Ιστορία - Πολιτισμός
Γιατί ο Ρήγας Φεραίος μαρτύρησε στο Βελιγράδι, αφού συνελήφθη από τη Βιέννη;
Γράφει ο Αλέξιος Παναγόπουλος (Academic.Prof.DDDr.Habil.) – ΠΕΜΠΤΟΥΣΙΑ
Πράγματι η πολύτιμη προεπαναστατική διεργασία, για την επανάσταση του 1821 αποτέλεσε το ήμισυ του παντός. Οι Έλληνες ήταν αποφασισμένοι για Ελευθερία ή Θάνατο. Μπορεί οι Φαναριώτες να ακολουθούσαν μια πολίτικη πολιτική, όμως το σκλάβο Γένος δεν άντεχε άλλο στο ζυγό της Σκλαβιάς. Οι λόγιοι τάχθηκαν στην υπηρεσία του Γένους. Ο Ρήγας Φεραίος παρότι συνελήφθη από τη Βιέννη, εν τούτοις μαρτύρησε στο Βελιγράδι, μετά από αρκετές παράνομες δολοπλοκίες, για την παύση της προεπαναστατικής διεργασίας του.
Ο γνωστός μας γενναίος Ρήγας Φεραίος γεννήθηκε στο Βελεστίνο της Θεσσαλικής Μαγνησίας περί το 1757, από γονείς με οικονομική άνεση, έτσι ευτύχησε να έχει προσωπικούς δασκάλους και λογίους από το σκλάβο Γένος. Διδάχθηκε την Ελληνική Ιστορία και την Επιστήμη ώστε να αγαπήσει την Ελλάδα και να ποθήσει την πολυπόθητη ελευθερία της, με τη θυσία του. Ο Χριστόφορος Περραιβός, ως συνεργάτης του, θα συγγράψει τη «σύντομη βιογραφία» του, ενώ σημειώνει ότι στον Τύρναβο, τότε, ζούσε ο λόγιος διδάσκαλος Ιωάννης Πέτζαρης, που αργότερα έγινε και ιερέας, επίσης σημειώνει τον λόγιο διδάσκαλο Γεώργιο Τρικκέα, να διδάσκει στα Αμπελάκια. Αυτοί οι δύο διδάσκαλοι του Γένους υπήρξαν μαθητές του λογίου σχολάρχου της Αθωνιάδος και μετέπειτα αρχιεπισκόπου Σλαβωνίου και Χερσώνος στη Ρωσία, του γνωστού Ευγενίου Βούλγαρη[1]. Συμπληρώνει, ότι στη Ζαγορά του Πηλίου, οι Έλληνες που προετοίμαζαν την επανάσταση του 1821, θα διατηρούσαν Ελληνικό Σχολείο, στο οποίο μαθήτευσε και ο Ρήγας Φεραίος, όπου τότε σχολάρχης ήτο «κάποιος λογιώτατος Κωνσταντίνος». Όταν ο Ρήγας ήταν 10 ετών το 1767, τότε ετών 22, ο Πανάγος ο Γενναίος της οικογένειας Παναγοπούλων[2], στην Αχαϊα προετοίμαζε τον Ιερό Αγώνα του 1821, με σημαντικά περιστατικά, που καταγράφει η τοπική ιστορία, κι όλα αυτά τα προεπαναστατικά γεγονότα, είχαν ως μέλημά τους την αφύπνιση του Γένους.
Η καταπίεση από τους Οθωμανούς ήταν αβάστακτη. Ο Ρήγας εγκατέλειψε τη Θεσσαλία για να πάει στην Κωνσταντινούπολη, κατόπιν στο Βουκουρέστι 30 ετών περίπου, όπου έζησε από το 1787 έως το 1796 με ενδιάμεσες παραμονές σε Βιέννη όπως 1790-1, κι όταν ήταν 39 περίπου ετών μετοίκησε στη Βιέννη. Η ιδιοφυϊα του τον βόηθησε να μάθει και να διαβάζει σε γερμανικά τα επιστημονικά, φιλοσοφικά, λογοτεχνικά κείμενα, τότε υπήρχαν άφθονα στην Ευρώπη, σε γερμανικά, γαλλικά, ιταλικά. Έμεινε ένα περίπου έτος στη Βιέννη έως το Δεκέμβριο του 1797, και 40 ετών περίπου ξεκινά για να πάει στην Ελληνική Κοινότητα της Τεργέστης, όπου και θα συλληφθεί παράνομα από τις Αυστριακές Αρχές για να τον φέρουν πάλι πίσω αλυσοδέσμιο στη Βιέννη, μετά από καταγγελίες κάποιων Εβραίων εμπόρων και άλλων εμπλεκομένων εφιαλτών που ανησύχησαν με τις Φιλελεύθερες Προεπαναστατικές Ιδέες του. Δεν ήταν του χεριού τους! Φοβήθηκαν τον ξεσηκωμό των Ελλήνων. Οι Αυστριακοί λόγω των καταγγελιών εις βάρος του, ως δήθεν επικίνδυνου, για τη δημόσια ασφάλεια και τάξη, και κατόπιν επέμβασης ισχυρών εμποροοικονομικών παραγόντων, τον έστειλαν στην Αυστριακή Παροικία του Ζέμουν, για να παραδοθεί τελικά στους Τούρκους του Βελιγραδίου, κι αυτοί θα τον θανατώσουν με παραγγελία, όπως θα ήθελαν και διάλεξαν τον στραγγαλισμό.
Όταν ήταν στο Βουκουρέστι γνώρισε τον λόγιο διδάσκαλο και ανώτατου δικαστή τον Δημήτριο Καταρτζή, ο οποίος θετικά τον ενέπνευσε στο έργο του. Ο Περραιβός γράφει: «Τύχη αγαθή πρός ευκολωτέραν επιτυχίαν του σκοπού του εσχετίσθη μετά τινός Δημητρίου Κανταρτζή Βυζαντίου, εβδομηκονταετούς σχεδόν την ηλικίαν, ανδρός σημαντικού, πρωτοκαθεδρίαν του ανωτέρου δικαστικού κλάδου κατέχοντος, ανδρός τιμίου, εγκρατούς της ελληνικής, γαλλικής και αραβικής διαλέκτου και θερμού Πατριώτου»[3], ο οποίος του ενεφύσησε τη συνέχεια του Έθνους, από την αρχαιότητα και το βυζάντιο, έως τα νεώτερα, μάλιστα τον κατηύθυνε τον Ρήγα, για την επιστημονική φιλοσοφική γνώση, παιδεία και γραμματεία. Ο δικαστής Καταρτζής έζησε από το 1730 έως το 1807, ανήκε στην αριστοκρατία των ευγενών Φαναριωτών πατριωτών και γνώρισε αρκετά καλά μελετώντας τον Γαλλικό Διαφωτισμό, ώστε να μην είναι υπέρ της τυφλής και ολικής αποδοχής του, ούτε υπέρ της απόρριψής του για την καταπολέμηση των δεισιδαιμονιών και των προκαταλήψεων. Προς τα τέλη της ζωής του με το σύντομο δοκίμιό του: «Συμβουλή στούς νέους πώς να ωφελούνται και να μη βλάπτουνται απ’ τα βιβλία τα Φράγκικα και τα Τούρκικα, και ποια νά’ναι η καθ’ αυτό τους σπουδή», φαίνεται να είχε μελετήσει και τον Μέγα Βασίλειο και νάθελε σαν να τον μιμηθεί, από την σχετική ομιλία του: «Προς τους νέους, όπως αν εξ ελληνικών ωφελοίντο λόγων». Ο δε καθηγητής στο Στρασβούργο π. Αστέριος Αργυρίου[4], θα γράψει περίπου: Μέσα στο κλίμα των εθνικών εξάψεων ο Καταρτζὴς, φροντίζει, πρώτ’ απ’όλα, να ορίσει και να αναπτύξει την ιδέα του Ορθοδόξου Ελληνικού Γένους, που την ονομάζει Ρωμιοσύνη, και πού συγκεντρώνει σωρρευτικά τη διπλή ελληνική κληρονομιά, δηλαδή την αρχαία ελληνική και τη βυζαντινο/χριστιανική. Σύμφωνα με τον Φαναριώτη λόγιο και δικαστή, η ευθύνη των Ρωμιών της εποχής του – και επομένως του Ρήγα – ήταν μεγάλη. Έπρεπε να γίνουν οι προεπαναστατικές διεργασίες πάση θυσία. Είχαν καθήκον να υπερασπισθούν την διπλή ελληνοχριστιανική παρακαταθήκη και να εργασθούν για την απελευθέρωση της Ρωμιοσύνης.
Ο δικαστής Καταρτζής δεν δίσταζε να είναι καυστικός προς τον Βολταίρο, δεν δειλίαζε να το σημειώνει: «Ο Βολταίρος με λόγο πως συντυχαίνει (μιλάει) κατά της δεισιδαιμονίας, ήταν ένας άκρως δεισιδαίμων εις την ασέβειαν»[5]. Ο Ρήγας από το Βουκουρέστι και τη Βιέννη, όπου βρισκόταν, γνωρίζοντας άριστα τα γαλλικά, θα ενημερωνόταν για τις νέες ιδέες και τα επιτεύγματα του 18ου αιώνα. Ο διαφωτισμός της Εσπερίας και γενικά η γνώση τον εντυπωσίαζαν, αλλά διατηρούσε μέσα του την ελληνοχριστιανική ταυτότητά του και ακόμα περισσότερο μελετούσε την αρχαία και νεώτερη ελληνική ιστορία και τους Έλληνες συγγραφείς. Μέχρι το 1789 φαίνεται να είχε εμβαθύνει στις μελέτες των Ντιντερό και Ντ’Αλαμπέρ, έργα του Βολταίρου, Ρουσώ και άλλων συγγραφέων. Από το 1789 έως τη σύλληψή του, στο τέλος του 1797, μελετούσε τους γάλλους διαφωτιστές και της επανάστασής των, για τη Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και το Σύνταγμα του 1793.
Αυτά τα στοιχεία, οι νέες ιδέες και οι αντιλήψεις έγιναν χρήσιμα εργαλεία τα οποία τα χρησιμοποίησε, μεταφέροντάς τα, διασκευασμένα, στο δικό του ελληνορθόδοξο προεπαναστατικό σχέδιο, στο οποίο δεν θα είχε θέση το «Υπέρτατον Όν» του Ροβεσπιέρου, ούτε η «Θεά Λογική», ούτε το αντιχριστιανικό και αντορθόδοξο πνεύμα κάποιων διαφωτιστών της Εσπερίας. Ο καθηγητής Σβολόπουλος[6], θα σημειώσει: «δεν δύναται να θεωρηθεί ως απόλυτα αναγκαστικός ο βαθμός, τελικά, της αποδοχής του γαλλικού διαφωτισμού», όπως λάθος υποστηρίζουν κάποιοι Έλληνες οπαδοί του Γαλλικού Διαφωτισμού.
Ο Δημ. Καραμπερόπουλος[7], θα πει για το ίδιο θέμα: «Με τα έργα του ο Ρήγας επιτυγχάνει μία σύνθεση στοιχείων εκ του Ελληνικού και του Ευρωπαϊκού Διαφωτισμού. Έπαιρνε ό,τι έκρινε καλό, με σκοπό την ωφέλεια του Γένους του». Ο Ρήγας σε όλο το έργο του με τη Διακήρυξή του, με τις Επιστολές του, κ.λ.π., δεν μνημονεύει λέξη για τη Γαλλική Επανάσταση, ούτε εξυμνεί τον Ναπολέοντα. Αντίθετα διατυπώνει και εκφράζει την ακλόνητη Πίστη του στην Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό. Στον Θούριο γράφει: «να κάμωμεν τον όρκο πάνω στον Σταυρό» και στον Ύμνο τον Πατριωτικό, θα γράψει: «Όποιος λοιπόν είναι καλός κι Ορθόδοξος Χριστιανός με τ’ άρματα στό χέρι, άς δράμει σάν ξεφτέρι το Γένος να σώση με χαρά μπρέ παιδιά». Επίσης, θα πρέπει να μας είναι χαρακτηριστικό ότι οραματιζόταν πάνω στη σημαία του Ελεύθερου Ελληνικού Κράτους, να έχει βάλει το ρόπαλο του Ηρακλή με τους τρείς Σταυρούς επάνω του. Τελικά από τη Βιέννη θα οδηγηθεί δέσμιος από τις Αυστριακές Αρχές στο Ζέμουν.
Μετά την Οθωμανική κατοχή περί το 1717, το Ζέμουν θα κυριευθεί από Αυστριακούς Αψβούργους, οι οποίοι το διοικούν για πολλά έτη, με την ήττα του Οθωμανικού[8] στρατού κατά τη Μάχη του Πετροβάραντιν, κοντά στη πόλη του Νοβι Σάντ, στις 5 Αυγούστου του 1716. Η ήττα των Οθωμανών οδήγησε στην υπογραφή της Συνθήκης του Πασάροβιτς. Με αυτή τη Συνθήκη παραχωρείται η περιοχή του Ζέμουν στον ισχυρό Οίκο των Σένμπορν, ή στα Αυστριακά: Schönborn. Από το 1736, ξεσπά μεγάλη εξέγερση των αγροτών, στο Ζέμουν.
Η γεωστρατηγική θέση της πόλης και η η γεωπολιτική σημασία της στην διακλάδωση των δύο πλωτών πολύ σημαντικών ποτάμιων οδών, μεταξύ δύο Αυτοκρατοριών, γινόταν η βασική αιτία που πάνω στο Ζέμουν οι έριδες θα πολλαπλασιάζονταν, μεταξύ Οθωμανών και Αυστριακών Αψβούργων. Το 1739 γίνεται η Συνθήκη του Βελιγραδίου, που ορίστηκαν τα σύνορα, μεταξύ των δύο Αυτοκρατοριών. Αργότερα περί το 1746 οργανώνεται η Παραμεθόριος Περιοχή ή Vojna Granica, που θα ήταν η ετοιμοπόλεμη στρατιωτική ζώνη άμυνας, κατά κάθε Οθωμανικής απειλής. Από το 1749 το Ζέμουν αποκτά ιδιαίτερα προνόμια ως Δήμος, υπό Αυστριακή κυριαρχία, και με Αυστριακή στρατιωτική κοινότητα. Ο πληθυσμός της πόλης του Ζέμουν, περί το 1754 θα συμπεριλαμβάνει 1900 Ορθόδοξοι (σε αυτούς οι μισοί σχεδόν είναι Έλληνες, 2-3 φορές θα εκλεγεί Έλληνας δήμαρχος), 600 Ρ/καθολικοί, 76 Εβραίοι, και 100 Ρομά. Το χρονικό αυτό διάστημα παρατηρείται η μεγάλη οικονομική ανάπτυξη. Οι Βλάχοι και οι Έλληνες, να έχουν σημαντική εμπορική και οικονομική[9] δύναμη. Από το 1777, ο πληθυσμός του Ζέμουν είχε 1130 νοικοκυριά, με 6800 κατοίκους. Οι Ρ/Καθολικοί ήταν κυρίως Αυστριακοί. Τότε καταφθάνουν στην πόλη Ζέμουν για εγκατάσταση, Γερμανοί και Ούγγροι. Στο Ζέμουν υπήρχε και η ισχυρή Ελληνική Κοινότητα από τις αρχές του 18ου αιώνα η οποία διατηρούσε και το δικό της Ελληνικό σχολείο και Ναό μέχρι σήμερα Αγίων Αρχαγγέλων. Αρκετά μέλη της Ελληνικής Κοινότητας Ζέμουν συνδέονται με τη Χάρτα του Ρήγα Φεραίου.
Κάποιοι απ’ αυτούς ήταν ο Γεώργιος Τουρούντζας, αδελφός του Θεοχάρη Τουρουντζά, που τον συνέλαβαν μαζί με τον Ρήγα Φεραίο. Είχε παραλάβει τρείς Χάρτες του Ρήγα Φεραίου και 50 πορτραίτα του Μεγάλου Αλεξάνδρου, για να τα πουλήσει σε Έλληνες στο Αυστριακό Ζέμουν, προκειμένου να βοηθήσουν οικονομικά την προεπαναστατική κίνηση. Υποστηρικτής του Ρήγα Φεραίου ήταν και ο έμπορος Φυλακτός Νικολάου από τα Ιωάννινα, ο έμπορος Γεώργιος Αθανασίου από τη Σελίτσα, σημερινή Εράτυρα της Δυτικής Μακεδονίας, ακόμα και από τους ιδρυτές του Ελληνικού σχολείου Ζέμουν, ο Γεώργιος Αυξεντίου ή Αυξεντιάδης, από το Ζουπάνι του σημερινού Πεντάλοφου της Δυτικής Μακεδονίας, και πρώτος δάσκαλος του Ελληνικού σχολείου Ζέμουν.
Αλλά η σύλληψη στη Τεργέστη από τις Αρχές Βιέννης και η παράδοση του Ρήγα Φεραίου στους Τούρκους δεν ήταν τυχαία. Η σύλληψη του έγινε στη Τεργέστη εντός Αυστριακής δικαιοδοσίας, κατόπιν θα οδηγηθεί στη Βιέννη και στο Ζέμουν δηλαδή εντός Αυστριακού Δήμου, και κατόπιν θα παραδοθεί στους απέναντι Τούρκους για να οδηγηθεί στη φυλακή στο διπλανό Βελιγράδι, κι όλη αυτή η διαδικασία σύλληψης, ανάκρισης, κατακράτησης, παράδοσης, είχε πολλά ερωτήματα! Γι’ αυτό και προκάλεσε αρκετές αντιδράσεις από την Ελληνική Κοινότητα Ζέμουν, ενώπιον των τοπικών Δημοτικών Αυστριακών Αρχών Ζέμουν και ενώπιον των Στρατιωτικών Αυστριακών Αρχών Ζέμουν. Αλλά οι αποφάσεις έρχονταν έτοιμες από τη Βιέννη.
Οι διαμαρτυρίες και οι εντάσεις για την παράνομη σύλληψη του Ρήγα ήταν επίσημες όπως από τον Κωνσταντίνο Γεωργίου – Κυρίτσα, από το Μπλάτσι ή σημερινό Βλάστη της Δυτικής Μακεδονίας. Δραστήριο μέλος της Ελληνικής Κοινότητας Ζέμουν μνημονεύεται και ο έμπορος Γεώργιος Μαντζαρλής. Όμως, πάραυτα, ο Ρήγας Φεραίος και οι συνεργάτες του μεταφέρθηκαν από τη Βιέννη και κρατήθηκαν παράνομα φυλακισμένοι στο Αυστριακό Ζέμουν. Κατόπιν, παρά τις έντονες διαμαρτυρίες των Ελλήνων του Ζέμουν, οι Αυστριακοί στρατιώτες με εντολή των Αυστριακών Αρχών θα τους μεταφέρουν πεζούς στο διπλανό Βελιγράδι[10] όπου και τους παρέδωσαν στους Τούρκους. Μια συνεργασία Αυστριακών Αρχών και Οθωμανών για την παράνομη σύλληψη, κράτηση και δολοφονία, του προεπαναστατικού ήρωά μας. Μια άλλη Ελληνική οικογένεια που έζησε στην πόλη του Ζέμουν από το 1739 και βοήθησε προεπαναστατικά το κίνημα του Ρήγα ήταν και η οικογένεια Σπιρτά, με καταγωγή από την Κλεισούρα της Μακεδονίας. Ο τελευταίος απόγονος της οικογένειας αυτής εκοιμήθη στο Ζέμουν το έτος 1909. Στο κοιμητήριο της πόλης υπάρχει μνημειώδης τάφος[11] της οικογένειας αυτής. Η γεωοικονομική και γεωστρατηγική θέση του Ζέμουν θα ήταν πάντα ο βασικός λόγος για την οικονομική της ανάπτυξη. Στην πόλη θα γίνουν τα σημαντικότερα γεγονότα ξεσηκωμού ενάντια στη φεουδαρχική διοίκηση των Αυστριακών Αψβούργων. Όμως η εξέγερση σύντομα καταστέλεται.
Άραγε, ποιος υποκίνησε αυτή την υψηλή και μυστική διπλωματία εις βάρος της προεπαναστατικής διεργασίας του Ρήγα Φεραίου, αποτελούν ερωτήματα, όπως και το ποιοί τελικά αργότερα θανάτωσαν τον Ιωάννη Καποδίστρια! Η σύλληψή του από τη Βιέννη, η παράνομη κράτησή του με βασανιστικές ανακρίσεις, η μεταφορά του στον Αυστριακό Δήμο του Ζέμουν και η κράτησή του στις Αυστριακές Στρατιωτικές φυλακές του Ζέμουν αποτελούν θέμα προς διερεύνηση. Οι ατυχείς προσπάθειες των Ελλήνων αρχόντων του Ζέμουν να τον ελευθερώσουν από τις Αυστριακές Αρχές Ζέμουν, καθώς και η παράνομη παράδοσή του στους Οθωμανούς του Βελιγραδίου για να τον θανατώσουν, δεικνύουν ότι οι προεπαναστατικές διεργασίες για κάποιους ισχυρούς παράγοντες της προηγμένης Ευρώπης δεν ήταν και τόσο επιθυμητές.
Όπως και νάχει το Γένος θα ελευθερωθεί, πληρώνοντας με το αίμα του. Σήμερα εμείς καλούμαστε ως Έλληνες να τιμήσουμε τους θυσιασθέντες Έλληνες ήρωες και να αφυπνίσουμε την εθνική μας συνείδηση, να διαφυλάξουμε τα Ιδανικά μας, εάν θέλουμε να μην χαθούμε.
Διευκρίνιση: Ο Ρήγας συνελήφθη στη Τεργέστη από τις Αρχές της Βιέννης που τον παρακολουθούσαν από καιρό, λόγω καταγγελιών και συκοφαντιών, κι οι υψηλές εντολές ήταν αμείλικτες. Μαζί του μαρτύρησαν στο Βελιγράδι από τους Οθωμανούς: οι χιώτες Ευστράτιος Αργέντης και Αντώνιος Κορωνιός, ο ιατρός Δημήτριος Νικολαϊδης από την Ήπειρο, ο Θεοχάρης Γεωργίου Τουρούντζιας από τη Σιάτιστα, οι αδελφοί Ιωάννης και Παναγιώτης Εμμανουήλ από την Καστοριά και ο Ιωάννης Καρατζάς από τη Κύπρο.
Παραπομπές:
[1]Βλ. σημ., σελ. 6, στο βιβλίο του Περραιβού, αναστατική έκδοση από Διον. Νότη Καραβία. Ο Ευγένιος Βούλγαρης έγινε Σχολάρχης της Αθωνιάδας Ακαδημίας στο Άγιον Όρος μετά τον σχολάρχη Νεόφυτο Καυσοκαλυβίτη εξ’ εβραίων εκ Πατρών, οι οποίοι, και οι δύο για λόγους παρεξήγησης, έφυγαν από τον Άθωνα.
[2] Πρβλ. στο βιβλίο Αλέξιου Παναγόπουλου, Αχαϊα, Μωριάς, Πελοπόννησος, Αθήνα 2009, σελ. 436-439, με τίτλο: Πανάγος, ο βοσκός. Διήγημα Βουκολικό, περί του Πανάγου: «ο νούς μου με παρακινεί κι ο λογισμός με φέρνει, να γράψω την διήγησιν να σας την παραστήσω,να πω το τι συνέβηκεν εις κάθε πολιτεία, εις Πάτρα και εις Ναύπακτον κ’ εις όλα τα Χωρία. Στην Πάτρα φανερώθηκε «ο Πανάγος» εικοστή σεπτεμβρίου, και άρχισε τη διδαχή με χάρη του Κυρίου, και πήγε περισσός λαός στον Άγιον Ανδρέα, εις τον προστάτην μας εδώ πρώτον αρχιερέα ήτον λαός αρίθμητος ως δύο χιλιάδες, χωρίς γυναίκες και παιδιά και χωρίς τους παπάδες. Την κυριακήν που πέρασεν, όντες στη λειτουργία, ευρίσκετο και ο βοσκός διδάσκων παρρησία. Να, βλέπουσι με έκστασι στη μέση και προβαίνει μπουλούκπασης με άρματα, όλοι αρματωμένοι κ’ εμβαίνουν με αυθάδειαν μέσα στήν εκκλησία κι εγίνηκε μιά ταραχή ρωτούσι τον μπουλούκπασι τι είναι η δουλειά τους και ήλθαν με αυθάδειαν εις το προσκύνημά τους; Τότε σαν αποφάσισαν, άρχισαν να υβρίζουν τους λέν να φύγουν παρευθύς από την εκκλησία, για να μη λάχη και γενούν όλοι αυτοί θυσία. Κατόπι τους οι Χριστιανοί έτρεχαν και φωνάζαν, το άδικον που τους έγινεν όλον αυτό εκράζαν κι ανεβαίνουν στο τσιαρσί, σμίγουν κοντά στη βρύση, όπου επιάσαν τα τσαρσιά κ’ όλους τους μαχαλάδες, τους εβραίους γυρεύοντας πούφεραν τους μπελάδες. Στο συναγώγι έφτασαν χαλώντας τα καλύβια, καντήλια τους ετσάκισαν, ερήμαξαν τη Χάβρα και τον ραμπίνον έπιασαν στου Μέδρου το κονάκι, γιατί του έδωσαν γροθιαίς κλοτζιαίς όσας μπορούσαν γιατί αυτός επίστευσαν πως ήτον η αιτία, Τούρκοι να έμβουν έξαφνα μέσα στην εκκλησία. Ένας αράπης ήρχετο και σμίγει με το κόλι. Απ’ έξω απ’ την Παντάνασσαν έπεσε πληγωμένος». Στο Στιχούργημα το οποίο έχει 792 στίχους και γράφηκε το έτος 1767, στις 18 Σεπτεμβρίου, το συνέταξε, ο Κρητικός Ιωάννης Σποντής, με τίτλο: «διήγησις δια στίχων ωραίων περί του βοσκού όπου εφανερώθη εις τον Μωρέα, κατα το 1767». Ο Μανουήλ Ι. Γεδεών, το δημοσιεύσε ολόκληρο στο έργο του: «Αρχείον Εκκλησιαστικής Ιστορίας», στην Κωνσταντινούπολη το 1911-1914, στον Α’ τομ., στη σελ. 398κ.ε. Αρκετοί εβραίοι, και πρίν αλλά και τότε, θέλησαν να γίνουν Χριστιανοί, με μικτούς γάμους. Ως τέτοιο γόνο εκ των Πατρέων, πολύ πριν από αυτά τα προεπαναστατικά γεγονότα, μνημονεύει τον εαυτό του ο λόγιος αγιορείτης πρώτος σχολάρχης Αθωνιάδας του 18ου αιώνα Νεόφυτος Καυσοκαλυβίτης, ο οποίος ηγήθηκε του κινήματος των γνωστών Κολλυβάδων, δηλ. να μήν γίνονται τις Κυριακές μνημόσυνα, παρά μόνο το Σάββατο. Ο ίδιος σημείωνε τον εαυτό του: Πελοποννήσιος ο εξ Εβραίων και το 1759 από το τυπογραφείο της Μεγίστης Λαύρας τυπώνει το βιβλίο του: Εκλογή Ψαλτηρίου του παντός εις τε δοξολογίας και ευχήν, συλλεγείσα μεν παρά του ελλογιμωτάτου διδασκάλου Κυρίου Νεοφύτου του εξ Εβραίων αφιερωθείσα δε τω οσίω Πατρί ημών Αθανασίω τω εν Άθω.
[3] Πρβλ. στην παραπομπή αρ. 1, Αυτόθι, σελ. 8.
[4] Βλ. Άρθρο του π. Αστέριου Αργυρίου: «Τρία κείμενα γιὰ μία απάντηση ή σκέψεις πάνω στο διάλογο της Ορθοδοξίας με τον έξω κόσμο», στό «Χαριστήριο Τόμο»: για το Μητροπολίτη Αδριανουπόλεως Δαμασκηνό. Έκδ.: Διακοινοβουλευτικής Συνέλευσης Ορθοδοξίας, Αθήνα, 2007, σελ. 127.
[5]Βλ. Δημήτριου Καταρτζὴ, «Τα ευρισκόμενα», εκδ. Κ.Θ. Δημαράς, Αθήνα 1970, σελ. 61 και Δημ. Αποστολόπουλου: «Ο Καταρτζής και οι Questions sur l’ Encyclopedie του Βολταίρου», στο Περ/κό: «Ο Ερανιστής», τόμ. 24 (2003) σελ. 105.
[6]Ομιλία Κων. Σβολόπουλου με θέμα: «Ήταν ο Ρήγας Διαφωτιστής;», στα Πρακτικά Δ΄ Συνεδρίου Ε.Σ.Ε., της Ι.Σ. της Εκκλησίας της Ελλάδος, Έκδ. «Αρχονταρίκι», Αθήνα 2016, σελ. 393.
[7]Ομιλία με θέμα: «Ελληνικός και Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός: Η συνθετική διάστασή τους στο έργο του επαναστάτη Ρήγα Βελεστινλή», βλ. Πρακτικά του ίδιου ως άνω Συνεδρίου, σελ. 390. Πρόσφατα κυκλοφόρησε Τόμος, του ιδίου συγγραφέα: «Μελέτες για τον Ρήγα Βελεστινλή», όπου ο αναγνώστης ενημερώνεται πλήρως για τη ζωή και το έργο του Ρήγα.
[8]Στα Αγγλικά, David A. Norris, Belgrade: a cultural history, p. 207, Oxford University Press, 2008.
[9]Στα Αγγλικά, Doreen Warriner, Contrasts in emerging societies: readings in the social and economic history of south-eastern Europe in the nineteenth century, p. 318, Indiana University Press, 1965.
[10]Βλ. Ioannis A. Papadrianos, «The supporters of Rigas Velestinlis in the Serbian town of Zemun», Balkan Studies 1992, σ. 51-55.
[11] Ioannis A. Papadrianos, «An epitaph of the Spirtaw family in the Yugoslav town of Zemun», Balkan Studies, v. 16 (1975) n. 2, σ. 23-25.
ΠΗΓΗ: Cognoscoteam.gr
Ιστορία - Πολιτισμός
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων.
Περισσότερα από 30 εκατομμύρια έγγραφα, κατάλογοι κρατουμένων και στοιχεία καταναγκαστικής εργασίας βοηθούν στην ανασύνθεση προσωπικών ιστοριών που κινδύνεψαν να χαθούν οριστικά. Με την ψηφιοποίηση και τη χρήση νέων τεχνολογιών, το αρχείο επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη και να δώσει απαντήσεις σε οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν την τύχη των συγγενών τους. Πίσω από κάθε όνομα σε έναν κατάλογο κρατουμένων, πίσω από κάθε φθαρμένο έγγραφο και κάθε χειρόγραφη καταχώριση μπορεί να κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.
Για χιλιάδες οικογένειες, η αναζήτηση πληροφοριών για συγγενείς που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο παραμένει μια ανοιχτή υπόθεση, ακόμη και οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία, τα Arolsen Archives, το Διεθνές Κέντρο για τις Ναζιστικές Διώξεις, αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη διερεύνηση αυτών των υποθέσεων. Η συλλογή τους περιλαμβάνει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ιστορικά έγγραφα, με πληροφορίες για περίπου 17,5 εκατομμύρια ανθρώπους που υπήρξαν θύματα ή επιζώντες του ναζιστικού καθεστώτος.
Το έργο του αρχείου δεν περιορίζεται στη φύλαξη ιστορικών τεκμηρίων. Στόχος είναι να διατηρηθούν τα πρωτότυπα, να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχουν και να γίνουν προσβάσιμες σε συγγενείς θυμάτων, ερευνητές και πολίτες από όλο τον κόσμο. Έτσι, τα έγγραφα της ναζιστικής περιόδου μετατρέπονται σε ένα εργαλείο αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας και αποκατάστασης της μνήμης.
Από τα αρχεία των διώξεων στην αναζήτηση της ανθρώπινης μοίρας
Τα Arolsen Archives ιδρύθηκαν το 1948, με την ονομασία International Tracing Service, σε μια εποχή κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να εντοπίσουν συγγενείς τους που είχαν χαθεί στη διάρκεια του πολέμου. Η αρχική αποστολή ήταν να βοηθήσουν στον εντοπισμό αγνοουμένων και στη διευκρίνιση της τύχης ανθρώπων που είχαν υποστεί ναζιστικές διώξεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, η συλλογή εξελίχθηκε σε ένα διεθνές αρχείο ιστορικής τεκμηρίωσης. Τα έγγραφα αφορούν κρατουμένους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, γκέτο και φυλακές της Γκεστάπο, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αλλά και επιζώντες που βρέθηκαν υπό τη φροντίδα συμμαχικών οργανώσεων μετά το 1945. Περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς και τη μετανάστευση κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
Οι κατάλογοι, τα δελτία κρατουμένων, οι καταγραφές μεταγωγών και τα διοικητικά έγγραφα μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα διώξεων. Ένα όνομα, μια ημερομηνία ή ένας αριθμός μητρώου ενδέχεται να αποτελέσει το στοιχείο που θα συνδέσει διαφορετικά έγγραφα και θα επιτρέψει την ανασύνθεση ενός μέρους της ζωής του. Ωστόσο, το αρχείο δεν είναι πλήρες. Πολλά έγγραφα καταστράφηκαν από τους ίδιους τους Ναζί ή χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν χωρίς να καταγραφούν ποτέ τα ονόματά τους. Για τον λόγο αυτό, η απουσία ενός προσώπου από τις διαθέσιμες συλλογές δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ή ότι δεν υπέστη διώξεις.
Η ψηφιοποίηση αλλάζει τον τρόπο αναζήτησης
Για πολλά χρόνια, η αξιοποίηση του αρχείου απαιτούσε εκτεταμένη χειρωνακτική εργασία. Οι ερευνητές έπρεπε να εξετάζουν φακέλους, να διαβάζουν χειρόγραφες σημειώσεις και να αντιπαραβάλλουν πληροφορίες που βρίσκονταν σε διαφορετικά έγγραφα. Η ψηφιοποίηση αλλάζει σταδιακά αυτή τη διαδικασία. Τα Arolsen Archives αναπτύσσουν ένα ηλεκτρονικό αρχείο μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να αναζητούν ονόματα και ιστορικά θέματα, να εντοπίζουν ψηφιοποιημένα τεκμήρια και να εξετάζουν το περιεχόμενό τους από απόσταση. Η διαδικασία, ωστόσο, δεν τελειώνει με τη σάρωση ενός εγγράφου. Για να μπορεί να αναζητηθεί αποτελεσματικά, πρέπει να καταχωριστούν τα στοιχεία του, να συνδεθούν τα ονόματα με τις αντίστοιχες εγγραφές και να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχει.
Σε αυτό το στάδιο αξιοποιούνται τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων (OCR), καθώς και εργαλεία που βοηθούν στην ομαδοποίηση και τη διασύνδεση δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση καταλόγων και την αντιπαραβολή πληροφοριών από διαφορετικά έγγραφα, ώστε να εντοπίζονται πιθανές συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Η τεχνολογία, όμως, δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Τα παλιά έγγραφα περιέχουν δυσανάγνωστα χειρόγραφα, διαφορετικές γραφές ονομάτων, συντομογραφίες και λάθη καταγραφής. Για τον λόγο αυτό, η αυτοματοποιημένη αναγνώριση χρειάζεται έλεγχο και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν αφορά στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την ανασύνθεση της μοίρας ενός θύματος.
Όταν ένα όνομα οδηγεί σε μια οικογενειακή ιστορία
Η σημασία των Arolsen Archives γίνεται ιδιαίτερα εμφανής μέσα από τις αναζητήσεις συγγενών. Για ανθρώπους που προσπαθούν να μάθουν τι συνέβη σε έναν παππού, μια γιαγιά ή έναν άλλο συγγενή που εξαφανίστηκε κατά τη ναζιστική περίοδο, ακόμη και ένα μικρό εύρημα μπορεί να έχει μεγάλη συναισθηματική και ιστορική αξία. Η αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πληροφορίες για την κράτηση ενός προσώπου, τη μεταφορά του σε στρατόπεδο, την καταναγκαστική εργασία ή την παρουσία του σε μεταπολεμικό καταυλισμό εκτοπισμένων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα έγγραφα προσφέρουν μόνο αποσπασματικές ενδείξεις, οι οποίες χρειάζεται να διασταυρωθούν με άλλες πηγές.
Το ηλεκτρονικό αρχείο είναι ελεύθερα προσβάσιμο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για προσωπικές αναζητήσεις όσο και για επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογραφικούς σκοπούς. Όταν η διαδικτυακή έρευνα δεν αποδίδει αποτελέσματα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να απευθυνθούν στην υπηρεσία αναζήτησης του οργανισμού. Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι επιζώντες του ναζισμού λιγοστεύουν. Καθώς οι προσωπικές μαρτυρίες χάνονται σταδιακά, τα τεκμήρια αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
#everynamecounts: Η μνήμη ως συλλογική προσπάθεια
Η ψηφιοποίηση δεν στηρίζεται αποκλειστικά στους εργαζομένους του αρχείου. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι εθελοντές που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία #everynamecounts. Μέσω της δράσης αυτής, πολίτες βοηθούν στην καταχώριση πληροφοριών από ιστορικά έγγραφα, ώστε τα ονόματα και τα σχετικά στοιχεία να γίνουν ευκολότερα αναζητήσιμα. Η συμμετοχή τους συμβάλλει στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιοποιημένες σελίδες με συγκεκριμένα πρόσωπα και να διευκολυνθούν οι μελλοντικές αναζητήσεις.
Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής ιστορικής μνήμης, στην οποία η τεχνολογία συνδυάζεται με την ανθρώπινη εργασία. Η καταχώριση ενός ονόματος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διαδικασία: είναι ένας τρόπος να αναγνωριστεί η ύπαρξη ενός ανθρώπου και να διατηρηθεί η ιστορία του μέσα σε ένα ευρύτερο αρχείο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η πρωτοβουλία #StolenMemory επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγγενών πρώην κρατουμένων στους οποίους είχαν αφαιρεθεί προσωπικά αντικείμενα κατά τη σύλληψή τους. Τα αντικείμενα αυτά, όταν είναι δυνατόν να επιστραφούν στις οικογένειες, λειτουργούν ως απτοί σύνδεσμοι με ανθρώπους των οποίων η ιστορία συχνά έχει διασωθεί μόνο μέσα από έγγραφα.
Παρά την πρόοδο της ψηφιοποίησης, η προστασία των πρωτότυπων εγγράφων παραμένει βασική προτεραιότητα. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες για τη διεκπεραίωση αιτημάτων εντοπισμού αγνοουμένων. Το συχνό ξεφύλλισμα, η αντιγραφή και η μεταφορά τους έχουν αφήσει σημάδια φθοράς. Οι εργασίες συντήρησης περιλαμβάνουν την κατάλληλη συσκευασία, την αντιμετώπιση της όξινης φθοράς του χαρτιού και την καταγραφή της κατάστασης κάθε τεκμηρίου. Η ψηφιακή πρόσβαση περιορίζει την ανάγκη συνεχούς χειρισμού των πρωτοτύπων, χωρίς όμως να καταργεί την ανάγκη διατήρησής τους.
Η σημασία της συλλογής έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: από το 2013, τα Arolsen Archives περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO, το οποίο αποσκοπεί στην προστασία και ανάδειξη σημαντικών τεκμηρίων της παγκόσμιας ιστορίας.
Ένα αρχείο για το παρελθόν και τις επόμενες γενιές
Η δουλειά των Arolsen Archives δείχνει ότι η ιστορική μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από μνημεία, επετείους και δημόσιες τελετές. Διατηρείται και μέσα από την επίμονη εργασία της καταγραφής, της διασταύρωσης και της προστασίας των τεκμηρίων. Κάθε έγγραφο μπορεί να αποτελέσει μια μαρτυρία για το πώς οργανώθηκαν οι διώξεις, πώς λειτούργησε ο μηχανισμός καταναγκαστικής εργασίας και ποιες συνέπειες είχε ο ναζισμός για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μπορεί να προσφέρει σε μια οικογένεια μια πληροφορία που αναζητούσε επί δεκαετίες.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η παραπληροφόρηση και η διαστρέβλωση ιστορικών γεγονότων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, η πρόσβαση στις πρωτογενείς πηγές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα αρχεία δεν απαντούν σε κάθε ερώτημα, ούτε μπορούν να αναπληρώσουν τα τεκμήρια που χάθηκαν. Μπορούν, όμως, να διασώσουν όσα εξακολουθούν να υπάρχουν και να επιτρέψουν στις επόμενες γενιές να τα μελετήσουν. Στο Μπαντ Άρολσεν, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο το τι συνέβη στο παρελθόν. Αφορά και τη δυνατότητα να μη χαθούν ξανά τα ίχνη ανθρώπων που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Αναλύσεις
Η ιστορία του Καπετανίδη στον Ισραηλινό Τύπο
Η ζωή, η δημοσιογραφική δράση και η θυσία του Νίκου Καπετανίδη αναδεικνύονται στην Israel Hayom, μέσα από άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη, που θέτει στο επίκεντρο τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την άρνηση της Τουρκίας να αναμετρηθεί με το ιστορικό της παρελθόν.
Στον ισραηλινό Τύπο φτάνει η ιστορία του Νίκου Καπετανίδη, του Πόντιου δημοσιογράφου που οδηγήθηκε στην αγχόνη στην Αμάσεια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, επειδή υπερασπίστηκε με την πένα και τη δημόσια στάση του τον Ελληνισμό του Πόντου.
Με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2026 στην Israel Hayom, ο δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του Geopolitico.gr, Χρήστος Κωνσταντινίδης, παρουσιάζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό τη διαδρομή του εκδότη της «Εποχής». Παράλληλα, συνδέει την ιστορική του μαρτυρία με το σημερινό ζήτημα της λογοδοσίας και την επιλεκτική στάση της Άγκυρας απέναντι στα εγκλήματα του παρελθόντος.
Το δημοσίευμα φέρει τον τίτλο «Turkey demands accountability from Israel – but not from itself», δηλαδή «Η Τουρκία απαιτεί λογοδοσία από το Ισραήλ – αλλά όχι από τον εαυτό της».
Η αφετηρία του άρθρου είναι η εκτέλεση του 32χρονου Καπετανίδη. Γεννημένος στη Ριζούντα το 1889 και απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, ο δημοσιογράφος εξέδωσε το 1918 την εφημερίδα «Εποχή», καταγράφοντας τις διώξεις και τη βία που υφίσταντο οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Τραπεζούντα και στα χωριά του Πόντου.
Μέσα από αναφορές στη μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά στη «Γη του Πόντου», ο Κωνσταντινίδης σκιαγραφεί έναν άνθρωπο με ορμή, πατριωτικό φρόνημα και βαθιά πίστη στην ελευθερία. Έναν εκδότη που αντιλαμβανόταν τη δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στον λαό του και κατονόμαζε τους υπευθύνους των διωγμών, γνωρίζοντας ότι κάθε φύλλο της εφημερίδας του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο έχει η αντιπαράθεσή του με τον Τοπάλ Οσμάν, τον παραστρατιωτικό αρχηγό που συνδέθηκε με σφαγές, λεηλασίες και εκτοπισμούς Ελλήνων και Αρμενίων. Όπως υπογραμμίζεται, ο Καπετανίδης δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές του, ούτε άλλαξε τη γραμμή της εφημερίδας για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία.
Το δημοσίευμα περιγράφει τα λεγόμενα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας ως μηχανισμό εξόντωσης της ηγεσίας του ποντιακού Ελληνισμού. Κληρικοί, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαδικασίες στις οποίες, σύμφωνα με την ανάλυση του αρθρογράφου, η καταδίκη είχε ουσιαστικά προαποφασιστεί.
Απέναντι στους κατηγόρους του, ο Καπετανίδης υπερασπίστηκε ανοιχτά την εθνική του θέση. Όταν κατηγορήθηκε ότι αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του Πόντου, δήλωσε ότι επιδίωκε και την ένωσή του με την Ελλάδα. Το άρθρο αναφέρεται και στην τελευταία του κραυγή πριν από τον απαγχονισμό: «Ζήτω η Ελλάς!»
Κεντρικό σημείο της παρέμβασης αποτελεί η διάσωση του αρχείου της «Εποχής» από τον αδελφό του, Κώστα Καπετανίδη, ο οποίος το μετέφερε στην Ελλάδα. Η ψηφιοποίησή του, επισημαίνει ο Κωνσταντινίδης, δημιουργεί δυνατότητες ευρύτερης μελέτης και διεθνούς αξιοποίησης.
Πρόκειται για τεκμήρια γραμμένα την ώρα που εξελίσσονταν οι διωγμοί. Ο αρθρογράφος προτείνει τη μετάφραση, την επιστημονική επεξεργασία και την παρουσίασή τους σε κοινοβούλια, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς, ως μέρος μιας οργανωμένης προσπάθειας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.
Η σύνδεση με το σήμερα γίνεται μέσα από την κριτική στην Τουρκία, η οποία κατηγορεί το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ εξακολουθεί να αρνείται τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το άρθρο διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες κατά του Ισραήλ πρέπει να κρίνονται με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και το δίκαιο. Θέτει, όμως, ταυτόχρονα το ζήτημα της συνέπειας: ένα κράτος που απαιτεί έλεγχο της συμπεριφοράς άλλων κρατών οφείλει να δέχεται τον έλεγχο και της δικής του ιστορικής διαδρομής.
Μέσα από την ιστορία του Καπετανίδη, η παρέμβαση στην Israel Hayom αναδεικνύει έτσι ένα συγκεκριμένο αίτημα: η διασωθείσα μαρτυρία της «Εποχής» να αποκτήσει τη διεθνή παρουσία που της αναλογεί, μεταφέροντας την ιστορική τεκμηρίωση του ποντιακού Ελληνισμού πέρα από τα ελληνικά σύνορα.
Διαβάστε το άρθρο στην Israel Hayom.
GEOPOLITICO
Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας
Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.
Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα
Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.
Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.
Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.
Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.
Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).
Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.
Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.
Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.
Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.
Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.
Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού
Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.
Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.
Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.
Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.
Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές
Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.
Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.
Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.
Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.
Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας
Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.
Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.
Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.
Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.
Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.
Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών
Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.
Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.
Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.
Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.
Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.
Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.
Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.
Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.
Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.
ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση
Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;
Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας
Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...
-
Αναλύσεις4 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας