἔχοντας ἐπικεφαλῆς τόν ὑποδηματοποιό Παναγιώτη Καρατζᾶ, τούς Ζακυνθινούς Νικόλαο Γερακάρη φαρμακοποιό καί Εὐάγγελο Λιβαδᾶ ἔμπορο καί τόν Κεφαλλονίτη Βασίλη Ὀρκουλάτο. Τελικά οἱ Τοῦρκοι κλείστηκαν στό φρούριο, ἐνῶ ἀπό τά χαράματα τῆς 24ης Μαρτίου συνέρρεαν στήν πόλη Ρωμιοί ἀπό τίς γειτονικές ἐπαρχίες μέ ἐπικεφαλῆς τόν μητροπολίτη Γερμανό, τόν Ἀνδρέα Ζαΐμη, τόν Μπενιζέλο Ροῦφο, τόν Ἀνδρέα Λόντο, τόν μητροπολίτη Κερνίκης Προκόπιο, τόν Σωτήρη Θεοχαρόπουλο, τούς ὁπλαρχηγούς Σαγιᾶ, Νενέκο καί τούς Κουμανιῶτες.
Ὅλοι οἱ ἀγωνιστές συγκεντρώθηκαν στήν πλατεία Ἁγίου Γεωργίου, ὅπου ὁ Γερμανός ἔστησε μεγάλο ξύλινο σταυρό καί ἐκεῖ ἐτέλεσε δοξολογία. Κατόπιν ἅπαντες οἱ παρευρισκόμενοι μέσα σέ παραλήρημα χαρᾶς καί θριάμβου σήκωσαν τό δεξί τους χέρι καί ὁρκίστηκαν: “ΕΛΕΥΘΕΡΙΑ ἤ ΘΑΝΑΤΟΣ”. Τήν ἑπομένη, 25 Μαρτίου 1821, οἱ Πατρινοί, οἱ Καλαβρυτινοί καί οἱ Αἰγιῶτες ἀρχηγοί σχημάτισαν ἐπιτροπή γιά τήν ὀργάνωση τοῦ “Ἑλληνικοῦ Ἀγῶνος“, τήν ὁποία ὀνόμασαν “Ἐπαναστατικόν Διευθυντήριον” καί συνέταξαν διακήρυξη τῆς ἑλληνικῆς ἐπαναστάσεως τήν ὁποία ἀπέδωσαν στούς προξένους τῶν χριστιανικῶν δυνάμεων. Ὁ λαός εἶχε ξεχυθεῖ στούς δρόμους καί πανηγύριζε. Αἱ Πάτραι γίνονταν ἑλληνική πόλη ὕστερα ἀπό ἕξι αἰῶνες ξενικῆς κατοχῆς. Ὅλοι μαζί πλούσιοι καί φτωχοί, προεστοί καί ὑπηρέτες, ὁπλαρχηγοί καί ἀγρότες, βαρκάρηδες καί ὀρεσείβιοι, γυναῖκες καί ἄντρες ἀγκαλιάζονταν καί φώναζαν “Ζήτω ἡ Ἐλευθερία. Εἰς τήν Πόλιν νά δώση ὁ Θεός”.
«Προχωροῦμεν πρός τήν θάλασσαν, καθ’ ὁδόν δέ, βλέπω σφαζομένας δύο μαύρας, οὔτε αἱ κραυγαί μου, οὔτε αἱ παρακλήσεις μου ἠδυνήθησαν νά σώσωσιν αὐτάς. Στίφη ὁλόκληρα φυγάδων ὁρμῶσι πρός τόν λιμένα, οἱ γενίτσαροί μου ἐπιβιβάζονται ἐπί τοῦ πλοίου, ἐπιστρέφω εἰς τό προξενεῖον. Οἱ Ἕλληνες πρός ἐκδίκησιν πυρπολοῦσι τήν μωαμεθανικήν συνοικίαν, αἱ δέ ὁδοί εἰσί πλήρεις πτωμάτων, θλιβεραί ἀντεκδικήσεις, ὀλέθριος οἰωνός ὀλεθριωτέρου μέλλοντος. Ὁ ἀρχιεπίσκοπος Γερμανός ἀνέλαβεν ἐπί τῆς κεφαλῆς αὐτοῦ μεγάλην εὐθύνην.
Οἱ Ἕλληνες ἀφικνοῦνται ἐκ τῶν χωρίων, εἰσί λίαν φανατικοί, ἀλλ’ ἄνευ διοικήσεως, “θάνατος εἰς τούς Τούρκους!” ἀνακράζουσι. Ὑψοῦσιν εἰκόνας τοῦ Χριστοῦ ἐπί τῆς πλατείας τοῦ Ἁγίου Γεωργίου, ἡ δέ σημαία τοῦ Σταυροῦ κυματίζει ὑπεράνω τῆς ἡμισελήνου τῶν τεμενῶν. Οἱ ἱερεῖς βαπτίζουσι πολλά παιδία Τούρκων, ἴνα ἐκδικηθῶσι τούς μωαμεθανούς, οἵτινες περιέταμον νέους τίνας Ἕλληνας.»
Πουκεβίλ, Γάλλος πρόξενος στήν Πάτρα
Τά πράγματα ὅμως θά ἄλλαζαν ἄρδην στήν πόλη τῶν Πατρῶν. Οἱ πολιορκούμενοι Τοῦρκοι, ἄν καί τούς πίεζε ἡ δίψα, ἀρνοῦντο νά παραδώσουν τό κάστρο σέ αὐτούς πού θεωροῦσαν “σκλάβους τοῦ ἰδίου βασιλέως μας καί σκαφτιάδες μας”. Τό λαγούμι (ὑπόνομος) πού ἔκτιζαν οἱ Ρωμιοί ἔφτανε στό τέλος του, ἀλλά δυστυχῶς ἡ μοίρα εἶχε ἀποφασίσει διαφορετικά γιά τήν τύχη τοῦ κάστρου. Ἔτυχε νά βρίσκεται στό Βραχώρι (Ἀγρίνιο), καθ’ ὁδόν πρός τή Χαλκίδα, ὁ Γιουσούφ πασᾶς. Ἐκεῖ πληροφορήθηκε γιά τήν δύσκολη κατάσταση τῶν Τούρκων τῶν Πατρῶν, ἐνῶ μήνυμα τοῦ Ἄγγλου προξένου Γκρίν, τόν ἐνημέρωνε ὅτι οἱ Ἕλληνες ἦταν ἀπόλεμοι ἀγρότες καθοδηγούμενοι ὄχι ἀπό ὁπλαρχηγούς ἀλλά ἀπό ἀρχιερεῖς καί προκρίτους καί ὅτι ἄν βιαζόταν θά ἔσωζε τό κάστρο.
«Οἱ Τοῦρκοι τῆς Τριπολιτσᾶς δέν δύνανται νά βοηθήσωσι τούς Πατρεῖς, εὗρον δέ Λέχον τινά ἐξομόσαντα καί τοῦτον μετημφιεσμένον φραγκικά στέλλουσι μέ γράμματα πρός τόν Γιουσούφ Πασιᾶν νά δώση χείρα βοηθείας εἰς τούς ἐν Πάτραις πολιορκημένους. Ὁ Λέχος ἐκεῖνος περνᾶ ὡς φιλέλλην, κατασκοπεύει τά πάντα καί ὁ Γιουσούφ Πασιᾶς παραλαβῶν πεντακοσίους ὁμού καί τόν κατάσκοπον Λέχον, διαπεραιοῦται εἰς τό Ρίον, μικρόν φρούριον τῆς Πελοποννήσου, οὐ μακράν ἐκείνου τῶν Παλαιῶν Πατρῶν κείμενον, διά νά δώση βοήθειαν εἰς τούς Τούρκους καί ὁδηγούμενος ἀπό τόν Ἄγγλον πρόξενον Φίλιππον Γκρίν, θά τούς σώσει ἀπό τόν κίνδυνον.
Ὁ πρόξενος οὗτος, ὡς καί ὁ τῆς Ἱσπανίας Ἐρρίκος Σέλην, προσηνέχθησαν ὄχι ὡς Χριστιανοί κατά τῶν Ἑλλήνων, ὁ πρῶτος μάλιστα ἠρνήθη νά δώση ἄσυλον εἰς τό προξενεῖον του εἰς ἀδύνατα πλάσματα, γυναίκας καί παιδία, ἐξ ἐναντίας ὁ Πουκεβίλ πρόξενος τῆς Γαλλίας ἔδειξεν πολλήν φιλανθρωπίαν καί ἔσωσε πολλούς Χριστιανούς.»
Νικόλαος Σπηλιάδης, Ἑλληνική Ἐπανάσταση
Πρίν ἀνατείλει ὁ ἥλιος, στίς 3 Ἀπριλίου 1821, ὁ Γιουσούφ πασᾶς ξεκίνησε ἀπό τό κάστρο τοῦ Μωρέως (κάστρο Ρίου) γιά τήν Πάτρα. Μάλιστα ὅπως ἀναφέρει ὁ Πουκεβίλ ἔγινε καί ἕνας δυνατός σεισμός πού προκάλεσε ἀκόμα μεγαλύτερο πανικό στούς Ἕλληνες. Ἡ δέ προφυλακή τους, πού ἦταν στό χωριό Συχαινά ἐγκατέλειψε τή θέση της καί ὁ Γιουσούφ ἀνενόχλητος πλέον βάδισε πρός τήν Πάτρα. Οἱ φῆμες πού διέδωσε ὁ Ἄγγλος πρόξενος ὅτι δηλαδή ἔφταναν στήν πόλη χιλιάδες τουρκικά στρατεύματα ἔφεραν ἀποτέλεσμα. Ἡ φρουρά τῆς εἰσόδου τῆς πόλης στό Βλατερό λιποψύχησε καί ὅλοι πλέον οἱ Ρωμιοί ἔτρεχαν πρός τήν παραλία τοῦ Ἁγίου Ἀνδρέου νά βροῦν πλοιάρια νά σωθοῦν ἀπό τόν Τοῦρκο. Μόνο οἱ Kλέφτες Κουμανιῶτες καί οἱ Χασαπαῖοι ἀπό τό Ξηρόμερο Ἀκαρνανίας ἔμειναν νά πολεμήσουν στήν συνοικία τῆς Ἀλεξιώτισσας καί τῆς Ἁγίας Παρασκευῆς, ἀλλά μετά ἀπό μερικές ὧρες ἀποχώρησαν καί αὐτοί καί ἄφησαν τούς κατοίκους στό ἔλεος τοῦ πασᾶ.
«Ἤδη τό προξενεῖον ξένης δυνάμεως (ἀγγλικό) ὑποδεικνύει καί ὀνομάζει τά θύματα, τά ὁποῖα οἱ καταστροφεῖς ὀφείλουσι νά προσβάλωσιν. Ἐνσπείρει (ὁ Γκρίν) τήν ἀποθάρρυνσιν μεταξύ τῶν Ἑλλήνων, τούς ὁποίους ἀποστρέφεται ἕνεκα τοῦ ἐμπορικοῦ συναγωνισμοῦ, ὅπερ τό ἄπληστον αὐτοῦ πνεῦμα δέν ἠδυνήθη νά καταβάλη. Ἀπειλεῖ, δημοσιεύει ὅτι πέντε χιλιάδες Τούρκων διέβησαν τόν ἰσθμόν τῆς Κορίνθου. Καί ἦσαν Χριστιανοί οἱ κηρύσσοντες τά αἰσχρά ταῦτα ἀποτελέσματα τῶν σχεδίων, τά ὁποῖα ὑπέβαλον εἰς τούς Ὀθωμανούς.
Πλῆθος οἰκογενειῶν ὀρμῶσι πρός τήν παραλίαν τοῦ Ἁγίου Ἀνδρέου, ἔνθα εὐρίσκοντο ἠγκυροβολημένα τεσσαράκοντα δύο μικρά φορτηγά πλοῖα. Γυναῖκες καί παιδία ρίπτονται εἰς τήν θάλασσαν, ἴνα ἐπιβιβασθῶσιν τῶν ἀναμενόντων αὐτάς πλοίων.
Ἐν τούτοις τό πῦρ ἐπεκτείνετο, ὁλόκληρον δέ τό πρός βορρᾶν τῶν Πατρῶν κείμενον χωρίον Βλατερό παρίστα τήν εἰκόνα καμίνου. Ρύακες καιόμενου ἐλαίου, θερμότεραι καί αὐτῆς τῆς λάβας τοῦ Βεζουβίου, ἔνθα κατέρρεον μέχρι τῆς παραλίας ὅπου ἐφαίνοντο σωροί κεφαλῶν καί πασσάλων, ἐφ’ ὧν ἀπηγχόνισαν πλείστους Χριστιανούς. Ἀφ’ ἑτέρου ὀρδαί Τούρκων, οἵτινες ἐξελθόντες ἐπί τοῦ γηλόφου τῶν Ψηλῶν Ἁλωνίων, κατεδίωκον τούς Ἕλληνας.
Εἶχον ἤδη συλλάβει δυστυχές τί ὄν, τό ὁποῖον ἔσυρον εἰς τό φρούριον, ὅταν ὁ πρόξενος τῆς Γαλλίας λησμονῶν τόν κίνδυνον σπεύδει μεταξύ τῶν βαρβάρων καί ἀποσπᾶ ἐξ αὐτῶν τήν λείαν, ἡ δυστυχής αὔτη ἦτο μήτηρ Ρώσσου τινός ταγματάρχου Σάββα καλουμένα ἄγουσα τό ἑκατοστόν δέκατον ἔτος τῆς ἡλικίας αὐτῆς.
Ἡ ἐπιτροπή ἐξῆλθε τοῦ γαλλικοῦ προξενείου περί τήν 8ην ἑσπερινήν ὥραν. Οὐδέποτε παρετηρήθη θέαμα τόσω φρικῶδες! Πτώματα ἄνευ κεφαλῶν, μέλη διεσπαρμένα, τεμάχια σαρκῶν ἐδείκνυον τά ἴχνη τῆς ὁδοῦ, ἤτις ἦγεν εἰς τό ἄντρον τῶν ἀνθρωποφάγων. Ἐκεῖ ὠλίσθαινε ὁ διαβάτης πατῶν ἐπί ἕλους ἐκ πεπηγότος αἵματος κεκαλυμμένου ὑπό σπόδου. Στρατιῶται καί μαῦροι πλήρεις λαφύρων ἤ σύροντες ἀπό τῆς κόμης γυναίκας καί παιδιά ἐπλήρουν τήν ἀτμόσφαιρα διά τῶν ἀλαλαγμῶν αὐτῶν.
Ἕλληνες ἀνεσκολοπισμένοι ἐξέπνεον βραδέως παραδίδοντες ἑαυτούς τή Βασιλίδι τῶν Ἀγγέλων. Ἀναγνωρίζουσι μεταξύ τῶν μαρτυρούντων ἱερεῖς προσευχομένους ὑπέρ τῶν δημίων. Ὁ Γιουσούφ πασᾶς προσμειδιά, προσκαλεῖ αὐτούς νά καθήσωσι, διαχέεται εἰς προσποιητάς περιποιήσεις, τούς διαβεβαιοί περί τῆς ἀσφαλείας αὐτῶν.
Ὁ Γιουσούφ ἐπλήρωνεν ἐνώπιον τῶν προξένων ἑκάστην κεφαλήν, τήν ὁποίαν ἐπαρουσίαζον αὐτῶ ἀντί τοῦ χρυσοῦ μαχμουτιέ, προσμειδιῶν τοῖς ἀνθρωποκτόνοις καί ἐνθαρρύνων αὐτούς ἐπί τό ἔργο αὐτῶν.»
Πουκεβίλ, Γάλλος πρόξενος στήν Πάτρα
Ὁ Πουκεβίλ κινδύνεψε νά δολοφονηθεῖ καί κατέφυγε σέ ἀγγλικό πλοῖο. Οἱ σφαγές καί οἱ ἐμπρησμοί συνεχίστηκαν μέχρι τήν Μεγάλη Παρασκευή, 8 Ἀπριλίου 1821. Ἡ Πάτρα μία πόλη εἴκοσι χιλιάδων κατοίκων, μεγαλύτερη καί ἀπό τήν Ἀθήνα, δέν ὑπῆρχε πλέον. Οἱ δρόμοι ἦταν γεμάτοι μέ πτώματα διαμελισμένα, οἱ γυναῖκες βιάζονταν καί στή συνέχεια τίς πουλοῦσαν σκλάβες. Οἱ Τοῦρκοι συνέχισαν τίς σφαγές καί ἔξω ἀπό τήν Πάτρα καί στό χωριό Ἐγλυκάδα ἔκαψαν καί ἕνα πελώριο κυπαρίσσι ἡλικίας πολλῶν αἰώνων μέ κορμό περιφέρειας ἕξι μέτρων τό ὁποῖο φαινόταν ἀπό ὁλόκληρη τήν πόλη. Ὁ δέ Γιουσούφ ἅρπαξε μία οἰκογένεια ἀποτελούμενη ἀπό μητέρα, γιό καί δύο κόρες στό χαρέμι του καί τούς ἀνάγκασε νά ἀσπαστοῦν τόν Μωάμεθ. Μόνο ἡ ὑπηρέτρια, ἡ Ἀναστασία ἀρνήθηκε, τόν ἔβρισε καί θανατώθηκε ἐπί τόπου. Καί ὅπως ἀναφέρει μέ πίκρα ὁ αὐτόπτης μάρτυρας Πουκεβίλ τά ὀνόματα Φατμέ, Ἀϊσέ, Ζουλέϊκα καί Ἀχμέτ, ἀντικατέστησαν αὐτά τῆς Ἑλένης, Κωνσταντίνας, Ἀλεξανδρινῆς καί Ἀνδρέα.
Ὁ ἀγῶνας θά συνεχιζόταν ἔξω ἀπό τήν Πάτρα, ὅπου εἶχαν στηθεῖ στρατόπεδα. Ὁ Γερμανός στά Νεζερά (Κάλανος), ὁ Δημήτριος Κουμανιώτης στό μοναστήρι τοῦ Ὀμπλοῦ, ὁ Παναγιώτης Καρατζᾶς στήν Ζωητάδα (σημερινή Κρήνη), ὁ Νενέκος Ζουμπατιώτης στήν Περιβόλα καί ὁ Ἀνδρέας Λόντος στά Σελλά. Ὁ πιό τολμηρός ἀπ’ ὅλους ὁ Παναγιώτης Καρατζᾶς θά διενεργοῦσε νυκτερινές ἐπιδρομές στό τουρκικό στρατόπεδο καί θά ἐπέστρεφε πάντοτε μέ λάφυρα καί αἰχμαλώτους. Ἡ ἐπανάσταση στήν Ἀχαΐα δέν εἶχε τελειώσει μέ τήν καταστροφή τῶν Πατρῶν, ἀλλά μόλις τώρα ξεκινοῦσε.
«Ἠμεῖς τό Ἑλληνικόν ἔθνος τῶν Χριστιανῶν, βλέποντες ὅτι μᾶς καταφρονεῖ τό ὀθωμανικόν γένος καί σκοπεύει ὄλεθρον ἐναντίον μας, πότε μ’ ἕνα καί πότε μ’ ἄλλον τρόπον, ἀπεφασίσαμεν σταθερῶς ἤ νά ἀποθάνωμεν ὅλοι ἤ νά ἐλευθερωθῶμεν. Καί τούτου ἕνεκα, βαστοῦμεν τά ὅπλα εἰς χείρας, ζητοῦντες τά δικαιώματά μας.»
Διακήρυξη τῆς ἐπανάστασης στήν Πάτρα,
«Ἐκεῖνες τίς μέρες πληροφορήθηκα ὅτι ἔφθασαν στήν Κωνσταντινούπολη σακκιά μέ 2500 ζευγάρια αὐτιά ἀπό τή σφαγή τῶν Ἑλλήνων τῆς Πάτρας, κι ὅτι μποροῦσε νά δεῖ κανείς αὐτά τά πολεμικά τρόπαια, στοῖβες μπροστά στήν πύλη τοῦ σεραγιοῦ. Πίστευα πώς ἦταν φῆμες, ἀνατολίτικα παραμύθια. Κι ὅτι ἄν τέτοια δημόσια ἔκθεση μποροῦσε νά γίνει σέ περασμένους αἰῶνες θά ἦταν ἀδύνατο νά συνεχίζεται στήν ἐποχή μας αὐτό τό βάρβαρο ἔθιμο.
Οἱ δρόμοι παρουσίαζαν πένθιμη εἰκόνα. Περάσαμε πλάι στό πτῶμα ἑνός ἀποκεφαλισμένου. Τό αἷμα ἔτρεχε ἀκόμα ἀπό τίς φλέβες. Γύρω γύρω ἕνα κοπάδι σκυλιά καθισμένα στά πισινά τους. Μερικά εἶχαν κι ὅλας γλύψει τό αἷμα, κι ὅλα μαζί περίμεναν νά νυκτώσει γιά νά κατασπαράξουν τό πτῶμα. Ἦταν πεταμένο σέ ἕνα στενό σοκάκι τοῦ παζαριοῦ μπροστά σέ ἕνα χασάπικο κι ἀπό πάνω του ἀκριβῶς κρέμονταν κρέατα, ἔτσι πού νόμιζε κανείς πώς ἦταν κομμάτια ἀπό τό ἴδιο τό πτῶμα. Οἱ Τοῦρκοι δρασκέλιζαν ἀδιάφορα τό κουφάρι. Στίς δύο πλευρές τῆς πύλης ὑπῆρχαν δύο στοῖβες, σάν μικρά δεμάτια σανοῦ, ἀπό κάθε λογής κομμάτια τοῦ προσώπου.
Τά ἀφτιά ἦταν τρυπημένα καί κρέμονταν ἀπό σπάγγους. Μαζί μέ κάθε μύτη εἶχαν κόψει ἐπίσης τό πάνω χεῖλος καί ἕνα κομμάτι ἀπό τό μέτωπο. Μαζί μέ τά πηγούνια ὑπῆρχαν τό κάτω χεῖλος καί γενειάδα. Σέ μερικές περιπτώσεις ἦταν πελεκημένο κάθετα ὁλόκληρο τό πρόσωπο καί ὅλα τά χαρακτηριστικά τῆς μορφῆς παρέμεναν ἀνέπαφα. Ἄλλοτε ἦταν χωρισμένα κατά κατηγορίες, ἀνάλογα μέ τόν ἀκρωτηριασμό. Ἐκεῖ ἔμεναν κρεμασμένα ὥσπου, σαπίζοντας ἐντελῶς, ἔπεφταν στή λάσπη τοῦ δρόμου. Οἱ Τοῦρκοι περνοῦσαν πατώντας τά ἀδιάφοροι. Τά λείψανα τῶν προσώπων, καθώς βρίσκονταν σέ ἀποσύνθεση, κολλοῦσαν στά παπούτσια τῶν περαστικῶν. Ἔτσι ἔβλεπες τόν Τοῦρκο νά βαδίζει μέ ἕνα χεῖλος ἤ πηγούνι στίς παντοῦφλες του. Καί καθώς ξεπετιόνταν τά ἀνθρώπινα γένεια, νόμιζες πώς τά παπούτσια ἦταν φοδραρισμένα μέ γουναρικά»
- Walsh ἱερέας τῆς ἀγγλικῆς πρεσβείας γιά τίς σφαγές στήν Κωνσταντινούπολη
«Οἱ γοναῖγοι μου πολύ φτωχοί καί ἡ φτώχεια αὐτείνη ἦρθε ἀπό τήν ἁρπαγή τῶν ντόπιων Τούρκων καί τῶν Ἀρβανίτων τοῦ Ἀλήπασσα. Πολυφαμελίτες οἱ γοναῖγοι μου καί φτωχοί καί ὅταν ἤμουνα ἀκόμα εἰς τήν κοιλιά τῆς μητρός μου, μίαν ἡμέρα πῆγε διά ξύλα εἰς τόν λόγκον. Φορτώνοντας τά ξύλα στό νῶμο της, φορτωμένη εἰς τόν δρόμον, εἰς τήν ἐρημιά, τήν ἔπιασαν οἱ πόνοι καί γέννησε ἐμένα μόνη της ἡ καϊμένη καί ἀποσταμένη ἐκιντύνεψε καί αὐτείνη τότε καί ἐγώ. Ξελεχώνεψε μόνη της καί συγυρίστη, φορτώθη ὀλίγα ξύλα καί ἔβαλε καί χόρτα ἀπάνου εἰς τά ξύλα καί ἀπό πάνου ἐμένα καί πῆγε εἰς τό χωριόν.
Οἱ Τοῦρκοι τοῦ Ἀλήπασσα θέλαν νά μᾶς σκλαβώσουνε. Τότε διά νυχτός ὅλη ἡ φαμελιά καί ὅλο μας τό σόι σηκώθηκαν καί ἔφυγαν καί ἤθα παγαίνουν εἰς τήν Λιβαδειά νά ζήσουνε ἐκεῖ. Θά πέρναγαν ἀπό ‘να γιοφύρι τοῦ Λιδορικιοῦ ὀνομαζόμενον Στενό δέν πέρναγε ἀπό ἄλλο μέρος τό ποτάμι. Ἐκεῖ φύλαγαν οἱ Τοῦρκοι νά περάσουν νά τούς πιάσουνε, καί δεκοχτώ ἡμέρες γκιζεροῦσαν (τριγυρνοῦσαν) εἰς τά δάση ὅλοι κ’ ἔτρωγαν ἀγριοβέλανα καί ἐγώ βύζαινα κ’ ἔτρωγα αὐτό τό γάλα. Μήν ὑποφέρνοντας πλέον τήν πείνα, ἀποφάσισαν νά περάσουνε ἀπό τό γιοφύρι, καί ὡς βρέφος ἐγώ μικρό, νά μήν κλάψω καί χαθοῦνε ὅλοι, ἀποφάσισαν καί μέ πέταξαν εἰς τό δάσος, εἰς τόν Κόκκινον ὀνομαζόμενον, καί προχώρεσαν διά τό γιοφύρι. Τότε μετανογάει ἡ μητέρα μου καί τούς λέγει “Ἡ ἁμαρτία τοῦ βρέφου θά μᾶς χάση, περνᾶτε ἐσεῖς καί σύρτε εἰς τό τάδε μέρος καί σταθῆτε… τό παίρνω κι’ ἄν ἔχω τύχη καί δέν κλάψη, διαβαίνομε”. ἡ μητέρα μου κι’ ὁ Θεός μᾶς ἔσωσε…
Σέ δύο ἡμέρες χτύπησε ντουφέκι στήν Πάτρα. Οἱ Τοῦρκοι κάμαν κατά τό κάστρο καί οἱ Ρωμαῖγοι τήν θάλασσα. Τότε πῆρα καμμιά δεκαριά παιδιά ἀπό τό καράβι μέ τ’ ἄρματά τους καί βγήκαμε ἔξω. Εἰς τήν ντογάνα (τελωνεῖο) κουβαλιῶνταν ὁ κόσμος καί γιόμωσε ἡ θάλασσα γυναικόπαιδα, ὥς τό λαιμό μέσα. Τότε βλέπω καί τόν φίλο μου τόν πραματευτή, ἔφερνε στό ‘να του χέρι τήν φαμιλιά του καί στ’ ἄλλο τά παιδιά του καί τίποτας ἄλλο ἀπό τόσο βιόν ὁποῦ ‘χε ὁποῦ θά ξύπναγε νά βρῆ Ρωμαίικον, (Αὐτός πού εἶχε πεῖ ὅτι θά κοιμόταν μέ τούς Τούρκους καί θά ξυπνοῦσε μέ τούς Ρωμιούς). Μεγάλοι ἄνθρωποι, μεγάλα λάθη, οἱ μικροί θά κάμουν μικρά. Τούς πῆρα καί τούς πῆγα μέσα εἰς τό καράβι καί τούς παρηγοροῦσα.
Ξημερώνοντας τῶν Βαγιῶν, τήν νύχτα (ὅτ’ ἦταν καιρός ἀνάντιος) βλέπομε ἀπό ἀγνάντια στήν Πάτρα φωτιά πολλή καί κανονισμός καί ντουφεκίδι. Τό γιόμα ἔρχεται ἐκεῖ εἰς τό πόρτο ὁ Βλασσόπουλος καί ἄλλα καΐκια μέ φαμιλιές. Ρώτησα, μοῦ εἶπαν, μπῆκε ὁ Ἰσούφ πασσᾶς μέσα εἰς τήν Πάτρα καί τήν ρήμαξε καί ἀφάνισε τούς κατοίκους.»
Μακρυγιάννης γιά τή γέννησή του, γιά τήν καταστροφή τῶν Πατρῶν
Αποσπάσματα από το βιβλίο του Φώτιου Σταυρίδη “1821 – Η απάντηση στην Τηλεόραση”
Ιστορία - Πολιτισμός
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων.
Περισσότερα από 30 εκατομμύρια έγγραφα, κατάλογοι κρατουμένων και στοιχεία καταναγκαστικής εργασίας βοηθούν στην ανασύνθεση προσωπικών ιστοριών που κινδύνεψαν να χαθούν οριστικά. Με την ψηφιοποίηση και τη χρήση νέων τεχνολογιών, το αρχείο επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη και να δώσει απαντήσεις σε οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν την τύχη των συγγενών τους. Πίσω από κάθε όνομα σε έναν κατάλογο κρατουμένων, πίσω από κάθε φθαρμένο έγγραφο και κάθε χειρόγραφη καταχώριση μπορεί να κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.
Για χιλιάδες οικογένειες, η αναζήτηση πληροφοριών για συγγενείς που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο παραμένει μια ανοιχτή υπόθεση, ακόμη και οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία, τα Arolsen Archives, το Διεθνές Κέντρο για τις Ναζιστικές Διώξεις, αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη διερεύνηση αυτών των υποθέσεων. Η συλλογή τους περιλαμβάνει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ιστορικά έγγραφα, με πληροφορίες για περίπου 17,5 εκατομμύρια ανθρώπους που υπήρξαν θύματα ή επιζώντες του ναζιστικού καθεστώτος.
Το έργο του αρχείου δεν περιορίζεται στη φύλαξη ιστορικών τεκμηρίων. Στόχος είναι να διατηρηθούν τα πρωτότυπα, να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχουν και να γίνουν προσβάσιμες σε συγγενείς θυμάτων, ερευνητές και πολίτες από όλο τον κόσμο. Έτσι, τα έγγραφα της ναζιστικής περιόδου μετατρέπονται σε ένα εργαλείο αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας και αποκατάστασης της μνήμης.
Από τα αρχεία των διώξεων στην αναζήτηση της ανθρώπινης μοίρας
Τα Arolsen Archives ιδρύθηκαν το 1948, με την ονομασία International Tracing Service, σε μια εποχή κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να εντοπίσουν συγγενείς τους που είχαν χαθεί στη διάρκεια του πολέμου. Η αρχική αποστολή ήταν να βοηθήσουν στον εντοπισμό αγνοουμένων και στη διευκρίνιση της τύχης ανθρώπων που είχαν υποστεί ναζιστικές διώξεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, η συλλογή εξελίχθηκε σε ένα διεθνές αρχείο ιστορικής τεκμηρίωσης. Τα έγγραφα αφορούν κρατουμένους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, γκέτο και φυλακές της Γκεστάπο, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αλλά και επιζώντες που βρέθηκαν υπό τη φροντίδα συμμαχικών οργανώσεων μετά το 1945. Περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς και τη μετανάστευση κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
Οι κατάλογοι, τα δελτία κρατουμένων, οι καταγραφές μεταγωγών και τα διοικητικά έγγραφα μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα διώξεων. Ένα όνομα, μια ημερομηνία ή ένας αριθμός μητρώου ενδέχεται να αποτελέσει το στοιχείο που θα συνδέσει διαφορετικά έγγραφα και θα επιτρέψει την ανασύνθεση ενός μέρους της ζωής του. Ωστόσο, το αρχείο δεν είναι πλήρες. Πολλά έγγραφα καταστράφηκαν από τους ίδιους τους Ναζί ή χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν χωρίς να καταγραφούν ποτέ τα ονόματά τους. Για τον λόγο αυτό, η απουσία ενός προσώπου από τις διαθέσιμες συλλογές δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ή ότι δεν υπέστη διώξεις.
Η ψηφιοποίηση αλλάζει τον τρόπο αναζήτησης
Για πολλά χρόνια, η αξιοποίηση του αρχείου απαιτούσε εκτεταμένη χειρωνακτική εργασία. Οι ερευνητές έπρεπε να εξετάζουν φακέλους, να διαβάζουν χειρόγραφες σημειώσεις και να αντιπαραβάλλουν πληροφορίες που βρίσκονταν σε διαφορετικά έγγραφα. Η ψηφιοποίηση αλλάζει σταδιακά αυτή τη διαδικασία. Τα Arolsen Archives αναπτύσσουν ένα ηλεκτρονικό αρχείο μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να αναζητούν ονόματα και ιστορικά θέματα, να εντοπίζουν ψηφιοποιημένα τεκμήρια και να εξετάζουν το περιεχόμενό τους από απόσταση. Η διαδικασία, ωστόσο, δεν τελειώνει με τη σάρωση ενός εγγράφου. Για να μπορεί να αναζητηθεί αποτελεσματικά, πρέπει να καταχωριστούν τα στοιχεία του, να συνδεθούν τα ονόματα με τις αντίστοιχες εγγραφές και να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχει.
Σε αυτό το στάδιο αξιοποιούνται τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων (OCR), καθώς και εργαλεία που βοηθούν στην ομαδοποίηση και τη διασύνδεση δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση καταλόγων και την αντιπαραβολή πληροφοριών από διαφορετικά έγγραφα, ώστε να εντοπίζονται πιθανές συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Η τεχνολογία, όμως, δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Τα παλιά έγγραφα περιέχουν δυσανάγνωστα χειρόγραφα, διαφορετικές γραφές ονομάτων, συντομογραφίες και λάθη καταγραφής. Για τον λόγο αυτό, η αυτοματοποιημένη αναγνώριση χρειάζεται έλεγχο και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν αφορά στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την ανασύνθεση της μοίρας ενός θύματος.
Όταν ένα όνομα οδηγεί σε μια οικογενειακή ιστορία
Η σημασία των Arolsen Archives γίνεται ιδιαίτερα εμφανής μέσα από τις αναζητήσεις συγγενών. Για ανθρώπους που προσπαθούν να μάθουν τι συνέβη σε έναν παππού, μια γιαγιά ή έναν άλλο συγγενή που εξαφανίστηκε κατά τη ναζιστική περίοδο, ακόμη και ένα μικρό εύρημα μπορεί να έχει μεγάλη συναισθηματική και ιστορική αξία. Η αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πληροφορίες για την κράτηση ενός προσώπου, τη μεταφορά του σε στρατόπεδο, την καταναγκαστική εργασία ή την παρουσία του σε μεταπολεμικό καταυλισμό εκτοπισμένων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα έγγραφα προσφέρουν μόνο αποσπασματικές ενδείξεις, οι οποίες χρειάζεται να διασταυρωθούν με άλλες πηγές.
Το ηλεκτρονικό αρχείο είναι ελεύθερα προσβάσιμο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για προσωπικές αναζητήσεις όσο και για επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογραφικούς σκοπούς. Όταν η διαδικτυακή έρευνα δεν αποδίδει αποτελέσματα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να απευθυνθούν στην υπηρεσία αναζήτησης του οργανισμού. Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι επιζώντες του ναζισμού λιγοστεύουν. Καθώς οι προσωπικές μαρτυρίες χάνονται σταδιακά, τα τεκμήρια αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
#everynamecounts: Η μνήμη ως συλλογική προσπάθεια
Η ψηφιοποίηση δεν στηρίζεται αποκλειστικά στους εργαζομένους του αρχείου. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι εθελοντές που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία #everynamecounts. Μέσω της δράσης αυτής, πολίτες βοηθούν στην καταχώριση πληροφοριών από ιστορικά έγγραφα, ώστε τα ονόματα και τα σχετικά στοιχεία να γίνουν ευκολότερα αναζητήσιμα. Η συμμετοχή τους συμβάλλει στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιοποιημένες σελίδες με συγκεκριμένα πρόσωπα και να διευκολυνθούν οι μελλοντικές αναζητήσεις.
Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής ιστορικής μνήμης, στην οποία η τεχνολογία συνδυάζεται με την ανθρώπινη εργασία. Η καταχώριση ενός ονόματος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διαδικασία: είναι ένας τρόπος να αναγνωριστεί η ύπαρξη ενός ανθρώπου και να διατηρηθεί η ιστορία του μέσα σε ένα ευρύτερο αρχείο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η πρωτοβουλία #StolenMemory επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγγενών πρώην κρατουμένων στους οποίους είχαν αφαιρεθεί προσωπικά αντικείμενα κατά τη σύλληψή τους. Τα αντικείμενα αυτά, όταν είναι δυνατόν να επιστραφούν στις οικογένειες, λειτουργούν ως απτοί σύνδεσμοι με ανθρώπους των οποίων η ιστορία συχνά έχει διασωθεί μόνο μέσα από έγγραφα.
Παρά την πρόοδο της ψηφιοποίησης, η προστασία των πρωτότυπων εγγράφων παραμένει βασική προτεραιότητα. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες για τη διεκπεραίωση αιτημάτων εντοπισμού αγνοουμένων. Το συχνό ξεφύλλισμα, η αντιγραφή και η μεταφορά τους έχουν αφήσει σημάδια φθοράς. Οι εργασίες συντήρησης περιλαμβάνουν την κατάλληλη συσκευασία, την αντιμετώπιση της όξινης φθοράς του χαρτιού και την καταγραφή της κατάστασης κάθε τεκμηρίου. Η ψηφιακή πρόσβαση περιορίζει την ανάγκη συνεχούς χειρισμού των πρωτοτύπων, χωρίς όμως να καταργεί την ανάγκη διατήρησής τους.
Η σημασία της συλλογής έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: από το 2013, τα Arolsen Archives περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO, το οποίο αποσκοπεί στην προστασία και ανάδειξη σημαντικών τεκμηρίων της παγκόσμιας ιστορίας.
Ένα αρχείο για το παρελθόν και τις επόμενες γενιές
Η δουλειά των Arolsen Archives δείχνει ότι η ιστορική μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από μνημεία, επετείους και δημόσιες τελετές. Διατηρείται και μέσα από την επίμονη εργασία της καταγραφής, της διασταύρωσης και της προστασίας των τεκμηρίων. Κάθε έγγραφο μπορεί να αποτελέσει μια μαρτυρία για το πώς οργανώθηκαν οι διώξεις, πώς λειτούργησε ο μηχανισμός καταναγκαστικής εργασίας και ποιες συνέπειες είχε ο ναζισμός για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μπορεί να προσφέρει σε μια οικογένεια μια πληροφορία που αναζητούσε επί δεκαετίες.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η παραπληροφόρηση και η διαστρέβλωση ιστορικών γεγονότων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, η πρόσβαση στις πρωτογενείς πηγές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα αρχεία δεν απαντούν σε κάθε ερώτημα, ούτε μπορούν να αναπληρώσουν τα τεκμήρια που χάθηκαν. Μπορούν, όμως, να διασώσουν όσα εξακολουθούν να υπάρχουν και να επιτρέψουν στις επόμενες γενιές να τα μελετήσουν. Στο Μπαντ Άρολσεν, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο το τι συνέβη στο παρελθόν. Αφορά και τη δυνατότητα να μη χαθούν ξανά τα ίχνη ανθρώπων που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Αναλύσεις
Η ιστορία του Καπετανίδη στον Ισραηλινό Τύπο
Η ζωή, η δημοσιογραφική δράση και η θυσία του Νίκου Καπετανίδη αναδεικνύονται στην Israel Hayom, μέσα από άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη, που θέτει στο επίκεντρο τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την άρνηση της Τουρκίας να αναμετρηθεί με το ιστορικό της παρελθόν.
Στον ισραηλινό Τύπο φτάνει η ιστορία του Νίκου Καπετανίδη, του Πόντιου δημοσιογράφου που οδηγήθηκε στην αγχόνη στην Αμάσεια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, επειδή υπερασπίστηκε με την πένα και τη δημόσια στάση του τον Ελληνισμό του Πόντου.
Με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2026 στην Israel Hayom, ο δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του Geopolitico.gr, Χρήστος Κωνσταντινίδης, παρουσιάζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό τη διαδρομή του εκδότη της «Εποχής». Παράλληλα, συνδέει την ιστορική του μαρτυρία με το σημερινό ζήτημα της λογοδοσίας και την επιλεκτική στάση της Άγκυρας απέναντι στα εγκλήματα του παρελθόντος.
Το δημοσίευμα φέρει τον τίτλο «Turkey demands accountability from Israel – but not from itself», δηλαδή «Η Τουρκία απαιτεί λογοδοσία από το Ισραήλ – αλλά όχι από τον εαυτό της».
Η αφετηρία του άρθρου είναι η εκτέλεση του 32χρονου Καπετανίδη. Γεννημένος στη Ριζούντα το 1889 και απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, ο δημοσιογράφος εξέδωσε το 1918 την εφημερίδα «Εποχή», καταγράφοντας τις διώξεις και τη βία που υφίσταντο οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Τραπεζούντα και στα χωριά του Πόντου.
Μέσα από αναφορές στη μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά στη «Γη του Πόντου», ο Κωνσταντινίδης σκιαγραφεί έναν άνθρωπο με ορμή, πατριωτικό φρόνημα και βαθιά πίστη στην ελευθερία. Έναν εκδότη που αντιλαμβανόταν τη δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στον λαό του και κατονόμαζε τους υπευθύνους των διωγμών, γνωρίζοντας ότι κάθε φύλλο της εφημερίδας του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο έχει η αντιπαράθεσή του με τον Τοπάλ Οσμάν, τον παραστρατιωτικό αρχηγό που συνδέθηκε με σφαγές, λεηλασίες και εκτοπισμούς Ελλήνων και Αρμενίων. Όπως υπογραμμίζεται, ο Καπετανίδης δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές του, ούτε άλλαξε τη γραμμή της εφημερίδας για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία.
Το δημοσίευμα περιγράφει τα λεγόμενα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας ως μηχανισμό εξόντωσης της ηγεσίας του ποντιακού Ελληνισμού. Κληρικοί, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαδικασίες στις οποίες, σύμφωνα με την ανάλυση του αρθρογράφου, η καταδίκη είχε ουσιαστικά προαποφασιστεί.
Απέναντι στους κατηγόρους του, ο Καπετανίδης υπερασπίστηκε ανοιχτά την εθνική του θέση. Όταν κατηγορήθηκε ότι αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του Πόντου, δήλωσε ότι επιδίωκε και την ένωσή του με την Ελλάδα. Το άρθρο αναφέρεται και στην τελευταία του κραυγή πριν από τον απαγχονισμό: «Ζήτω η Ελλάς!»
Κεντρικό σημείο της παρέμβασης αποτελεί η διάσωση του αρχείου της «Εποχής» από τον αδελφό του, Κώστα Καπετανίδη, ο οποίος το μετέφερε στην Ελλάδα. Η ψηφιοποίησή του, επισημαίνει ο Κωνσταντινίδης, δημιουργεί δυνατότητες ευρύτερης μελέτης και διεθνούς αξιοποίησης.
Πρόκειται για τεκμήρια γραμμένα την ώρα που εξελίσσονταν οι διωγμοί. Ο αρθρογράφος προτείνει τη μετάφραση, την επιστημονική επεξεργασία και την παρουσίασή τους σε κοινοβούλια, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς, ως μέρος μιας οργανωμένης προσπάθειας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.
Η σύνδεση με το σήμερα γίνεται μέσα από την κριτική στην Τουρκία, η οποία κατηγορεί το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ εξακολουθεί να αρνείται τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το άρθρο διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες κατά του Ισραήλ πρέπει να κρίνονται με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και το δίκαιο. Θέτει, όμως, ταυτόχρονα το ζήτημα της συνέπειας: ένα κράτος που απαιτεί έλεγχο της συμπεριφοράς άλλων κρατών οφείλει να δέχεται τον έλεγχο και της δικής του ιστορικής διαδρομής.
Μέσα από την ιστορία του Καπετανίδη, η παρέμβαση στην Israel Hayom αναδεικνύει έτσι ένα συγκεκριμένο αίτημα: η διασωθείσα μαρτυρία της «Εποχής» να αποκτήσει τη διεθνή παρουσία που της αναλογεί, μεταφέροντας την ιστορική τεκμηρίωση του ποντιακού Ελληνισμού πέρα από τα ελληνικά σύνορα.
Διαβάστε το άρθρο στην Israel Hayom.
GEOPOLITICO
Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας
Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.
Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα
Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.
Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.
Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.
Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.
Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).
Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.
Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.
Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.
Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.
Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.
Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού
Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.
Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.
Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.
Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.
Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές
Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.
Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.
Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.
Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.
Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας
Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.
Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.
Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.
Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.
Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.
Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών
Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.
Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.
Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.
Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.
Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.
Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.
Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.
Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.
Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.
ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση
Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;
Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας
Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...
-
Αναλύσεις4 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας