Υποναύαρχος (Ο) Δημήτριος Γεωργαντάς ΠΝ ε.α.¹

Αρχιπλοίαρχος (Ο) Ιωάννης Βιδάκης ΠΝ ε.α.²

Αρχιπλοίαρχος (Ο) Γεώργιος Παναγιώτου ΠΝ ε.α.³

1. Βιογραφικό του Φιλοσόφου Μπένθαμ

Ο Τζέρεμι Μπένθαμ (Jeremy Bentham) γεννήθηκε στις 15 Φεβρουαρίου 1748 στο Λονδίνο. Ήταν φιλόσοφος, νομικός, οικονομολόγος και κοινωνικός μεταρρυθμιστής. Είναι ο ιδρυτής του Ωφελιμισμού, νομικού θετικισμού, φιλελευθερισμού και πνευματικός ηγέτης του ριζοσπαστικού κινήματος στην Αγγλία.

Κατάγονταν από εύπορη αστική οικογένεια. Σε ηλικία 12 ετών εισήλθε στο κολλέγιο Queen’s της Οξφόρδης και αποφοίτησε το 1764. Σπούδασε νομικά στο Lincoln’s στο Λονδίνο και αναγορεύτηκε δικηγόρος, που ήταν το επάγγελμα του πατέρα του και του παππού του.

Έζησε σε χρονικές περιόδους μεγάλων κοινωνικών, πολιτικών και οικονομικών αλλαγών. Γνώρισε αρκετούς από τους μεγάλους άνδρες που επηρέασαν τις εξελίξεις της εποχής. Η Βιομηχανική Επανάσταση και οι τεράστιες κοινωνικές και οικονομικές αλλαγές, η άνοδος της μεσαίας τάξης, η Γαλλική και η Αμερικανική Επανάσταση, επηρέασαν τις θέσεις του απέναντι στους υφιστάμενους θεσμούς. Το 1823 ίδρυσε μία εφημερίδα, την «Westminister Review», μαζί με τον Τζον Στιούαρτ Μιλ, για τις «ριζοσπαστικές φιλοσοφικές απόψεις» του και επηρέασε την Βρετανική δημόσια ζωή. Συνέδραμε στην ίδρυση του Πανεπιστημίου «University College London – UCL», το οποίο ήταν το μοναδικό πανεπιστήμιο που δέχονταν φοιτητές ανεξαρτήτως εθνικότητας, τάξης και πολιτικών πεποιθήσεων.

Δεν άσκησε το επάγγελμα του δικηγόρου, παρά το θεωρητικό ενδιαφέρον και τις μελέτες του για το δίκαιο. Ασχολήθηκε με την πολιτική φιλοσοφία, την φιλοσοφία του δικαίου, την ηθική και τα οικονομικά. Όρισε ως σκοπό της ζωής του την κριτική και ριζική αναθεώρηση της αγγλικής νομικής επιστήμης και του ισχύοντος συστήματος δικαίου της ανθρωπότητας.

Θεωρούσε τον εαυτό του κάτοχο ειδικής κοινωνικής πολιτικής και επιστημονικής γνώσης, απαραίτητης για την εφαρμογή ορθής διακυβέρνησης. Αναγνωριζόμενος ως κάτοχος τέτοιας αυθεντίας, άρχισε να εμπλέκεται άμεσα ή έμμεσα, στην πολιτική, διαμορφώνοντας γέφυρες «από την θεωρία στην πράξη». Πίστευε ότι οι χώρες που βίωναν την παιδική τους ηλικία, ελεύθερες από πολιτικούς θεσμούς, αποτελούν πεδίο δράσης λαμπρό για την τεκμηρίωση των αληθειών της θεωρίας του, αλλά και την εφαρμογή των ωφελιμιστικών ιδεών, που συνιστούσαν το πολιτικό-φιλοσοφικό του οικοδόμημα.

Απεβίωσε στο Λονδίνο, στις 6 Ιουνίου 1832 (στην ηλικία των 84 ετών). Εξέδωσε αρκετά βιβλία, αλλά άφησε ημιτελή δεκάδες χιλιάδες χειρόγραφα, πιστεύοντας ότι θα μπορέσει να τα εκδώσει αργότερα. Έργα του (χρονολογικά) είναι: «Ρήγμα στην Κυβέρνηση» 1776, «Εισαγωγή στις αρχές των ηθών και της νομοθεσίας» 1789, «Υπεράσπιση της τοκογλυφίας» 1787, «Πανοπτικόν» 1791, «Απελευθερώστε τις αποικίες σας» 1793, «Πραγματεία περί ποινικής και αστικής νομοθεσίας» 1802, «Τιμωρίες και επιβραβεύσεις» 1811, «Πίνακας των κινήτρων δράσης» 1815, «Κατήχηση για Κοινοβουλευτική αναμόρφωση» 1817, «Η επίδραση της φυσικής θρησκείας στην κοσμική ευτυχία του ανθρώπινου γένους» 1822, «Όχι Παύλος, αλλά Ιησούς» 1823, «Βιβλίο των απατών» 1824, «Πραγματεία για την δικαστική απόδειξη» 1825, κ.α. Πολλά από τα έργα του εκδόθηκαν αργότερα με την επιμέλεια άλλων. Άφησε το ιδιόκτητο κτήμα του ως κληροδότημα για την χρηματοδότηση του University College London – (UCL).

Η σορός του (όπως ζήτησε στην διαθήκη του), διατηρήθηκε με φυσική μουμιοποίηση και φυλάχθηκε στο UCL, μέσα σε ξύλινη καμπίνα, ενώ στην θέση του κεφαλιού του έχει τοποθετηθεί ένα κέρινο. Το κεφάλι του γνωστό ως «αυτο-εικόνα», είχε οδηγήσει στην γνωστή, αλλά πλασματική ιστορία, ότι «μεταφερόταν» στις συνελεύσεις του Συμβουλίου του UCL και εκεί ο Μπένθαμ καταγραφόταν ως «παρών και μη-ψηφίζων». Το κεφάλι του παρέμενε σε χρηματοκιβώτιο του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (UCL), καθώς είχε θεωρηθεί ακατάλληλο για το κοινό, εξαιτίας ενός λάθους στη μουμιοποίησή του, αλλά και για προστασία από ενδεχόμενη κλοπή,

[Πηγή: iefimerida.gr – https://www.iefimerida.gr/news/366933/tromaktiko-alla-istorikis-axias-kefali-toy-filosofoy-tzeremi-mpentham-ginetai-ekthema]

2. Η Φιλοσοφία του Μπένθαμ

Ως φιλοσοφικό του υπόβαθρο είχε τους ακόλουθους φιλοσόφους: α) Τον Πρωταγόρα τον Αβδηρίτη (490-420 π.Χ.), ο οποίος διακήρυσσε: «Πάντων χρημάτων μέτρον άνθρωπος» και «η αλήθεια είναι σχετική», β) Τον Επίκουρο (341-270 π.Χ.), ο οποίος δίδασκε ότι «Ο θάνατος είναι ανύποπτος» και σκοπός των ανθρώπων πρέπει να είναι η έρευνα για την επίτευξη της ευτυχίας, γ) Τον Τόμας Χομπς (1588-1679), ο οποίος πίστευε ότι «Ο άνθρωπος είναι μία μηχανή» και διατείνονταν ότι η ύπαρξη ισχυρού νομικού συστήματος, που τιμωρεί αυστηρά τους εγκληματίες, θέτει τις βάσεις για μια σταθερότερη και πιο ευτυχισμένη κοινωνία, δ) Τον Ντέιβιντ Χιουμ (1711-1776), ο οποίος θεωρούσε ότι «Η ζωή του ανθρώπου καθοδηγείται από τη συνήθεια» και πρέσβευε ότι η ηθική κρίση του ανθρώπου εξαρτάται από το συναίσθημα.

Ακολούθησαν δε τις φιλοσοφικές του απόψεις: α) Ο Τζον Στιούαρτ Μιλ (1806-1873), ο οποίος θεωρούσε ότι «Κάθε άνθρωπος εξουσιάζει απολύτως το σώμα και τον νου του» και ο οποίος συνιστούσε εκπαίδευση για όλους, πιστεύοντας ότι έτσι θ’ αυξηθεί η ευτυχία, β) Ο Χένρι Σέτζγουικ (τέλη 19^ου αιώνα), ο οποίος φρονούσε ότι η ηθικότητα μιας πράξης έχει άμεση σχέση με την ευχαρίστηση που προσφέρει, γ) Ο Ρόμπερτ Όουεν (1771-1799)⁴, δ) Ο Φράνσις Ισίντρο Έτζγουορθ (1845-1926)⁵, ε) Ο Μισέλ Φουκώ (1926-1984), στον οποίο αποδίδεται η ρήση: «Ο άνθρωπος είναι πρόσφατη επινόηση».

Ο Μπένθαμ, ως νομικός ριζοσπάστης μεταρρυθμιστής και φιλόσοφος, θεωρούσε ότι οι κύριες κινητήριες δυνάμεις των ανθρωπίνων δραστηριοτήτων, ήταν η αποφυγή του πόνου και η αναζήτηση της ηδονής. Στο βιβλίο του: «The Principles of Morals and Legislation» του 1789, ισχυρίζεται ότι οι κοινωνικές και πολιτικές αποφάσεις, θα πρέπει να λαμβάνονται με σκοπό την επίτευξη της μεγαλύτερης ευτυχίας για τους περισσότερους ανθρώπους. Υποστήριζε ότι η ηθική αξία των αποφάσεων έχει σχέση άμεση με την ωφέλειά τους. Θεωρούσε ότι σε μία κοινωνία που οδηγείται από την «ωφελιμιστική» προσέγγιση, οι νομοθέτες μπορούν να τακτοποιήσουν τις συγκρούσεις των ατομικών συμφερόντων, καθόσον θα έχουν στόχο τη μεγαλύτερη διάδοση της ικανοποίησης σε περισσότερους ανθρώπους. Είναι το καλύτερο να είναι όλοι ευτυχισμένοι, αλλά στην περίπτωση που μπορεί να γίνει επιλογή, προτιμότερο είναι να ικανοποιηθεί η πλειοψηφία.

Το κυριότερο πλεονέκτημα του προτεινόμενου συστήματος του Bentham, ήταν η απλότητα. Υιοθετώντας τις ιδέες του, αποφεύγεται η σύγχυση και η παρανόηση που δημιουργείται από την υλοποίηση περισσότερο σύνθετων πολιτικών συστημάτων και των επιπτώσεων που εξωθούν σε αδικίες και ενοχλήσεις. Αμφισβητούμενη είναι η θεωρητική πρότασή του για έναν: «αλγόριθμο ευδαιμονίας», που υπολογίζει μαθηματικά το μέγεθος της ευτυχίας που βιώνει το άτομο. Διατείνεται ότι η μέθοδός του αυτή προσφέρει ένα αντικειμενικό πλαίσιο για την ρύθμιση ηθικών διενέξεων, και οι αποφάσεις θα λαμβάνονται με γνώμονα την επίτευξη της μεγαλύτερης δυνατής ικανοποίησης.

Είχε την φιλοσοφική πρωτοτυπία της διαχειριστικής βελτίωσης των κοινωνικών θεσμών, από τις φυλακές, τα άσυλα, τα πτωχοκομεία, έως και τα σχολεία. Σκέφτηκε ένα δίκτυο με μικρές αίθουσες (κτήριο φυλακή), όπου ανά πάσα στιγμή θα ελέγχονταν. Το ονόμασε «Πανοπτικόν». Στόχος του ήταν η εξάλειψη της ιδιωτικής κατοχής/κυριότητας, αφού τα πάντα θα μπορούσαν να μοιράζονται σε όλους, (συλλογική ευδαιμονία).

Οι απόψεις του περί ηθικής, καταγράφονται στο έργο του: «Δεοντολογική επιστήμη της ηθικότητας», που εκδόθηκε μετά τον θάνατό του, το 1834. Θεωρούσε, a priori, ότι όλες οι πηγές ικανοποίησης έχουν την ίδια αξία. Τόνιζε ότι η ικανοποίηση από ένα καλό γεύμα ή από μία στενή φιλία είναι ίδιας αξίας, μ΄ εκείνη που λαμβάνεται από μία δραστηριότητα, που θέλει προσπάθεια ή μόρφωση, όπως π.χ. η μελέτη ποίησης. Έθετε ως θεμελιώδη αρχή, την ισότητα των ανθρώπων, και ότι όλοι πρέπει να έχουν πρόσβαση στην απόλυτη ευτυχία, ανεξάρτητα από την κοινωνική τάξη ή τις ικανότητές τους. Ο Bentham είχε περισσότερους οπαδούς στο εξωτερικό (Γαλλία, Λατινική Αμερική), παρά στην Αγγλία. Μετά τον θάνατό του, η φήμη και η επιρροή του στην Αγγλία, για τον επινοητή του συνθήματος «Το μεγαλύτερο καλό για τον μεγαλύτερο αριθμό», εκτινάχθηκε.

Αν και η ενασχόληση του Μπένθαμ με τα οικονομικά υπήρξε μάλλον περιστασιακή, είναι συνηθισμένη στην βιβλιογραφία η σύνδεσή του με τη νεοκλασική υποκειμενική θεωρία της οριακής χρησιμότητας. Ο Μπένθαμ ορθώς θεωρείται πατέρας του ωφελιμισμού, δηλαδή εκείνης της φιλοσοφικής παράδοσης, που βασίζεται στην ιδέα ότι τα αίτια της ανθρώπινης δράσης πηγάζουν αποκλειστικά από την επιθυμία των ατόμων να αποκτήσουν απόλαυση ή να αποφύγουν τον πόνο⁶. Το θεωρητικό έργο του Μπένθαμ εντασσόταν στο πλαίσιο μιας συνολικότερης πολιτικής δράσης για τη φιλελευθεροποίηση των κοινωνικών θεσμών. «Στο θεωρητικό σύστημα του Μπένθαμ μπορεί κανείς να αναζητήσει τα βασικά στοιχεία μιας οικονομικής ανθρωπολογίας ανάλογης μ΄ εκείνη που αποτέλεσε το υπόβαθρο των μεταγενέστερων νεοκλασικών αναλύσεων. Μάλιστα ο ίδιος κατέληξε και σε μια πρώτη διατύπωση της αρχής της φθίνουσας οριακής χρησιμότητας»⁷.

Ωστόσο η παρούσα εργασία επικεντρώνεται στις δράσεις του και την επιρροή του στον Αγώνα της Ελληνικής Ανεξαρτησίας.

3. Ο Φιλελληνισμός των Άγγλων

Ο Ελληνικός Απελευθερωτικός Αγώνας, εξ αρχής, προσέλκυσε πάρα πολλά πρόσωπα στην Ευρώπη, στον κόσμο των διανοουμένων, στην αστική τάξη, στη νεολαία και στις ευρύτερες μάζες. Στους Ευρωπαίους προκαλούσε συγκίνηση ο αγώνας ενός χριστιανικού λαού, για να λυτρωθεί από μία αλλόθρησκη τυραννία. Διαδόθηκε ευρέως ο φιλελληνισμός και περί τους 1.200 ένθερμοι ένοπλοι Φιλέλληνες προσήλθαν απ΄ όλη την Ευρώπη και την Αμερική, για να συνεισφέρουν στην ιδέα της ελευθερίας και να αποδώσουν φόρο αίματος για την Ελλάδα, του Θεμιστοκλή, του Περικλή, του Πλάτωνα, του Αριστοτέλη και τόσων άλλων σημαντικών πνευματικών ανδρών.

Στις 3 Μαρτίου 1823 δημοσιεύτηκε η πρώτη εγκύκλιος του σωματείου «Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου», [London Greek Committee ή London Philhellenic Committee]⁸. Γραμματέας του ήταν ο John Bowring, ο οποίος γνώριζε δεκαπέντε (15) γλώσσες, μεταξύ των οποίων και τουρκικά, αλλά δεν γνώριζε ελληνικά. Τα αρχικά του μέλη ήταν είκοσι έξι (26) άτομα: μεταξύ αυτών πρώτοι υπήρξαν ο φιλόσοφος Bentham και ο διακεκριμένος στρατιωτικός, συνταγματάρχης Leicester Stanhope. Πριν την έναρξη του 1824, τα μέλη του σωματείου αυξήθηκαν στα ογδόντα πέντε (85) πρόσωπα. Μεταξύ των μελών υπήρξαν σχεδόν σαράντα (40) βουλευτές, όλοι σχεδόν Ουίγοι⁹, εμποτισμένοι με τον ελευθερόφρονα μπενθαμικό ιδεαλισμό. Αποτελούσε τυπικό «κίνημα διαμαρτυρίας» της εποχής του. Τα μέλη του ενώνονταν για να στηρίξουν ένα καλό σκοπό – την στήριξη των δεινοπαθούντων Ελλήνων, αλλά και πολλές φορές φιλονικούσαν για άλλα ζητήματα.

Το δραστήριο Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου, από το 1823, συγκεντρώνει χρήματα, κυρίως για την ανακούφιση των Ελλήνων από τις τουρκικές κτηνωδίες, αλλά και την οικονομική ενίσχυση της Επανάστασης. Μία σειρά από δημοσιεύματά του, τόνωναν τα αισθήματα υπέρ των Ελλήνων. Μετέτρεπε σταθερά, την συμπάθεια για τους Έλληνες, σε οργή κατά των Τούρκων. Περιλαμβάνονταν στις τάξεις του ένας μελλοντικός Πρωθυπουργός (λόρδος John Rusell), οι αδελφοί Ricardo (καθώς και ο περίφημος οικονομολόγος¹⁰), ο λόρδος Βύρων, οι λόρδοι Α. Hamilton, Gordon – Erskine – Brougham και Cochrane, ο ριζοσπάστης Jack Lambton (πατέρας του ανεξάρτητου Καναδά), ο ποιητής Shelley, οι συνταγματάρχες Napier και Leicester Stanhope¹¹, ο Edward Blaquiere¹² και άλλοι σημαντικοί πολιτικοί και στρατιωτικοί άνδρες.

Αυτοί κίνησαν τα νήματα για την ίδρυση και διάδοση του έργου του Φιλελληνικού Κομιτάτου του Λονδίνου: Ουίγοι και ριζοσπάστες, δικηγόροι και βουλευτές, ποιητές και αρχαιοδίφες, έμποροι και μεταρρυθμιστές, Σκωτσέζοι και Ιρλανδοί, ορισμένοι πραγματικά Φιλέλληνες, χωρίς ιδιοτέλεια. Πολλοί από αυτούς δεν συνδέονταν συναισθηματικά με τον Αγώνα των Ελλήνων. Τα περισσότερα μέλη ήταν άτομα, που ήταν μόνο εμμέσως φιλελληνικά. Βασικός στόχος στη ζωή τους ήταν οι μεταρρυθμίσεις. Τα κίνητρά τους ήταν ειλικρινή, αλλά εντελώς διαφορετικά. Ήταν ριζοσπάστες – μεταρρυθμιστές, για τους οποίους η απελευθέρωση της Ελλάδος ήταν μία συμπτωματική υπόθεση. Ζούσαν στην «εποχή της μεταρρύθμισης»!

Ο ελευθερόφρονας ωφελιμιστής Bentham θα προσφέρει από το δικό του φιλοσοφικό μετερίζι στην υπόθεση του Αγώνα του ’21. Με την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης στρατεύτηκε πρόθυμα στην υπόθεση επίτευξης της Ελληνικής Ανεξαρτησίας. Υπήρξε ενθουσιώδης υπέρμαχος των Ελλήνων. Έγινε βασικό ιδρυτικό μέλος του Φιλελληνικού Κομιτάτου του Λονδίνου. Ήταν ο πιο εξέχων διανοούμενός του και το όνομά του ασκούσε μεγάλη επίδραση στην Ελλάδα. Πραγματικά οι πολιτικές, κοινωνικές και οικονομικές του ιδέες απόκτησαν εντυπωσιακή ανταπόκριση στην επαναστατημένη Ελλάδα. Είχε αλληλογραφία με κορυφαίους εκπροσώπους του απελευθερωτικού αγώνα, όπως Αδαμάντιο Κοραή, Αλέξανδρο Μαυροκορδάτο, Θεόδωρο Νέγρη, Οδυσσέα Ανδρούτσο, κ.α.

Οι φιλέλληνες οπαδοί του δραστηριοποιήθηκαν για την γνωστοποίηση των ιδεών του στην Ελλάδα. Ιδιαίτερα οι ιδέες του κοινοποιούνταν μέσα από τα φύλλα της εφημερίδας «Ελληνικά Χρονικά» του Μεσολογγίου. Σχολίασε τα πεπραγμένα της Α΄ Εθνικής Συνέλευσης της Επιδαύρου (Δεκέμβριος 1821 – Ιανουάριος 1822) και ζήτησε από τον Κοραή να μεταφράσει τα έργα του στα Ελληνικά. Η συμπάθειά του για τους Έλληνες ήταν ειλικρινής. Αυτό οφείλονταν στο ότι οι Έλληνες πάλευαν να απελευθερωθούν από την τυραννία, και όχι γιατί ήταν Έλληνες. Το 1823, με χαρακτηριστικό ενθουσιασμό, ανέθεσε στον Samuel Parks, ένα φημισμένο δάσκαλο (γνωστό ως «ο Ουίγος Johnson»), που ήταν μέλος του Κομιτάτου, να μεταφράσει στα ελληνικά έναν κώδικα, τον οποίο είχε επινοήσει για τους Έλληνες.

Το παράδοξο είναι ότι ο Bentham δεν επισκέφθηκε ποτέ την Ελλάδα. Στρατεύτηκε στην Ελληνική Επανάσταση και ο φιλελληνισμός του λειτούργησε ως κίνητρο φιλοσοφικό και ηθικό. Τα νέα, που έρχονταν για την ξεσηκωμένη Ελλάδα, στην Ευρώπη, ανέπτυξαν την φαντασία και την ευαισθησία του για τον Ελληνικό λαό και τον απελευθερωτικό του αγώνα. Παρόλο ότι έλειπε η αξία της προσωπικής μαρτυρίας, είχε την συνταρακτική γνησιότητα της ενσυνείδητης συγκίνησης. Ο μεγάλος φιλόσοφος της εποχής, θεωρούσε ότι η Ελληνική υπόθεση ήταν μία αξιόλογη ευκαιρία εφαρμογής των νέων του πρωτοποριακών πολιτικών συλλήψεων. Και αυτό διότι στην Ελλάδα δεν υπήρχαν ευγενείς και εύκολα μπορούσαν να δημιουργηθούν πολιτικές κοινότητες, σύμφωνα με τα οράματά του.

Το Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου υπήρξε πολύ δραστήριο. Βοήθησε την Ελλάδα στην παροχή δανείων από την Αγγλία¹³, την προώθηση της αίτησης προστασίας των Ελλήνων στην αγγλική κυβέρνηση, τον ερχομό στην Ελλάδα αξιόλογων προσωπικοτήτων, όπως του στρατηγού σερ Richard Church, του στρατηγού Thomas Gordon, του ναυάρχου λόρδου Cochrane, του πλοιάρχου Frank Abney Hastings, του λοχαγού John Hane, του μετέπειτα ιστορικού George Finlay, κ.α. Με ενέργειές του, το Φιλελληνικό Κομιτάτο, έστειλε στο Μεσολόγγι, τους Leicester Stanhope και Edward Blaquiere¹⁴, οι οποίοι υπήρξαν λόγιοι, αριστοκράτες και ένθερμοι οπαδοί του. Πίστευε ότι η Ελλάδα, μπορούσε να γίνει περιοχή πειραμάτων σε πολιτικές αλλαγές. Θεωρούσε ότι στους Έλληνες θα ταίριαζε πολιτικό σύστημα όπως το ελβετικό ή το αμερικανικό. Είχε πίστη στην δύναμη του Τύπου, την δύναμη της ελευθεροτυπίας. Θεωρούσε ότι, όταν υπάρχει ελευθεροτυπία, οι κοινωνίες λειτουργούν σωστά, αρκεί δηλαδή να υπάρχει ελευθερία εκφοράς λόγου.

Στην Κεφαλονιά, ενώ βρισκόταν εκεί ο Βύρωνας¹⁵, πριν έλθει στο Μεσολόγγι, συναντήθηκε με τον συνταγματάρχη Stanhope, βετεράνο των Ναπολεόντειων Πολέμων και τον Edward Blaquiere¹⁶. Συναντήθηκαν στο χωριό Μεταξάτα, τον Νοέμβριο του 1823. Ο Βύρωνας γνώριζε τον Stanhope από το Λονδίνο και δεν είχε καλή γνώμη γι’ αυτόν. Στην πραγματικότητα, όμως, ο Stanhope ήταν ένας θαρραλέος και πεφωτισμένος άνδρας, με ροπή, όμως, προς τον δεσποτισμό και τον δογματισμό. Συμμεριζόταν απόλυτα τα δόγματα του Bentham, τον οποίο θαύμαζε σε υπερβολικό βαθμό. Η Ελλάδα αποτελούσε γι’ αυτόν, όπως και για τον Bentham, ένα «παρθένο έδαφος» για δοκιμή των θέσεων του μπενθαμισμού. Οι Έλληνες συμφώνησαν ευγενικά με όσα διακήρυττε. Οι επιστολές στην πατρίδα του, που αργότερα αποτέλεσαν ύλη για βιβλίο, φανέρωναν την μεγάλη αίσθηση της επιτυχίας των μπενθαμικών δογμάτων. Στόχος του ήταν να δώσει στον Ελληνικό λαό την δυνατότητα να γνωρίσει και να στοχαστεί τα έργα του Bentham και όπως δήλωνε: «Η πειθώ έπεται»!

Σύμφωνα με τη μπενθαμική θεώρηση, απαιτούνταν η σύσταση ωφελιμιστικών εταιρειών, η βελτίωση της εκπαίδευσης, η δημιουργία ελεύθερου Τύπου και κυρίως η υιοθέτηση δημοκρατικού συντάγματος στο πρότυπο της Ελβετίας ή των ΗΠΑ. Το ενδιαφέρον του για το ελβετικό πολιτικό σύστημα, τον οδήγησε να την επισκεφτεί καθ’ οδόν για την Ελλάδα. Επισκέφθηκε τη Λωζάννη, όπου συναντήθηκε με τον Ιωάννη Καποδίστρια και στον οποίο εξέθεσε τις απόψεις του για την δημιουργία πολιτικού συστήματος στην Ελλάδα, όπως της Ελβετίας ή των ΗΠΑ.

Ο Βύρωνας, πριν φύγει από την Ιταλία (όπου βρίσκονταν από το 1816), για την Κεφαλονιά και το Μεσολόγγι, είχε προτείνει στο Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου, να αποσταλούν στους επαναστατημένους Έλληνες, υγειονομικό υλικό, πυρίτιδα, κ.α., καθώς και μία τυπογραφική πρέσα με τυπογραφικά στοιχεία. Ο Bentham, είχε προτείνει και επέτυχε να πείσει το Κομιτάτο για την ανάγκη της τυπογραφικής μηχανής και ανατέθηκε στον Stanhope η υλοποίηση της αποστολής. Ο Βύρωνας αποκαλούσε τον Stanhope¹⁷: «τυπογράφο συνταγματάρχη». Στις 30 Δεκεμβρίου 1823 ο Βύρωνας απέπλευσε από Κεφαλονιά και στις 4-1-1824 αποβιβάστηκε στο Μεσολόγγι, όπου έζησε τους τρεισήμισι τελευταίους μήνες της ζωής του, πεθαίνοντας μέσα Απριλίου 1824, από ελονοσία. Οι Έλληνες με τον θάνατό του απώλεσαν έναν πραγματικό φιλέλληνα.

Μαζί του ο ιδεολόγος Stanhope έφερε λιθογραφικά, άλλα πιεστήρια, βιβλία, Βίβλους από τη Μάλτα, στην Ελλάδα για την διάδοση της γνώσης. Με ενέργειες του Bentham εστάλησαν και δάσκαλοι, και μάλιστα δύο Ελληνόπουλα που έλαβαν, με δικά του έξοδα, μόρφωση στο Λονδίνο. Ιδρύθηκαν στην Ελλάδα τα τρία(3) πρώτα σχολεία με βάση τις αρχές του Lancaster. Στήθηκαν, επίσης, πολλά στοιχειώδη έργα για την εκπαίδευση, τις επιστήμες, την γεωργία και την τέχνη του πολέμου. Έστειλε στην Ελλάδα τον William Parry¹⁸, αξιωματικούς του μηχανικού, του πυροβολικού, του πεζικού και του ιππικού, καθώς και ένα ικανότατο πυροτεχνουργό και μηχανικούς για την κατασκευή του πολεμικού υλικού – κανονιών, όλμων, αμαξών, όπλων, βλημάτων, πυρίτιδων, κ.α.¹⁹

Έχοντας αποστολή την πρακτική εφαρμογή των φιλοσοφικών ιδεών του Bentham, ο Stanhope, ήρθε στην Κεφαλονιά στις 4 Αυγούστου 1823 και περί τον Δεκέμβριο του 1823 πέρασε στο Μεσολόγγι²⁰. Έφερε μαζί του τυπογραφικές μηχανές και όλο τον απαραίτητο μηχανολογικό εξοπλισμό. Ίδρυσε την εφημερίδα «Ελληνικά Χρονικά»²¹, με Διευθυντή τον Ελβετό Ιωάννη Ιάκωβο Μάγιερ (Johann Jacob Meyer)²². Επίσης, ίδρυσε την «Εφημερίδα των Αθηνών»²³ (το πρώτο φύλλο τυπώθηκε στη Σαλαμίνα, λόγω του φόβου εισβολής στην Αθήνα των Τούρκων), με Διευθυντή τον Γεώργιο Ψύλλα και στην Ύδρα την εφημερίδα «Ο φίλος του Νόμου»²⁴, με Διευθυντή τον Ιταλό Φιλέλληνα Ιωσήφ Κιάπε (Giuseppe Chiappe). Επιπλέον, στο Μεσολόγγι κυκλοφορούσε και η εφημερίδα «Telegrapho Greco»²⁵, η οποία εκδίδονταν στα Ιταλικά, Γαλλικά, και σε άλλες ευρωπαϊκές γλώσσες. Η Εφημερίδα «Telegrapho Greco», στέλνονταν στο εξωτερικό, ώστε να ενημερώνονται οι Ευρωπαίοι και να υποστηρίζουν την Ελληνική Επανάσταση.

Ο Bentham στήριζε τις εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις. Πίστευε στα σχολεία, γιατί θεωρούσε ότι οι κοινωνίες αλλάζουν προς το καλύτερο με την παιδεία. Με μέριμνα του Stanhope και έξοδα του Φιλελληνικού Κομιτάτου του Λονδίνου, φρόντισε να σταλούν στην Ελλάδα βιβλία και μουσικά όργανα. Ο Stanhope, πρωτοπόρησε στη σύσταση των περίφημων Λαγκαστεριανών «αλληλοδιδακτικών» σχολείων²⁶, νοσοκομείων και μονάδων παραγωγής, ώστε να μπορεί να επιτευχθεί η πρόοδός τους και στους άλλους τομείς κοινωνικής και οικονομικής δραστηριότητας. Πίστευε ότι οι κοινωνίες, πρέπει κατ’ αρχήν, να είναι παραγωγικές. Γι’ αυτό προσπάθησε να στηρίξει την παραγωγή, ώστε να υπάρχει ένα είδος εξαγωγών και μία μορφή οικονομικής μεγέθυνσης.

Ο Stanhope υπήρξε αγνός φιλέλληνας, ο οποίος αγάπησε με πάθος την Ελλάδα και ιδιαίτερα την Αθήνα, η οποία του οφείλει πολλά. Συνεργάστηκε, για κάποιο διάστημα, στενά με τον Οδυσσέα Ανδρούτσο (Ιθάκη, 1788-Αθήνα, 5/6/1825), ο οποίος είχε τον διοικητικό έλεγχο της Στερεάς Ελλάδος και της Αθήνας. Η μπενθαμική φιλοσοφία φαίνεται πως άρεσε στο σκληροτράχηλο αγωνιστή, έναν «άνδρα της δράσης», όπως τον αποκαλούσε ο Stanhope. Ο Stanhope αναζωογόνησε την Φιλόμουσο Εταιρεία των Αθηνών. Σκόπευε να μετατρέψει ένα αρχαίο ναό σε μουσείο, το οποίο όμως δεν πρόλαβε να υλοποιήσει²⁷. Ήταν άνθρωπος αποτελεσματικός και ένθερμος οπαδός των φιλοσοφικών απόψεων του Bentham.

Δεν ενδιέφερε τον Stanhope, να είναι αγαπητός, ούτε καν συμπαθής. Ήταν απόμακρος, αλαζονικός, ευγενής και απότομος στους τρόπους του. Παρόλα αυτά επρόκειτο για άτομο εξαιρετικών ικανοτήτων και δραστηριότητας. Η αγγλική κυβέρνηση, αναγκάστηκε να τον επαναφέρει στο Λονδίνο, περί τα τέλη του 1824, γιατί οι μπενθαμιστικές του ιδέες δεν βοηθούσαν το στόχο της αγγλικής μοναρχίας. Φεύγοντας από την Ελλάδα είχε δηλώσει: «Ο βασιλιάς, ο ηγεμόνας μου, με διέταξε να επιστρέψω αμέσως στην Αγγλία. Υπακούω στην βασιλική εντολή!». Αυτός ο εφ’ όρου ζωής δημοκράτης και μπενθαμιστής, στον ελάχιστο χρόνο που έμεινε στο Μεσολόγγι και την Ελλάδα, έφυγε αφήνοντας πίσω του ένα σταθερό ανεπανάληπτο μνημείο έργων στις ταχυδρομικές υπηρεσίες, στις εφημερίδες και στις ωφελιμιστικές εταιρείες που ίδρυσε.

Περί τον Απρίλιο 1824, ορμώμενος από τις μπενθαμικές του απόψεις, οργάνωσε ένα μεγάλο συνέδριο εθνικής ενότητας στην Άμφισσα και πολλοί φιλέλληνες προσπάθησαν να επιτύχουν την συμμετοχή στο συνέδριο τους, πολλών ηγετών της Επανάστασης. Δυστυχώς δεν υλοποιήθηκε, γιατί δύο (2) ημέρες πριν, στις 19-4-1824 πέθανε ο λόρδος Βύρωνας (37 ετών), που ήταν η ψυχή της ενότητας των Ελλήνων.

Το 1825, το Κομιτάτο είχε πειστεί ότι οι Έλληνες δεν θα κέρδιζαν τον πόλεμο, με τον ανταρτοπόλεμο στην ξηρά και την πειρατεία στην θάλασσα²⁸. Αν και ο Stanhope και οι μπενθαμιστές είχαν την άποψη ότι ο ανταρτοπόλεμος αρκούσε, υπό την προϋπόθεση ότι θα στηρίζονταν από τυπογραφικά πιεστήρια και ωφελιμιστικές εταιρείες.

Ο θάνατος της μητέρας του, ο θάνατος του λόρδου Βύρωνα, η σύγκρουσή του με τους Κουντουριώτη – Μαυροκορδάτο και η αγγλική πολιτική, ανάγκασαν τον Stanhope²⁹ να φύγει από την Ελλάδα τον Μάιο 1824³⁰, μαζί με τον Edward Blaquiere³¹. Ο Stanhope, παρόλο που έφυγε από την Ελλάδα, συνέχισε να είναι δραστήριο μέλος του Φιλελληνικού Κομιτάτου του Λονδίνου και μαζί με τον μέντορά του, τον Bentham, συνεχώς ενδιαφερόντουσαν για τα πράγματα στην Ελλάδα. Βοηθούσαν οικονομικά και υποστήριζαν τα ελληνικά συμφέροντα στην Αγγλία. Αλληλογραφούσε με τον Καποδίστρια και τον Μαυροκορδάτο. Με επιστολές του προέτρεπε πολιτικούς και διπλωμάτες να έλθουν στην Ελλάδα και να την βοηθήσουν. Οι Έλληνες τον θεωρούσαν άνθρωπό τους και του εξέφραζαν πάντα την αγάπη και την αναγνώρισή τους. Η ηρωική έξοδος των Μεσολογγιτών το 1826 και ο θάνατος του Μάγιερ, άφησαν ανολοκλήρωτο το έργο του. Κληρονόμησε μία κομητεία στην Αγγλία και έγινε ο πέμπτος κόμης του Harrington.

Το 1827 η Γ’ Εθνική Συνέλευση της Τροιζήνας, κατόπιν πρότασης του Φιλελληνικού Κομιτάτου του Λονδίνου και του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, όρισε τους Άγγλους: Sir Richard Church ως επικεφαλή των ελληνικών χερσαίων δυνάμεων και ο Thomas Cochrane ως επικεφαλή των ελληνικών ναυτικών δυνάμεων. Όμως, η βαριά ήττα στον Ανάλατο (24/4/1827) από τους Τούρκους του Κιουταχή πασά και ο θάνατος του Γεωργίου Καραϊσκάκη, απέδειξαν τη λανθασμένη επιλογή του Cochrane, για την κατά μέτωπο σύγκρουση με τους Τούρκους στην ανοικτή πεδιάδα.

Από τα μέσα του 1827, αρχίζει να φαίνεται η ανυποληψία του Φιλελληνικού Κομιτάτου. Στις συνελεύσεις του συμμετείχαν ελάχιστοι και από τότε αυτές διακόπηκαν. Ο Bentham είχε διακόψει κάθε επαφή με το Κομιτάτο, αρκετά νωρίτερα³². Έκτοτε, το Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου, περί το 1828, πέρασε σε μία κατάσταση άδολης λήθης, αν και επίσημα δεν διαλύθηκε ποτέ.

Αντί Επιλόγου

Ο Bentham υπήρξε πολιτικός ριζοσπάστης και αρχηγός καινοτόμων ιδεών στην αγγλική φιλοσοφία του δικαίου. Ιδρυτής της θεωρίας του ωφελιμισμού, επηρέασε καταλυτικά την ανάπτυξη του φιλελευθερισμού, μέσω του έργου του και των μαθητών του, παγκόσμια. Ανάμεσα στους συνεχιστές του ήταν ο Τζέιμς Μιλ (1773-1836) και ο γιος του Τζον Στιούαρτ Μιλ (1806-1873). Επίσης, τις ιδέες του ενστερνίστηκαν πολλοί πολιτικοί ηγέτες, όπως ο Robert Owen (1771-1858), ο οποίος ίδρυσε τον ουτοπικό σοσιαλισμό. Ο Bentham διακήρυττε την ατομική και οικονομική ελευθερία, τον διαχωρισμό Κράτους – Εκκλησίας, την ελευθερία της σκέψης, τα ίσα δικαιώματα ανδρών – γυναικών, τα δικαιώματα των ζώων, την κατάργηση της δουλείας, το ελεύθερο εμπόριο, την κατάργηση των μονοπωλίων, τις συντάξεις και την κοινωνική ασφάλιση, την εξάλειψη της σωματικής τιμωρίας, το δικαίωμα στο διαζύγιο και την ομοφυλοφιλία, κ.α.

Όταν άρχισε η Ελληνική Επανάσταση το 1821, ο Jeremi Bentham, ήταν ήδη εβδομήντα τριών (73) ετών. Ήταν ήδη μεγάλος σε ηλικία και οι αντοχές του ήταν περιορισμένες. Περί το 1825 (77 ετών), διαισθανόμενος ότι τα φιλοσοφικά του δόγματα δεν μπορούσαν να αποκτήσουν σάρκα και οστά στον επαναστατημένο ελληνικό χώρο, σταμάτησε να ασχολείται με την Ελλάδα. Παρόλα αυτά κρίνεται ανυπολόγιστη η προσφορά του στον Ελληνικό Αγώνα του ’21, ιδιαίτερα στα πρώτα έτη. Η Ελλάδα οφείλει πολλά στον Jeremi Bentham, τον Leicester Stanhope³³, τον Edward Blaquiere³⁴, καθώς και στους άλλους Άγγλους διανοούμενους φιλέλληνες. Ο Bentham και το Φιλελληνικό Κομιτάτο του Λονδίνου, έπαιξαν κύριο πολιτικό ρόλο. Προωθούσε επιχειρηματίες και πολιτικούς υπέρ των Ελλήνων. Διαδραμάτισαν κεντρικό ρόλο στην Αγγλία, επηρεάζοντας την αγγλική πολιτική ευνοϊκά στην ελληνική Επανάσταση. Σημαντική η συνεισφορά τους στην αλλαγή πολιτικής της Αγγλίας με τον George Canning (1770-1827), τα δάνεια, το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 για το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος. «Εξόπλισαν» την Επανάσταση με ηρωικές και αποτελεσματικές προσωπικότητες, όπως τον Λόρδο Βύρωνα (Λονδίνο, 28/1/1788 – Μεσολόγγι, 19/4/1824), από τις σημαντικότερες μορφές του ρομαντισμού που πρόσφερε την ζωή στην Ελλάδα, τον στρατηγό Sir Richard Church (1784-1873, που κατέλαβε την Δυτική Στερεά Ελλάδα και μπόρεσε ο Καποδίστριας να την ενσωματώσει στην ελεύθερη Ελλάδα), τον πλοίαρχο Frank Hastings (1794-1828), τον θρυλικό κυβερνήτη του «Καρτερία» και του ναυμάχου που παρέσυρε τον Τούρκο-Αιγυπτιακό στόλο να συγκρουστεί στο Ναβαρίνο και να καταστραφεί και τον ναύαρχο Sir Edward Codrington (27/4/1770 – 28/4/1851), ο οποίος αν και δεν είχε σαφή εντολή εμπλοκής σε εχθροπραξίες με τον Ιμπραήμ, συγκρούστηκε με τον Τούρκο-Αιγυπτιακό στόλο στις 20/10/1827 στο Ναβαρίνο³⁵, καταστρέφοντάς τον και αναγκάζοντας τον σουλτάνο Μαχμούτ Β’ (20/7/1785 – 1/7/1839) στην υπογραφή του Πρωτοκόλλου του Λονδίνου στις 3/2/1830 και στην ανεξαρτησία της Ελλάδος.

Δεν θα πρέπει ωστόσο να υποτιμούμε και τα γεωπολιτικά συμφέροντα της πατρίδας του Μπένθαμ, Βρετανίας, η οποία στόχευε στην ύπαρξη μιας μικρής Ελλάδας, αδύναμης και εξαρτημένης στην Δυτική Ευρώπη, με μηδενική ιδεατά, ρωσική επιρροή. Αυτά τελικά επικράτησαν και εκφράζονται από την ακόλουθη φράση του Βρετανού πολιτικού, Λόρδου Palmerston [1784–1865, πρωθυπουργός 1855–8 & 1859–65, ομιλία του στην Βουλή των Κοινοτήτων, 1η Μαρτίου 1848]: «Δεν έχουμε αιώνιους συμμάχους και δεν έχουμε διαρκείς εχθρούς. Τα συμφέροντά μας είναι συνεχή και αιώνια, και αυτά τα συμφέροντα είναι καθήκον μας να ακολουθήσουμε. We have no eternal allies, and we have no perpetual enemies. Our interests are eternal and perpetual, and those interests it is our duty to follow», βλ. https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191826719.001.0001/q-oro-ed4-00008130

Βιβλιογραφικές και Διαδικτυακές Αναφορές

• Αναγνώστου, Ηώ. (2015). Πανοπτικόν Σύστημα, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.terrapapers.com, (1-4-2021).

• Βιογραφία του Leicester Stanhope, διαδικτυακός τόπος: https://www.eefshp.gr, (1-4-2021).

• Βασιλείου, Αθανάσιος. (9-12-2012). Ο Μπένθαμ στην υπηρεσία του 1821, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.kathimerini.gr/culture/, (1-4-2021).

• Γιαννόπουλος, Νίκος. (2016). Οι μάχες των Ελλήνων για την ελευθερία, Αθήνα: Historical Quest.

• Μαρία Γιούνη (επιμ.), Δίκαιο και Ιστορία 3, Πρακτικά ΙΘ΄ Συνάντησης Ιστορικών του Δικαίου, Εκδ. Σάκκουλα 2018, Ο Jeremy Bentham και οι «λανθάνουσες αρνησικυρίες» του Συντάγματος της Επιδαύρου του 1822, Ακρίτας Καϊδατζής, Επίκ. Καθηγητής Νομικής Α.Π.Θ.

• Γουντχάουζ, Κρίστοφερ. (2020). ΦΙΛΕΛΛΗΝΕΣ στον Αγώνα για την Ελληνική Ανεξαρτησία, μετάφραση Λαμπράκος Γιώργος, Αθήνα: ΜΙΝΩΑΣ.

• Δρούλια, Λουκία. (2003). Ο ΦΙΛΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ, Στο συλλογικό έργο «Ιστορία του Νέου Ελληνισμού 1770-2000», σελ. 267-286, Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

• Ελλάς 2021, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://wwww.ellas2021.eu), (1-4-2021).

• Ευθυμίου, Μαρία. (2021). Φιλελληνισμός και ’21. Οι πολλές όψεις ενός διεθνούς φαινομένου, στο διαδικτυακό τόπο: https://www.Mathesis.cup, (1-4-2021).

• Finlay, George. (Λονδίνο, 1861). Ιστορία της Ελληνικής Επανάστασης, μετάφραση Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Αθήνα: ΤΟ ΒΗΜΑ (2021).

• Fiske, John. (1992). Εισαγωγή στην Επικοινωνία. Επικοινωνία και Κουλτούρα, Αθήνα.

• Fiske, John. (2010). Εισαγωγή στην Επικοινωνία. Μετάφραση Βέρα Μεσσήνη – Ελένη Λούντζη, Αθήνα: Αιγόκερως.

• Τάκης, Ανδρέας, & Τασόπουλος, Γιάννης. (2012). “Ο Ιερεμίας Μπένθαμ και η Ελληνική Επανάσταση“, συνεισφέροντες Κωνσταντίνος Α. Παπαγεωργίου, Φιλήμων Παιονίδης, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα 2012,

• Τζέρεμι Μπένθαμ, διαδικτυακός τόπος: https://www.diastixo.gr/san–simera, (1-4-2021).

• Τζέρεμι Μπένθαμ. Η περιληπτική βιογραφία ενός μεγάλου φιλοσόφου και πατέρα του Ωφελιμισμού, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.nomikospoudastirio.gr, (1-4-2021).

• Τζέρεμι Μπένθαμ: ιδρυτής του σύγχρονου Ωφελιμισμού και πνευματικός ηγέτης του ριζοσπαστικού κινήματος στην Αγγλία, (6/6/2017), https://www.timesnews.gr, (1-4-2021).

• Τα δάνεια του ’21, διατίθεται στο διαδικτυακό τόπο: https://www.sansimera.gr, (1-4-2021).

• Τρελώνη, Έντουαρντ. (1878). Με τον Βύρωνα και τον Ανδρούτσο, ανατύπωση 2010, μετάφραση Σπύρος Μαρκέτος, Αθήνα: ΘΥΡΑΘΕΝ.

• Κάστορας, Σ. (2002). Πολιτιστική Επικοινωνία. Αρχές και Μέθοδοι Επικοινωνίας, Πάτρα: ΕΑΠ.

• Κωνσταντάρας, Κωνσταντίνος & Κοσσιώνης, Χρήστος. (2017). Τουρκικές Σφαγές Εναντίον των Ελλήνων κατά την Επανάσταση και Ελληνικά Ολοκαυτώματα, Αθήνα: ΗΛΕΚΤΡΟΝ.