Ακολουθήστε μας

Αναλύσεις

Προκόπης Παυλόπουλος: «Σύγχρονη πρόκληση η Κλιματική Κρίση»

Δημοσιεύτηκε στις

Σε ομιλία του, στο πλαίσιο του Φεστιβάλ Χίου που οργανώνει η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου, η οποία είχε ως θέμα «Το Διεθνές Δίκαιο και το Ευρωπαϊκό Δίκαιο μπροστά στην σύγχρονη πρόκληση της Κλιματικής Κρίσης», ο τέως Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Ακαδημαϊκός και Επίτιμος Καθηγητής της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ κ. Προκόπιος Παυλόπουλος επισήμανε, μεταξύ άλλων, και τα εξής:

«Πρόλογος

Η Επιστημονική Κοινότητα επισήμανε εγκαίρως ότι πολύμορφες και πολυσύνθετες ανθρωπογενείς παρεμβάσεις, κυρίως κατά τον 20ό αιώνα, έχουν προκαλέσει μιαν, επίσης ανθρωπογενούς προέλευσης, ανεξέλεγκτη αποσταθεροποίηση του Κλίματος, σηματοδοτώντας ταυτοχρόνως την επικίνδυνη μετάβαση από την Κλιματική Αλλαγή στην Κλιματική Κρίση. Συγκεκριμένα, «προφητικά» ο Svante Arrhenius1 υπολόγισε, περί τα τέλη του 19ου αιώνα, ότι τυχόν διπλασιασμός του διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα του Πλανήτη θα οδηγούσε στο φαινόμενο της «Θερμής Οικίας» («Hot House»), κατά το οποίο η μέση θερμοκρασία σε αυτή θ’ αυξηθεί περισσότερο από 2 βαθμούς Κελσίου.  Κατά τον 20ό αιώνα η ως άνω θεωρία ονομάσθηκε «Φαινόμενο του Θερμοκηπίου».  Kαι έχει ήδη αποδειχθεί ότι τα επίπεδα του διοξειδίου του άνθρακα -που είναι ένας από τους καθοριστικούς παράγοντες του θερμορυθμιστικού συστήματος της Γης- έχουν αυξηθεί περισσότερο από 25%.  Η τάση δε αυτή, παγκοσμίως, παραμένει ανησυχητικώς αυξητική. Ο Καθηγητής Paul Crutzen2 ονόμασε την προμνημονευόμενη περίοδο «Ανθρωπόκαινο» (Anthropocène»). Λέξη σύνθετη, την οποία συναποτελούν οι επιμέρους λέξεις «άνθρωπος» και «καινός» και η οποία σημαίνει, κατ’ ουσία, την «πρόσφατη περίοδο»3.  Κατά την περίοδο αυτή η συχνότητα εμφάνισης ακραίων καιρικών φαινομένων εντείνεται μ’ εντυπωσιακό ρυθμό, εξ ου και η «επιβαρυντική μετάβαση» από την Κλιματική Αλλαγή στην Κλιματική Κρίση. Σύμφωνα με τις μετρήσεις, οι οποίες έχουν αρχίσει να διεξάγονται με αξιόπιστο τρόπο από το 1850, ο Πλανήτης έζησε κατά την τελευταία δεκαετία τα πέντε πιο θερμά έτη της μεταβιομηχανικής εποχής, με το 2023 να είναι το θερμότερο όλων. Τις μετρήσεις αυτές επιβεβαίωσε και η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Κλιματικής Αλλαγής «Copernicus»4. Παρά την κατά τα προεκτεθέντα έγκαιρη προειδοποίηση της Επιστημονικής Κοινότητας, η θεσμική αντιμετώπιση της «προ των πυλών» Κλιματικής Κρίσης καθυστέρησε δραματικά, δοθέντος ότι εν προκειμένω και η Διεθνής Κοινότητα και η Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν μάλλον ακολουθήσει μια –βεβαίως με τις μεταξύ τους διαφορές- τακτική «Επιμηθέων». Ειδικότερα:

I. Tα δεδομένα του Διεθνούς Δικαίου για το Περιβάλλον5

Έως την δεκαετία του ΄70, τα θέματα του Περιβάλλοντος γενικότερα, και κατ’ εξοχήν εκείνα της Κλιματικής Αλλαγής στην πορεία της προς την Κλιματική Κρίση, δεν είχαν απασχολήσει, από πλευράς θεσμικής-κανονιστικής ρύθμισης, την Διεθνή Κοινότητα. Κατά συνέπεια, το εν γένει Διεθνές Δίκαιο τα «αγνοούσε»6. Αυτό οφείλεται στο ότι τα έως τότε τα περιβαλλοντικά ζητήματα εθεωρούντο, διαχρονικώς, τοπικά ή και περιφερειακά, ως εμφανιζόμενα μόνο σε περιοχές μ’ έντονη βιομηχανική δραστηριότητα και ανάπτυξη7,8.

1. Το πρώτον η Διεθνής Κοινότητα ασχολήθηκε θεσμικώς με θέματα περιβαλλοντικού ενδιαφέροντος στο τέλος της δεκαετίας του ΄60, κατά την «Διάσκεψη για την Βιόσφαιρα»9, η οποία διοργανώθηκε υπό την αιγίδα της UNESCO και τα συμπεράσματά της εντάχθηκαν στην έκθεση με τίτλο «Προβλήματα του Ανθρωπογενούς Περιβάλλοντος», που δημοσιεύθηκε το 1969. Επρόκειτο για την πρώτη σοβαρή προειδοποίηση για τον επερχόμενο κίνδυνο της βαθιάς περιβαλλοντικής κρίσης, η αντιμετώπιση του οποίου έπρεπε να γίνει χωρίς χρονοτριβή10. Σημαντικός επόμενος σταθμός ήταν η έκθεση της «Λέσχης της Ρώμης» για τα όρια της ανάπτυξης, η οποία δημοσιεύθηκε το 1972 και ήταν η πρώτη τεκμηριωμένη αναφορά ως προς την ευθεία σύνδεση της Παγκόσμιας Οικονομίας με την ραγδαία υποβάθμιση του Περιβάλλοντος11. Την ίδια χρονιά, και για πρώτη φορά ύστερα από πρωτοβουλία του ΟΗΕ, συνήλθε, μεταξύ 5.6-16.6.1972, η Διάσκεψη της Στοκχόλμης, με την συμμετοχή 113 Κρατών12,13. Η Διάσκεψη της Στοκχόλμης κατέληξε σε μια διακήρυξη 26 αρχών που βασίζονται στο ότι η Προστασία του Περιβάλλοντος αντιμετωπίζεται εφεξής ως «ζέον» ζήτημα διεθνούς ενδιαφέροντος και χρήζει ανάλογης κανονιστικής ρύθμισης από πλευράς Διεθνούς Δικαίου. Το κείμενο αυτό -το οποίο συνέθεταν ειδικό σχέδιο δράσης και 106 συστάσεις- καίτοι μη δεσμευτικό αποτέλεσε την «αντηρίδα» για το μετέπειτα πλέγμα των κανόνων Διεθνούς Δικαίου αναφορικά με το Περιβάλλον14.

2. Η πρώτη συστηματική και αρκούντως πλήρης προσπάθεια κανονιστικής παρέμβασης μέσω του Διεθνούς Δικαίου για την αποτελεσματική μείωση των επιπτώσεων της Κλιματικής Κρίσης καταβλήθηκε το 1990 όταν και θεσμοθετήθηκε, με πρωτοβουλία του ΟΗΕ, η «Διακυβερνητική Επιτροπή για την Αλλαγή του Κλίματος». Με την σύνταξη της πρώτης, μόλις, Έκθεσης της Επιτροπής αυτής, το 1990, συγκλήθηκε δύο χρόνια μετά, το 1992, η «Σύνοδος Κορυφής της Γης» στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Ήταν τότε που υπογράφηκε εκεί η «Σύμβαση-Πλαίσιο» του ΟΗΕ για την Κλιματική Αλλαγή, ενώ αμέσως μετά ακολούθησαν «Συνεδριάσεις των Μερών» για την πρόοδο εφαρμογής της και για την περαιτέρω θέσπιση νέων, επιτακτικών, περιβαλλοντικών στόχων. Στην τρίτη «Συνεδρίαση των Μερών», το 1997, υιοθετήθηκε το «Πρωτόκολλο του Κιότο», το οποίο συνιστά και την πρώτη, περισσότερο δεσμευτική, συμφωνία για την μείωση των εκπομπών «αερίων του θερμοκηπίου». Ύστερα από πολλές διακυμάνσεις και παλινωδίες, το «Πρωτόκολλο του Κιότο» υιοθετήθηκε και νομικώς στην «Σύνοδο του Μαρακές», το 2001. Το 2009 οι «Συνεδριάσεις των Μερών» κατέληξαν στο «Σύμφωνο της Κοπεγχάγης», το οποίο καλλιέργησε κάποιες, έστω και περιορισμένες, προσδοκίες. Το σπουδαιότερο όμως είναι ότι το «Σύμφωνο» αυτό προετοίμασε το «Σύμφωνο των Παρισίων», του 201615. Πρόκειται για το πιο σημαντικό κείμενο Διεθνούς Δικαίου αναφορικά με την προστασία του Περιβάλλοντος σε ό,τι αφορά την Κλιματική Κρίση, δοθέντος μάλιστα ότι έγινε αποδεκτό από 196 ηγέτες Κρατών-Μελών της Διεθνούς Κοινότητας. Το κεκτημένο του «Συμφώνου των Παρισίων» του 2016 έγκειται στο ότι είναι σήμερα το μόνο νομικώς δεσμευτικό -έστω και σε περιορισμένη, κατά τα προεκτεθέντα, έκταση- σύνολο διατάξεων του Διεθνούς Δικαίου16. Σε γενικές γραμμές το «Σύμφωνο των Παρισίων» συνιστά ένα παγκόσμιας εμβέλειας σχέδιο δράσης για τον περιορισμό της υπερθέρμανσης του Πλανήτη, άρα αποτελεσματικής αντιμετώπισης του «Φαινομένου του Θερμοκηπίου». Επιπλέον, αποτελεί μέρος της Σύμβασης του ΟΗΕ17 για την Κλιματική Αλλαγή που στοχεύει στην, σε μακροπρόθεσμη βάση, σταθεροποίηση της ανόδου της θερμοκρασίας του Πλανήτη σ’ επίπεδα κάτω των δύο βαθμών Κελσίου.

3. Τα όσα προεκτέθηκαν καταδεικνύουν ότι και το Διεθνές Δίκαιο του Περιβάλλοντος -όπως και το Διεθνές Δίκαιο εν γένει18 – παρουσιάζει, από την έποψη της κανονιστικής ισχύος του, σημαντικές ελλείψεις σε ό,τι αφορά την αποτελεσματική εφαρμογή του στην πράξη. Κάτι το οποίο καθιστά ακόμη περισσότερο δυσοίωνη την προοπτική επαρκούς σεβασμού και των κανόνων εκείνων, οι οποίοι επιδιώκουν την σε παγκόσμια κλίμακα αντιμετώπιση της Κλιματικής Κρίσης. Το κυριότερο μειονέκτημα της κατά τ’ ανωτέρω μειωμένης κανονιστικής «αξιοπιστίας» του Διεθνούς Δικαίου -άρα και του Διεθνούς Δικαίου του Περιβάλλοντος- συνίσταται στην μειωμένη κανονιστική εμβέλεια και επάρκεια των κανόνων του, ανεξάρτητα από την μορφή που φέρει το κείμενο -π.χ. συμφωνία, συνθήκη κλπ.- εντός του οποίου αυτοί περιλαμβάνονται. Και η μειωμένη αυτή κανονιστική εμβέλεια και επάρκεια των διεθνών κανόνων δικαίου έχει την πιο διαβρωτική ρίζα της στην έλλειψη επαρκών δικαιοδοτικών κυρωτικών μηχανισμών, ικανών να εγγυηθούν εμπράκτως το κανονιστικό κύρος τους, και μάλιστα erga omnes. Υπό το φως των δεδομένων αυτών το Διεθνές Δίκαιο βρίσκεται, από πλευράς θεσμικής και κανονιστικής «ευρωστίας», σε σαφώς πιο μειονεκτική θέση έναντι του Εθνικού Δικαίου αλλά ακόμη και έναντι του Ευρωπαϊκού Δικαίου. Συγκεκριμένα, στο πλαίσιο του Εθνικού Δικαίου και, οπωσδήποτε σε μεγάλο βαθμό, του Ευρωπαϊκού Δικαίου, οι αντίστοιχες Έννομες Τάξεις συντίθενται από κανόνες δικαίου, οι οποίοι έχουν όλα τα κανονιστικά χαρακτηριστικά των leges perfectae, ιδίως ως προς την αποτελεσματικότητα των κυρωτικών μηχανισμών. Όλως αντιθέτως, είναι, όπως ήδη τονίσθηκε, η έλλειψη αντίστοιχων κυρωτικών μηχανισμών στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου, η οποία καθιστά, σε μεγάλη κλίμακα, τους κανόνες δικαίου που το συνθέτουν σχεδόν leges minus quam perfectae ή, ακόμη χειρότερα, leges imperfectae. Αυτή την «αχίλλειο πτέρνα» του Διεθνούς Δικαίου δεν έχει, καθ’ όλη την ιστορική διαδρομή του, θεραπεύσει η παρέμβαση του Διεθνούς Δικαστή, οιαδήποτε μορφή και αν έχει το ad hoc όργανο του συστήματος Διεθνούς Δικαιοσύνης, το οποίο επιλαμβάνεται για την in concreto εφαρμογή του οικείου κανόνα δικαίου. Για την ακρίβεια, κανένα δικαιοδοτικό όργανο στο πλαίσιο του Διεθνούς Δικαίου -είτε πρόκειται για stricto sensu δικαστήριο είτε για διαιτητικό όργανο- δεν έχει συμβάλει αποδοτικά σε μιαν άξια λόγου μεταστροφή αυτής της τάσης κανονιστικής απομείωσης του Διεθνούς Δικαίου. Και σε αυτό συνέτεινε και το ότι εκτός από την, μοιραία, γενικότητα και ασάφεια19 των κανόνων του, τα κατά τ’ ανωτέρω δικαιοδοτικά όργανα δεν εξοπλίζονται, από τους οικείους κανόνες του Διεθνούς Δικαίου που καθορίζουν την οργάνωση και την λειτουργία τους, με την δικαιοδοτική εκείνη «πανοπλία», η οποία θα μπορούσε αφενός να υποχρεώσει τα αντιδικούντα στο διεθνές γίγνεσθαι μέρη να προστρέξουν υποχρεωτικώς σε αυτά. Και, αφετέρου, να θωρακίσει τις αποφάσεις τους με πραγματική δύναμη δεδικασμένου. Τούτο δε ισχύει ακόμη και ως προς τα κορυφαία όργανα του δικαιοδοτικού συστήματος του Διεθνούς Δικαίου, όπως είναι π.χ. το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης. Έτσι όμως η ευόδωση της αποστολής του Διεθνούς Δικαίου συνιστά μέγεθος οριακό, με την έννοια ότι η τελική διαμόρφωση μιας Διεθνούς Κοινότητας, η οποία λειτουργεί και δρα υπό συνθήκες σταθερής Ειρήνης και πλήρους σεβασμού της Διεθνούς Νομιμότητας, φαίνεται, τουλάχιστον με τα δεδομένα της εποχής μας, εξαιρετικά δυσχερής, κατά την γνώμη δε πολλών ως και «ουτοπική». Και όμως, ακριβώς μέσα σε αυτό το δυσοίωνο τοπίο, πρέπει να υπερασπισθούμε το Διεθνές Δίκαιο, κυρίως όταν έχει ν’ αντιμετωπίσει τεράστιας σημασίας νέες προκλήσεις για το σύνολο της Ανθρωπότητας, όπως είναι και οι προκλήσεις της Κλιματικής Κρίσης.

4. Παρήγορο «οιωνό» δυναμικής ενεργοποίησης των κανόνων του Διεθνούς Δικαίου για την προστασία του Ανθρώπου από τις επιπτώσεις της Κλιματικής Αλλαγής και της Κλιματικής Κρίσης συνιστά η εντελώς πρόσφατη απόφαση –της 9ης Απριλίου 2024- του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου «Verein KlimaSeniorinnen Schweiz and Others v. Switzerland» (application no 53600/20). Με την απόφαση αυτή, η οποία λήφθηκε με μεγάλη πλειοψηφία (16 προς 1), το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου δέχθηκε την προσφυγή μιας Ελβετικής Ένωσης «Ηλικιωμένων Γυναικών για την Προστασία του Κλίματος» -2.500 γυναικών ηλικίας 73 ετών κατά μέσον όρο- εναντίον της Ελβετίας, ως Κράτους-Μέλους του Συμβουλίου της Ευρώπης το οποίο παρέλειψε να συμμορφωθεί με τις κατά το Διεθνές Δίκαιο υποχρεώσεις του ως προς την ποσοτικοποίηση των εθνικών περιορισμών μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου. Η προαναφερόμενη απόφαση είναι κλασικό δείγμα «arrêt de principe» του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, δοθέντος ότι είναι η πρώτη φορά που αναγνωρίζεται ότι η παραβίαση, εκ μέρους Κράτους-Μέλους του Συμβουλίου της Ευρώπης, των υποχρεώσεών του, οι οποίες απορρέουν από το Διεθνές Δίκαιο για την Κλιματική Αλλαγή και την Κλιματική Κρίση, επιφέρει και παραβίαση συγκεκριμένων διατάξεων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Στην προκείμενη περίπτωση το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου έκρινε ότι η προμνημονευόμενη παράλειψη της Ελβετίας επιφέρει ευθεία παραβίαση, από την πλευρά της, και των διατάξεων του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου για τον σεβασμό της ιδιωτικής και της οικογενειακής ζωής.

II. To Ευρωπαϊκό Δίκαιο για το Περιβάλλον

Σε προφανή «αντίστιξη» προς το Διεθνές Δίκαιο, το Ευρωπαϊκό Δίκαιο εμπεριέχει πλειάδα επαρκών, από πλευράς κανονιστικού περιεχομένου, διατάξεων -μολονότι και αυτές θεσπίσθηκαν με καθυστέρηση- για το Περιβάλλον και, επομένως, για την Κλιματική Αλλαγή και την Κλιματική Κρίση, ενώ την εφαρμογή τους εγγυάται, καθοριστικώς, ο δικαιοδοτικός μηχανισμός της Ευρωπαϊκής Ένωσης μ’ επικεφαλής το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ). Επιπροσθέτως, τις ως άνω ρυθμίσεις του πρωτογενούς Ευρωπαϊκού Δικαίου εξειδικεύουν και προσαρμόζουν διαρκώς στην τρέχουσα πραγματικότητα οι ρυθμίσεις του παράγωγου Ευρωπαϊκού Δικαίου. Αυτές τις ρυθμίσεις έχουν θεσπίσει οι διατάξεις της «Συνθήκης για την Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΣΕΕ) και της «Συνθήκης για την Λειτουργία της Ευρωπαϊκής Ένωσης» (ΣΛΕΕ)20.

1. Ιδιαιτέρως ενδεικτικές αλλά και αντιπροσωπευτικές εν προκειμένω είναι ορισμένες από τις διατάξεις του άρθρου 3 της ΣΕΕ, οι οποίες καθορίζουν τους σκοπούς ενόψει των οποίων οργανώνεται και λειτουργεί η Ευρωπαϊκή Ένωση, ως αυτοτελής νομική οντότητα αλλά και ως σύνολο των Κρατών-Μελών της. Και το εξαιρετικό ενδιαφέρον αυτών των διατάξεων του άρθρου 3 της ΣΕΕ εντοπίζεται στο ότι συνδέουν, αρρήκτως, την αντιμετώπιση της Κλιματικής Αλλαγής και της Κλιματικής Κρίσης με την διασφάλιση της αειφόρου ανάπτυξης, και μάλιστα τόσο εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης όσο και διεθνώς. Τούτο αναδεικνύει και την αποφασιστική στάση της Ευρωπαϊκής Ένωσης να σεβασθεί, στο ακέραιο, τις κατά τ’ ανωτέρω ρυθμίσεις του Διεθνούς Δικαίου για την Κλιματική Αλλαγή και για την Κλιματική Κρίση –άλλωστε, όπως ήδη επισημάνθηκε, είναι συμβαλλόμενο μέρος σε όλα τα προμνημονευόμενα σχετικά Διεθνή «Σύμφωνα»– αλλά και την δυνατότητά της να διαδραματίσει εμπράκτως, εφόσον το θελήσει πραγματικά, τον πλανητικό ρόλο που της αναλογεί σ’ ένα τόσο κρίσιμο ζήτημα για το μέλλον της Ανθρωπότητας21. Προς την ίδια κατεύθυνση, και μ’ εκτενέστερες ρυθμίσεις, κινούνται και οι διατάξεις της ΣΛΕΕ, οι οποίες αφορούν την προστασία του Περιβάλλοντος και κυρίως την Κλιματική Αλλαγή και την Κλιματική Κρίση. Κατ’ ακρίβεια δε οι μεν διατάξεις του άρθρου 11 της ΣΛΕΕ προσδιορίζουν τις απαιτήσεις της περιβαλλοντικής προστασίας22. Οι δε διατάξεις του άρθρου 191 της ΣΛΕΕ στην μεν παρ. 1 καθορίζουν τους στόχους της εν γένει περιβαλλοντικής πολιτικής της Ευρωπαϊκής Ένωσης23. Και στην παρ. 2 προσδιορίζουν τις γενικές γραμμές της πολιτικής επίτευξης των στόχων τούτων24. Τέλος, η εμπέδωση υψηλού επιπέδου προστασίας του Περιβάλλοντος καθιερώνεται ως θεμελιώδης αρχή του πρωτογενούς Ευρωπαϊκού Δικαίου και μέσω της διάταξης του άρθρου 37 του Χάρτη των Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της Ευρωπαϊκής Ένωσης25. «Αξιοποιώντας», στις 18.11.2008, τις διατάξεις αυτές της ΣΕΕ και της ΣΛΕΕ η τότε Επιτροπή των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων αναγνώρισε -με ανακοίνωσή της προς το Συμβούλιο, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και την Ευρωπαϊκή Οικονομική και Κοινωνική Επιτροπή- την ύπαρξη «Περιβαλλοντικού Κεκτημένου» στο πλαίσιο της έννομης τάξης της ΕΟΚ. Υπό την έννοια ότι οι νέες ρυθμίσεις του παράγωγου Κοινοτικού Δικαίου -σήμερα Ευρωπαϊκού Δικαίου- για το Περιβάλλον είναι συμβατές με το πρωτογενές Δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης μόνον όταν διατηρούν ή ευνοούν περαιτέρω, σε σχέση με το υφιστάμενο θεσμικό καθεστώς, την προστασία του26. Στο ίδιο θεσμικό πλαίσιο εντάσσεται και η νομολογία των Ευρωπαϊκών Δικαστηρίων -και κυρίως του ΔΕΕ- με πλειάδα αποφάσεων που επιβεβαιώνουν αυτή την τάση ερμηνείας και εφαρμογής των διατάξεων της ΣΕΕ και της ΣΛΕΕ για το Περιβάλλον. Τούτο δε συνάγεται ευχερώς π.χ. και από την σχετικώς πρόσφατη νομολογία του ΔΕΕ κυρίως κατά την ερμηνεία των διατάξεων για την υποχρέωση υποβολής και για τον τρόπο σύνταξης των «Μελετών Περιβαλλοντικών Επιπτώσεων», προκειμένου περί σημαντικών, για την ποιότητα του εν γένει Περιβάλλοντος, ανθρωπογενών παρεμβάσεων σε αυτό27.

2. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αποδείξει εμπράκτως, μ’ εφόδιο και το νομικό «οπλοστάσιο» του Ευρωπαϊκού Δικαίου, ότι είναι διατεθειμένη να σεβασθεί πλήρως και τις κατά το Διεθνές Δίκαιο υποχρεώσεις της για την αντιμετώπιση της Κλιματικής Κρίσης, και πρωτίστως τις υποχρεώσεις της που απορρέουν από το κατά τα προεκτεθέντα «Σύμφωνο των Παρισίων» του 2016. Χαρακτηριστικώς ενδεικτική ως προς το τούτο είναι η απόφαση για την «Ευρωπαϊκή Πράσινη Συμφωνία», η οποία θεσπίσθηκε, ύστερα από εισήγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, εκ μέρους του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου κατά την Σύνοδο του Δεκεμβρίου -12 έως 13- του 2019 και τείνει προς την κατεύθυνση της «Κλιματικής Ουδετερότητας»28 μέχρι το 2050, μέσω μέτρων που θέτουν σε τροχιά την «Πράσινη Μετάβαση». Αρχικώς υιοθετήθηκε ο στόχος της μείωσης των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου σε ποσοστό 40% έως το 2030, ενώ τον Δεκέμβριο του 2020, και ύστερα από νέα εισήγηση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο «αναβάθμισε» την προαναφερόμενη συμβολή της Ευρωπαϊκής Ένωσης σε τουλάχιστον 55%29. Σημειωτέον, ότι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο είχε θέσει τον «πήχη» στο επίπεδο του 65% ή, έστω, του 60%, δοθέντος ότι η Επιστημονική Κοινότητα έχει κρίνει μάλλον ανεπαρκή τον προμνημονευόμενο στόχο του 55% για την συγκράτηση της αύξησης της θερμοκρασίας του Πλανήτη στον 1,5 βαθμό Κελσίου30.

3. Υπό τα δεδομένα αυτά καθίσταται προφανές ότι η Ευρωπαϊκή Έννομη Τάξη οπωσδήποτε εμπεριέχει πλειάδα διατάξεων για την Κλιματική Αλλαγή και για την Κλιματική Κρίση, ενώ τα κορυφαία όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχουν δείξει εμπράκτως την βούλησή τους να τις εφαρμόσουν πλήρως και με τον δέοντα σεβασμό προς τις εν προκειμένω επιταγές του Διεθνούς Δικαίου. Πλην όμως τα ίδια αυτά όργανα θέτουν, όταν πρόκειται για την Διεθνή Σκηνή, την Ευρωπαϊκή Ένωση σε θέση «ουραγού». Με την έννοια πως μολονότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει, κατά τα όσα ήδη διευκρινίσθηκαν, καταστήσει το Διεθνές Δίκαιο για την Κλιματική Αλλαγή και για την Κλιματική Κρίση αναπόσπαστο μέρος του «Ευρωπαϊκού Κεκτημένου», τα όργανα αυτά διστάζουν να «χαράξουν» την διεθνώς προσανατολισμένη πολιτική εκείνη, η οποία θ’ αντιστοιχούσε στον «πλανητικό» ρόλο που της αναλογεί προς αυτή την κατεύθυνση. Πολλώ μάλλον όταν ο Ανθρωπισμός, ο οποίος πλήττεται καιρίως από την Κλιματική Αλλαγή και από την Κλιματική Κρίση, συνιστά καίριο μέρος του «πυρήνα» του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού. Άρα η Ευρωπαϊκή Ένωση πρέπει, χωρίς αμφιβολία και χωρίς δισταγμούς, να εκπληρώσει, έστω και ακολουθώντας μια μοναχική και επίπονη πορεία, την αποστολή η οποία αρμόζει στην ιστορία της και στην όλη πολιτισμική της παράδοση: Αξιοποιώντας όλα τα μέσα, θεσμικά και μη, τα οποία είναι διαθέσιμα με βάση το Διεθνές Δίκαιο και το Ευρωπαϊκό Δίκαιο, μπορεί και πρέπει να πρωταγωνιστήσει στον αγώνα για την αντιμετώπιση της Κλιματικής Αλλαγής και της Κλιματικής Κρίσης, επέκεινα δε στον αγώνα για την υπεράσπιση του Ανθρώπου και του Πλανήτη, θέτοντας άλλα μεγάλα Κράτη προ των ευθυνών τους για την ολιγωρία τους και τους μικροπολιτικούς υπολογισμούς τους όταν πρόκειται να εκπληρώσουν τις δικές τους αντίστοιχες υποχρεώσεις. Και μάλιστα όταν η «συμβολή» τους στην επιδείνωση της Κλιματικής Κρίσης είναι αυταπόδεικτη.

Επίλογος

Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, το ισχύον Σύνταγμα του 1975 είναι το πρώτο, σε διεθνή κλίμακα, το οποίο συμπεριέλαβε -μέσω των διατάξεων του άρθρου 24, όπως αυτό συμπληρώθηκε κανονιστικώς ιδίως με την αναθεώρηση του 2001- πλήρες πλέγμα ρυθμίσεων για την προστασία του Περιβάλλοντος. Τούτο απέβη σημαντικό «κεκτημένο» για την Ελληνική Έννομη Τάξη γενικώς, επειδή όχι μόνο διευκόλυνε την θέσπιση και εφαρμογή μιας εξαιρετικά εκτεταμένης και λεπτομερούς εκτελεστικής νομοθεσίας για την προστασία του Περιβάλλοντος, η οποία επιπλέον επέτρεψε στην Ελλάδα να προσαρμοσθεί πλήρως στις κατά το Διεθνές και το Ευρωπαϊκό Δίκαιο υποχρεώσεις της. Αλλά και, πρωτίστως, διευκόλυνε την Δικαστική Εξουσία, με «πρωτεργάτη» το Συμβούλιο της Επικρατείας, να διαμορφώσει μια «πρωτοπόρα» ολοκληρωμένη νομολογία για τον έλεγχο της συνταγματικότητας όλων των σχετικών διατάξεων, από τον τυπικό νόμο έως τις κοινές διοικητικές πράξεις κανονιστικού περιεχομένου. Υπό τις προϋποθέσεις αυτές η Ελλάδα διέθετε και διαθέτει ένα σημαντικό προβάδισμα και πλεονέκτημα ως προς τις δυνατότητες της θεσμικής, τουλάχιστον, αντιμετώπισης των δυσμενών επιπτώσεων της Κλιματικής Αλλαγής και της Κλιματικής Κρίσης. Τούτο ενισχύεται και από το ότι οι διατάξεις του άρθρου 24 του Συντάγματος εγγυώνται ένα «γνήσιο» μικτό δικαίωμα -με την αναγκαία προσθήκη ότι υπό τα σύγχρονα νομικά δεδομένα όλα, σχεδόν, τα συνταγματικώς κατοχυρωμένα δικαιώματα είναι από κανονιστική άποψη ουσιαστικώς μικτά- ήτοι δικαίωμα το οποίο31 είναι, ταυτοχρόνως, «αμυντικό» αλλά και «παροχικό», υπό την έννοια της υποχρέωσης του Κράτους να προβαίνει και σε συγκεκριμένες θετικές ενέργειες για την προστασία του Περιβάλλοντος υπέρ των εκάστοτε δικαιούχων32. Επιπλέον δε και από το ότι η νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας33 έχει καθιερώσει, πριν μάλιστα από την νομολογία του ΔΕΕ στην Ευρωπαϊκή Ένωση, «Περιβαλλοντικό Κεκτημένο» αντίστοιχο προς εκείνο, το οποίο κατά τα προεκτεθέντα ισχύει στο πλαίσιο της Ευρωπαϊκής Έννομης Τάξης.»

1 Βλ., π.χ., ιδίως την μελέτη του «On the influence of Carbonic Acid in the Air upon the Temperature of the Ground», The London, Edinburgh and Dublin Philosophical Magazine and Journal of Science, 1896, Series  5, Vol. 41, σελ. 237-276.

2 Βλ.,π.χ., Jan Zalasiewicz, Mark Williams, Will Steffen, Paul Crutzen, «The New World of Anthropocène», Environmental Science and Technology, 2010, 44(7), σελ. 2228-2231.

3 Ας σημειωθεί ότι η Επιστημονική Κοινότητα καίτοι αποδέχεται το μέγεθος και το βάθος της «μετάβασης» από την Κλιματική Αλλαγή στην Κλιματική Κρίση, δεν εμφανίζεται ενιαία ως προς την θέση και πρόταση να ονομασθεί επισήμως η παρούσα γεωλογική περίοδος της Γης «Ανθρωπόκαινος». Και τούτο διότι ένα μέρος της εμμένει στην άποψη ότι δεν έχουμε φθάσει ακόμη στο τέλος της «Ολοκαίνου» περιόδου, η οποία έχει ξεκινήσει πριν από 11.700 χρόνια με την υποχώρηση των πάγων και «διαδέχθηκε» την προηγούμενη εποχή των παγετώνων, την αποκαλούμενη επιστημονικώς «Πλειστόκαινο».

4 Κατά την υπηρεσία αυτή η μέση θερμοκρασία του Πλανήτη ξεπέρασε κατά 1,48 βαθμούς Κελσίου τα επίπεδα του 19ου αιώνα, πλησιάζοντας πλέον «απειλητικά» τον στόχο της «Διάσκεψης των Παρισίων», του 2015-2016, ήτοι τον στόχο να μην ξεπεράσει μια τέτοια άνοδος της θερμοκρασίας τους 1,5 βαθμούς Κελσίου.

5 Αντί άλλης παραπομπής βλ. Martin Dixon, Robert McCorquodale, Sarah Williams, «Cases and Materials on International Law», έκδ. Oxford University Press, 6η έκδ., 2016, σελ. 450 επ., με περαιτέρω παραπομπές ιδίως στην θεωρία.

6 Είναι χαρακτηριστικό ότι για τα θέματα αυτά ουδεμία ρητή αναφορά υπήρχε στον Καταστατικό Χάρτη του ΟΗΕ.

7 Π.χ. Δυτική Ευρώπη και Βόρεια Αμερική.

8 Σημειωτέον ότι και η Παγκόσμια Διάσκεψη του 1948, την οποία προκάλεσε ο τότε Πρόεδρος των ΗΠΑ Χάρι Τρούμαν και πραγματοποιήθηκε στην Νέα Υόρκη -με την συμμετοχή εμπειρογνωμόνων από 50 Χώρες και 640 επιστημόνων- αφορούσε την μέριμνα υπέρ των φυσικών πόρων ως μείζον διακύβευμα για την εμπέδωση της Ειρήνης παγκοσμίως. Τα θέματά της σχετίζονταν πρωτίστως με την προστασία του εδάφους, των υδάτων, των δασών, της άγριας ζωής, των θαλάσσιων πόρων, του πετρελαίου, της ενέργειας και του ορυκτού πλούτου.

9 Στο Παρίσι, το 1968.

10 Προς αυτή την κατεύθυνση συνέτεινε και το ότι, κατά τ’ ανωτέρω, η Επιστημονική Κοινότητα είχε πλέον καταλήξει, εν είδει «νέου παραδείγματος», ότι το «Φαινόμενο του Θερμοκηπίου» είναι επιστημονικώς τεκμηριωμένο γεγονός και ότι γι’ αυτό ευθύνονται ιδίως οι εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα κατά την καύση στερεών, υγρών και αερίων -πλην του υδρογόνου- καυσίμων.

11 Βλ. Donella Meadows, Dennis Meadows, Jørgen Randers, William Behrens, «The Limits to Growth», εκδ. Potomac Associates, 1972.

12 Έκτοτε η 5η Ιουνίου καθιερώθηκε ως Παγκόσμια Ημέρα Περιβάλλοντος.

13 Οι προσπάθειες διοργάνωσης της Διάσκεψης αυτής είχαν αρχίσει την 13η Δεκεμβρίου 1967, με πρόταση του Σουηδού Μόνιμου Αναπληρωτή Γραμματέα προς την Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ.

14 Επιπροσθέτως, κατά την Διάσκεψη της Στοκχόλμης αποφασίσθηκε η θεσμοθέτηση ειδικού οργάνου του ΟΗΕ, του «United Nations Environment Programme» («UNEP»), με έδρα την πρωτεύουσα της Κένυας Ναϊρόμπι.

15 Υπογράφηκε στις 22.4.2016. Κυρώθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση στις 5.10.2016. Έως τον Μάιο του 2021, το «Σύμφωνο των Παρισίων» έχει κυρωθεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση και από τα 196 Κράτη, που «ευθύνονται» για το 97% των παγκόσμιων εκπομπών «αερίων του θερμοκηπίου».

16 Πρέπει να επισημανθεί ότι το «Σύμφωνο των Παρισίων» του 2016, παρά την κανονιστική πρόοδο που επέφερε αμφισβητήθηκε σχεδόν αμέσως μετά την ολοκλήρωσή του. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι εκείνο των ΗΠΑ, επί κυβέρνησης Ντόναλντ Τραμπ, δοθέντος ότι αυτή κατέθεσε, στις 4.8.2017, ειδοποίηση «αποχώρησης» από το «Σύμφωνο των Παρισίων», ενώ στις 4.11.2019 άρχισε η διαδικασία αποχώρησης και ένα χρόνο αργότερα οριστικοποιήθηκε. Ευτυχώς, αμέσως μόλις ορκίσθηκε Πρόεδρος των ΗΠΑ ο Τζο Μπάϊντεν υπέγραψε, στις 20.1.2021, διάταγμα επανένταξης, η οποία ολοκληρώθηκε στις 19.2.2021.

17 «UNFCC» («United Nations Framework Convention on Climate Change»), που συνήφθη τον Μάιο του 1992 και άρχισε να ισχύει τον Μάρτιο του 1994.

18 Βλ. Prokopios Pavlopoulos, «Let us defend International Law, Address at the opening of the 15ht annual Conference of the European Society of International Law», Nomiki Bibliothiki, Athens, 2019 και «Verteidigen wir das Internationale Recht», Europäische Zeitschrift des öffentlichen Rechts, vol. 31, no 4/2019, σελ. 1113 επ.

19 Η ασάφεια αυτή του Διεθνούς Δικαίου πλήττει περισσότερο τις σύγχρονες διεθνείς συνθήκες με μεγάλο αριθμό συμβαλλόμενων μερών και είναι το «τίμημα», για να υπάρξει όσο το δυνατό ευρύτερη αποδοχή τους στο πλαίσιο της Διεθνούς Κοινότητας. Εκτός από το Διεθνές Δίκαιο του Περιβάλλοντος, ένα άλλο ανάλογο παράδειγμα «δημιουργικής ασάφειας» των κανόνων της παρέχει η Σύμβαση του Montego Bay του 1982 για το Διεθνές Δίκαιο της Θάλασσας του ΟΗΕ («UNCLOS»). Βλ., π.χ., Prokopios Pavlopoulos, «The status of the Maritime Zones of Greece according to the International Law of the Sea («Montego Bay Convention», 1982)», έκδ. AHEPA HELLAS, Athens, 2021.

20 Ας σημειωθεί ότι θεσμική «μήτρα» της ΣΕΕ και της ΣΛΕΕ υπήρξε η Συνθήκη του Μάαστριχτ (7.2.1992), η οποία συνέβαλε τα μέγιστα στην Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση δια της μετατροπής της ΕΟΚ σε ΕΕ. Ακολούθησαν η Συνθήκη του Άμστερνταμ, το 1997 και η Συνθήκη της Νίκαιας, το 2001, ενώ η Συνθήκη της Λισαβόνας, η οποία τέθηκε σε ισχύ την 1η Δεκεμβρίου 2009, υπήρξε το «θεσμικό θεμέλιο» της ΣΕΕ και της ΣΛΕΕ, άρα και των διατάξεων του Ευρωπαϊκού Δικαίου, πρωτογενούς και παραγώγου, για το Περιβάλλον, την Κλιματική Αλλαγή και την Κλιματική Κρίση.

21 Τα όσα προαναφέρθηκαν τεκμηριώνονται ευθέως, σε ό,τι αφορά την ΣΕΕ, κατ’ εξοχήν από τις διατάξεις του εδ. β΄ της παρ. 3 του άρθρου 3 της ΣΕΕ, κατά τις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση: «Εργάζεται για την αειφόρο ανάπτυξη της Ευρώπης με γνώμονα την ισόρροπη οικονομική ανάπτυξη και την σταθερότητα των τιμών, την κοινωνική οικονομία της αγοράς με υψηλό βαθμό ανταγωνιστικότητας, με στόχο την πλήρη απασχόληση και την κοινωνική πρόοδο και το υψηλό επίπεδο προστασίας και βελτίωσης της ποιότητας του Περιβάλλοντος» . Αλλά και από τις διατάξεις του εδ. β΄ της παρ. 5 του άρθρου 3 της ΣΕΕ, κατά τις οποίες η Ευρωπαϊκή Ένωση: «Συμβάλλει στην ειρήνη, στην ασφάλεια, και στην αειφόρο ανάπτυξη του πλανήτη, στην αλληλεγγύη και στον αμοιβαίο σεβασμό μεταξύ των λαών, στο ελεύθερο και δίκαιο εμπόριο, στην εξάλειψη της φτώχειας και στην προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων, ιδίως δε των δικαιωμάτων του παιδιού καθώς και στην αυστηρή τήρηση και ανάπτυξη του διεθνούς δικαίου και, ιδίως, στον σεβασμό των αρχών του Καταστατικού Χάρτη των Ηνωμένων Εθνών».

22 «Οι απαιτήσεις της περιβαλλοντικής προστασίας πρέπει να ενταχθούν στον καθορισμό και στην εφαρμογή των πολιτικών και δράσεων της Ένωσης, ιδίως προκειμένου να προωθηθεί η αειφόρος ανάπτυξη».

23 «Την διατήρηση, προστασία και βελτίωση της ποιότητας του περιβάλλοντος, την προστασία της υγείας του ανθρώπου, την συνετή και ορθολογική χρησιμοποίηση των φυσικών πόρων και την προώθηση, σε διεθνές επίπεδο, μέτρων για την αντιμετώπιση των περιφερειακών ή παγκόσμιων περιβαλλοντικών προβλημάτων, και ιδίως την καταπολέμηση της αλλαγής του κλίματος».

24 «Η πολιτική της Ένωσης στον τομέα του Περιβάλλοντος αποβλέπει σε υψηλό επίπεδο προστασίας και λαμβάνει υπόψη την ποικιλομορφία των καταστάσεων στις διάφορες περιοχές της Ένωσης. Στηρίζεται στις αρχές της προφύλαξης και της προληπτικής δράσης, της επανόρθωσης των καταστροφών του περιβάλλοντος κατά προτεραιότητα στην πηγή, καθώς και στην αρχή «ο ρυπαίνων πληρώνει». Στο πλαίσιο αυτό, τα μέτρα εναρμόνισης που ανταποκρίνονται σε ανάγκες προστασίας του περιβάλλοντος περιλαμβάνουν, όπου ενδείκνυται, ρήτρα διασφάλισης που εξουσιοδοτεί τα κράτη-μέλη να λαμβάνουν, για μη οικονομικούς περιβαλλοντικούς λόγους, προσωρινά μέτρα υποκείμενα σε διαδικασία ελέγχου της Ένωσης».

25 «Το υψηλό επίπεδο προστασίας του περιβάλλοντος και η βελτίωση της ποιότητάς του πρέπει να ενσωματώνονται στις πολιτικές της Ένωσης και να διασφαλίζονται σύμφωνα με την αρχή της αειφόρου ανάπτυξης».

26 «Το περιβαλλοντικό κεκτημένο είναι ευρύ και φιλόδοξο και καλύπτει θέματα όπως η κλιματική αλλαγή, η ποιότητα της ατμόσφαιρας, η διαχείριση αποβλήτων, η προστασία των υδάτινων πόρων και της βιοποικιλότητος, οι έλεγχοι χημικών ουσιών και η εκτίμηση του περιβαλλοντικού αντικτύπου. Το κεκτημένο αναπτύσσει ένα ευρύ φάσμα τεχνικών, όπως είναι τα πρότυπα προϊόντων, οι σχετικοί με την κατάσταση του περιβάλλοντος στόχοι, οι απαγορεύσεις και οι περιορισμοί, τα οικονομικά μέσα, οι χαρακτηρισμοί ευαίσθητων περιοχών, τα σχέδια και προγράμματα καθώς οι διατάξεις για την συμμετοχή και την ενημέρωση του κοινού.»

27 Βλ., ενδεικτικώς, τις αποφάσεις του ΔΕΕ: C-431/92 «Commission v. Federal Republic of Germany, Grosskrotzenburg thermal power station», C-133/94 «Commission v. Belgium», C-72/95 «Kraaijeveld BV and Others v. Gedeputeerde Staten van Zuid-Holland (The Netherlands)», C-117/02 «Commission v. Portugal», C-508/03 «Commission v. United Kingdom».

28 Η «Κλιματική Ουδετερότητα» σηματοδοτεί την επίτευξη του στόχου της εκπομπής στην ατμόσφαιρα μόνον όσων «αερίων του θερμοκηπίου» μπορούν ν’ απορροφηθούν μέσω αμιγώς φυσικών διαδικασιών, δηλαδή κατ’ ουσία μέσω των ωκεανών, του εδάφους και των δασών.

29 «Fit for 55». Το σχετικό «Ευρωπαϊκό Νομοθέτημα για το Κλίμα» εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο τον Ιούνιο του 2021, τέθηκε σε ισχύ τον Ιούλιο του 2021 και έκτοτε αποτελεί βασική συνιστώσα της «Ευρωπαϊκής Πράσινης Συμφωνίας».

30 Έχει π.χ. υποστηριχθεί επιστημονικώς ότι ναι μεν ο θεσμοθετημένος πλέον στόχος φθάνει στο 55%. Πλην όμως ο πραγματικός αντίκτυπος σε ρυπογόνα αέρια φθάνει μόνο το 52,8%, αφού το υπόλοιπο 2,2% έως το 55% υποτίθεται ότι θ’ απορροφάται από «φυσικές καταβόθρες», κάτι το οποίο δεν είναι επιστημονικώς πλήρως τεκμηριωμένο.

31 Βλ. π.χ. τις αποφάσεις του ΣτΕ 3478/2000, 613/2002 και 3219/2010.

32 Δικαίωμα το οποίο, κατά την διάταξη του άρθρου 25 παρ. 1 του Συντάγματος, «τριτενεργεί» και έναντι ισχυρών οικονομικώς φορέων που οι ενέργειές τους μπορούν να βλάψουν το Περιβάλλον.

33 Βλ. π.χ. τις αποφάσεις 247/1980, 3756/2000, 451/2003, 123/2007, 3500/2009.

Είναι ο άγνωστος Χ, αλλά φυσικό πρόσωπο που βοηθάει στην παραγωγή ειδήσεων στο Geopolitico.gr, αλλά και τη δημιουργία βίντεο στο κανάλι του Σάββα Καλεντερίδη. Πολλοί τον χαρακτηρίζουν ως ανθρώπινο αλγόριθμο λόγω του όγκου των δεδομένων και πληροφοριών που αφομοιώνει καθημερινώς. Είναι καταδρομέας με ειδικότητα Χειριστή Ασυρμάτων Μέσων.

Συνέχεια ανάγνωσης

Αναλύσεις

Ευρωκοινοβούλιο: Ψήφισμα-καταπέλτης κατά της Μουσουλμανικής Αδελφότητας – Θα ακολουθήσουν τα Κράτη-Μέλη;

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έπραξε αυτό που η Ουάσιγκτον πιέζει τους συμμάχους της να κάνουν τον τελευταίο χρόνο. Κάλεσε τις ευρωπαϊκές κυβέρνησεις να αντιμετωπίσουν τη Μουσουλμανική Αδελφότητα ως πρόβλημα ασφαλείας και όχι ως μια απλή περιέργεια της εξωτερικής πολιτικής.

Δημοσιεύτηκε

στις

από τον

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έπραξε αυτό που η Ουάσιγκτον πιέζει τους συμμάχους της να κάνουν τον τελευταίο χρόνο. Κάλεσε τις ευρωπαϊκές κυβέρνησεις να αντιμετωπίσουν τη Μουσουλμανική Αδελφότητα ως πρόβλημα ασφαλείας και όχι ως μια απλή περιέργεια της εξωτερικής πολιτικής.

Στις 8 Οκτωβρίου 2026, οι νομοθέτες στο Στρασβούργο υιοθέτησαν ψήφισμα με το οποίο ζητούν μια στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αντιμετώπιση του «ισλαμιστικού εισοδισμού» (entryism) και προτρέπουν τα κράτη-μέλη να αξιολογήσουν εάν άτομα και οργανώσεις που συνδέονται με την Αδελφότητα πρέπει να συμπεριληφθούν στη λίστα τρομοκρατών του μπλοκ. Η ψηφοφορία συγκέντρωσε 381 ψήφους υπέρ, 167 κατά και 15 αποχές. Η Γαλλίδα νομοθέτης Céline Imart συνέταξε το κείμενο για το κεντροδεξιό Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ), τη μεγαλύτερη ομάδα του Σώματος, ενώ οι Ευρωπαίοι Συντηρητικοί και Μεταρρυθμιστές (ECR) πίεσαν σθεναρά για την διεξαγωγή της ψηφοφορίας.

Το μέτρο φέρει πολιτικό βάρος, αλλά δεν διαθέτει νομική ισχύ. Δεν υποχρεώνει καμία κυβέρνηση να αναλάβει δράση, ενώ δεν ακολούθησε καμία απόφαση για δαπάνες. Οποιαδήποτε ένταξη σε λίστα τρομοκρατών θα απαιτούσε απόφαση από εθνική δικαστική ή διοικητική αρχή και την ομόφωνη υποστήριξη των κρατών-μελών στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εκεί μεταφέρεται πλέον η μάχη.

Η διακυβέρνηση Τραμπ προηγήθηκε. Η εκστρατεία της ξεκίνησε με ένα προεδρικό διάταγμα τον Νοέμβριο του 2025, και τον Ιανουάριο τα Υπουργεία Οικονομικών και Εξωτερικών χαρακτήρισαν ως τρομοκρατικά τα παρακλάδια της Αδελφότητας στην Αίγυπτο, την Ιορδανία και τον Λίβανο, κατηγορώντας τα για υποστήριξη της Χαμάς. Το παρακλάδι του Σουδάν προστέθηκε τον Μάρτιο του 2026.

Στη συνέχεια, το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών επέκτεινε τη δράση του εντός της ίδιας της Ευρώπης, επιβάλλοντας κυρώσεις στον ακτιβιστή Zaher Birawi με έδρα τη Βρετανία τον Ιανουάριο και, τον Ιούλιο, στον Mahmoud al-Abyari, τον οποίο αναγνώρισε ως γενικό γραμματέα της Γενικής Γραμματείας της Αδελφότητας, σύμφωνα με επισκόπηση του αναλυτή καταπολέμησης της τρομοκρατίας Robin Simcox. Ο Birawi απορρίπτει τις κατηγορίες, ενώ ο al-Abyari χαρακτήρισε τον χαρακτηρισμό του ως ψευδή.

Το Παρίσι κινήθηκε παράλληλα. Μετά από έκθεση του 2025 που ανατέθηκε από την κυβέρνηση σχετικά με τη διείσδυση της Αδελφότητας εντός της Γαλλίας, η Γαλλική Εθνοσυνέλευση ψήφισε δικό της ψήφισμα τον Ιανουάριο, ζητώντας από την ΕΕ να εντάξει το κίνημα στη λίστα των τρομοκρατικών οργανώσεων. Μέσα σε λίγες ημέρες από την ψηφοφορία στο Στρασβούργο, ο Massad Boulos, ανώτερος σύμβουλος του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για αραβικές και αφρικανικές υποθέσεις, χαιρέτισε δημόσια την εξέλιξη.

Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες πληροφοριών περιγράφουν το αποτύπωμα της Αδελφότητας στην ήπειρο εδώ και χρόνια. Μια σύνθεση δημόσιων αξιολογήσεων του 2023 από τις υπηρεσίες ασφαλείας της Αυστρίας, του Βελγίου, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ολλανδίας, της Ισπανίας και της Σουηδίας διαπίστωσε ευρεία σύγκλιση: ένας μυστικοπαθής, ιεραρχικός εσωτερικός πυρήνας, κρυφή ιδιότητα μέλους και ένας κύκλος τυπικά ανεξάρτητων τζαμιών, φιλανθρωπικών οργανώσεων, φοιτητικών ομάδων και οργανώσεων νεολαίας. Η εγχώρια υπηρεσία πληροφοριών στο γερμανικό κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας αποκαλεί τη στρατηγική αυτή «ισλαμοποίηση από τα κάτω».

Αυτές οι ίδιες υπηρεσίες, ωστόσο, απέφυγαν να χαρακτηρίσουν το κίνημα ως τρομοκρατικό. Κανένα ευρωπαϊκό κράτος δεν το έχει χαρακτηρίσει ως τέτοιο, και ο συντάκτης της σύνθεσης, Lorenzo Vidino, το θεωρεί μη βίαιο, αν και προβληματικό. Ακόμη και ο Υπουργός Εσωτερικών της Γαλλίας, Laurent Nuñez, προειδοποίησε τους νομοθέτες τον Ιανουάριο ότι η Αδελφότητα δεν είναι τρομοκρατικό κίνημα. Η απόσταση μεταξύ του «προβληματικού» και του «τρομοκρατικού» είναι ακριβώς το σημείο όπου το Συμβούλιο θα δώσει μάχη. Οι καταχωρίσεις στη λίστα τρομοκρατών πρέπει να αντέχουν στον δικαστικό έλεγχο, και τα ευρωπαϊκά δικαστήρια έχουν ακυρώσει καταχωρίσεις στο παρελθόν όταν βασίζονταν σε δημοσιογραφικές αναφορές παρά σε αποφάσεις εθνικών αρχών.

Το χρήμα είναι το σημείο όπου το κείμενο θα μπορούσε να έχει τον πρωιμότερο αντίκτυπό του. Οι νομοθέτες θέλουν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διακόψει τις επιχορηγήσεις σε ομάδες που συνδέονται με την Αδελφότητα και να δημοσιοποιήσει τη ξένη χρηματοδότηση τέτοιων ομάδων. Ξεχωρίζουν επίσης το Φόρουμ Ευρωπαϊκών Μουσουλμανικών Οργανώσεων Νεολαίας και Φοιτητών (FEMYSO), ένα δίκτυο με έδρα τις Βρυξέλλες που ιδρύθηκε το 1996, το οποίο εκπαιδεύει νεαρούς ακτιβιστές και πραγματοποιεί εκστρατείες κατά των διακρίσεων σε βάρος των μουσουλμάνων. Το ψήφισμα ζητά τον αποκλεισμό του FEMYSO από τις θεσμικές συναντήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την αφαίρεσή του από το Μητρώο Διαφάνειας, τη βάση δεδομένων της ΕΕ για τους εγγεγραμμένους εκπροσώπους συμφερόντων (lobbies). Η οργάνωση αρνείται σταθερά οποιονδήποτε δεσμό με την Αδελφότητα.

Ο Τσέχος νομοθέτης Tomáš Zdechovský, εκπρόσωπος του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος για τον προϋπολογιστικό έλεγχο, διατύπωσε το αίτημα ξεκάθαρα πριν από την ψηφοφορία της 8ης Οκτωβρίου: «Πρέπει να γνωρίζουμε ποιος λαμβάνει χρήματα της ΕΕ, πόσα και μέσω ποιον προγραμμάτων».

Στην Ουάσιγκτον, ορισμένοι αναλυτές βλέπουν ένα παράθυρο ευκαιρίας για διατατλαντική συνεργασία. Μια πρόταση από δεξαμενή σκέψης (think tank) καλεί τα Υπουργεία Εξωτερικών και Οικονομικών να δημιουργήσουν μια μόνιμη ομάδα ανταλλαγής πληροφοριών με τις ευρωπαϊκές αρχές σχετικά με ύποπτες χρηματοροές, ηγεσίες και ενδιάμεσους.

Η αντίσταση προήλθε κυρίως από τους Σοσιαλδημοκράτες, τους Πράσινους και την Αριστερά, ενώ η κεντρώα ομάδα Renew υποστήριξε το κείμενο. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι το κείμενο εκτείνεται πολύ πέρα από την Αδελφότητα, αγγίζοντας γενικότερα μουσουλμανικές οργανώσεις πολιτών και κατά του ρατσισμού. Ο Μαλτέζος Ευρωβουλευτής του Εργατικού Κόμματος Alex Agius Saliba ισχυρίστηκε ότι, αν και το ψήφισμα φέρει το όνομα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, το περιεχόμενό του επεκτείνεται σε ένα πολύ ευρύτερο φάσμα ισλαμικών οργανώσεων. Ένα άρθρο γνώμης χαρακτήρισε την ψηφοφορία ως απόδειξη ότι η ευρωπαϊκή κεντροδεξιά διολισθαίνει προς την ακροδεξιά σε ζητήματα που αφορούν τους μουσουλμάνους.

Η Imart προσπάθησε να απαντήσει σε αυτή την κατηγορία, επιμένοντας ότι η θρησκευτική πίστη και η πολιτική ιδεολογία πρέπει να διαχωρίζονται. Η Βέλγιδα νομοθέτης Assita Kanko από την ομάδα των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών προέβαλε παρόμοιο επιχειρηματολογία, υποστηρίζοντας ότι η εναντίωση στον πολιτικό ισλαμισμό προστατεύει τους απλούς μουσουλμάνους από τη φονταμενταλιστική πίεση, παρά τους στοχοποιεί.

Οι συμβουλές του Simcox προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ξεκινούν από τις υπηρεσίες πληροφοριών. Οι υπηρεσίες ασφαλείας κάθε χώρας, υποστηρίζει, θα πρέπει να εξακριβώσουν ποιοι ανήκουν στο δίκτυο της Αδελφότητας στο εσωτερικό και να διαβιβάσουν αυτή την εικόνα στους γείτονές τους και στην Ουάσιγκτον. Φιλανθρωπικές οργανώσεις που λειτουργούν ως προκάλυμμα για τη συγκέντρωση χρημάτων υπέρ της Χαμάς θα πρέπει να κλείσουν. Για τη πολύ μεγαλύτερη ομάδα ακτιβιστών που δεν παραβιάζουν τους νόμους περί τρομοκρατίας, ζητά ένα ξεχωριστό σχέδιο για την αντιμετώπιση του μηνύματος και της στρατολόγησής τους.

Αυτό το τελευταίο κομμάτι ίσως έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Η Ευρώπη έχει περάσει δύο δεκαετίες διαφωνώντας για το αν η Μουσουλμανική Αδελφότητα είναι τρομοκρατικό κίνημα, μια συζήτηση που τα στοιχεία δεν κατάφεραν ποτέ να επιλύσουν. Ένα ερώτημα που μπορεί να απαντηθεί πιο εύκολα είναι το αν φορείς που συνδέονται με την Αδελφότητα θα πρέπει να αντλούν δημόσιο χρήμα και να απολαμβάνουν προνομιακή πρόσβαση στους θεσμούς τους οποίους επιδιώκουν να επηρεάσουν.

Το Στρασβούργο έδωσε την απάντησή του. Το αν οι 27 κυβερνήσεις που συναποφασίζουν θα ακολουθήσουν, μένει να φανεί.

Middle East Forum

Συνέχεια ανάγνωσης

Αναλύσεις

Η μηχανή προπαγάνδας του Ερντογάν: Η έκθεση της Κομισιόν για την ισλαμοποίηση της Τουρκίας και η εξαγωγή της ήπιας ισχύος σε 170 χώρε

Η τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία καταγράφει την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η χώρα και τον ιδεολογικό της προσανατολισμό. Τα προγράμματα σπουδών δίνουν τόση έμφαση στις «εθνικές, ηθικές και πολιτιστικές αξίες», ώστε αυτές υπερισχύουν της επιστημονικά τεκμηριωμένης μάθησης. Οι θρησκευτικές ομάδες αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή στα σχολεία. Η βιομηχανία θεάματος ξαναγράφει την τουρκική ιστορία όπως τη θέλει η Τουρκία του Ερντογάν.

Δημοσιεύτηκε

στις

από τον

Η τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία καταγράφει την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η χώρα και τον ιδεολογικό της προσανατολισμό. Τα προγράμματα σπουδών δίνουν τόση έμφαση στις «εθνικές, ηθικές και πολιτιστικές αξίες», ώστε αυτές υπερισχύουν της επιστημονικά τεκμηριωμένης μάθησης. Οι θρησκευτικές ομάδες αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή στα σχολεία. Η βιομηχανία θεάματος ξαναγράφει την τουρκική ιστορία όπως τη θέλει η Τουρκία του Ερντογάν.

Η μηχανή προπαγάνδας στήνεται πρώτα στο εσωτερικό και στη συνέχεια εξάγεται προς κάθε κατεύθυνση. Προτεραιότητα έχουν η Αφρική και η Ασία, όμως στο στόχαστρο βρίσκονται και η Νότια Αμερική και η ίδια η Ευρώπη.

Τι εντοπίζει η Κομισιόν
  • Το «Μοντέλο Παιδείας του Αιώνα της Τουρκίας», ένα πρόγραμμα σπουδών προσανατολισμένο στις δεξιότητες, εισήχθη το 2024, εφαρμόζεται σταδιακά και ισχύει ήδη στη 2η, την 6η και την 9η τάξη. Η έντονη έμφαση των νέων προγραμμάτων στις εθνικές, ηθικές και πολιτιστικές αξίες υπερισχύει της επιστημονικής και τεκμηριωμένης μάθησης.
  • Τα σχολεία επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης (ΕΕΚ) και τα θρησκευτικά σχολεία συγκεντρώνουν περίπου το 40,6% των εγγραφών στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση της Τουρκίας, με επίμονες ανισορροπίες μεταξύ των φύλων.
  • Το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας επιτρέπει ολοένα και περισσότερο σε θρησκευτικές ομάδες και σε δομές που συνδέονται με ταρίκατ να επηρεάζουν το εκπαιδευτικό σύστημα. Η τάση αυτή απειλεί να υπονομεύσει την κοσμική και ποιοτική εκπαίδευση και αποδυναμώνει τους μηχανισμούς εποπτείας και λογοδοσίας.
  • Εγκύκλιος του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας, τον Φεβρουάριο του 2026, για δραστηριότητες του Ραμαζανιού στα σχολεία άναψε ξανά τη συζήτηση για την κοσμικότητα και τον πλουραλισμό στην εκπαίδευση. Ο υπουργός Παιδείας κίνησε νομικές διαδικασίες εναντίον διανοουμένων και οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών που πρωτοστάτησαν σε διακήρυξη υπέρ της κοσμικότητας. Το υπουργείο ανανέωσε πρωτόκολλο με ίδρυμα νεολαίας, δίνοντάς του πρόσβαση σε χιλιάδες δημόσια σχολεία κατά τις θερινές διακοπές για θρησκευτικά μαθήματα, παρόλο που το Συμβούλιο της Επικρατείας είχε ακυρώσει παρόμοιο πρωτόκολλο στο παρελθόν. Άθεοι και αγνωστικιστές αντιμετωπίζουν διακρίσεις, στιγματισμό, κοινωνική πίεση ή περιορισμούς στο δικαίωμα στην εκπαίδευση. Το τουρκικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν εγγυάται ουδετερότητα και αμεροληψία απέναντι στις διάφορες θρησκείες, δόγματα και πεποιθήσεις. Δεν έχουν ληφθεί μέτρα για τις ελλείψεις που εντόπισε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στα υποχρεωτικά μαθήματα θρησκευτικού πολιτισμού και ηθικής. Κατά την περίοδο αναφοράς, παιδιά προτεσταντικών οικογενειών υποχρεώθηκαν να επιλέξουν ένα από τα τέσσερα σουνιτικά μαθήματα επιλογής, αν και δικαιούνταν απαλλαγή.
  • Στον πολιτισμό, παρά την αύξηση των δραστηριοτήτων και των φεστιβάλ σε κεντρικό και τοπικό επίπεδο, και παρά τις επενδύσεις σε υποδομές, παραμένουν δομικά προβλήματα, ιδίως στη στήριξη της πολιτιστικής πολυμορφίας και στον θεσμικό συντονισμό. Το ευρύτερο περιβάλλον εξακολουθεί να επηρεάζει αρνητικά τον πλουραλισμό και αφήνει λίγο χώρο σε ανεξάρτητους φορείς και κριτικές φωνές. Οι δημόσιες δαπάνες για τον πολιτισμό παραμένουν σχετικά χαμηλές. Το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού συνέχισε να προωθεί εκδηλώσεις μεγάλης κλίμακας, χωρίς όμως να διασφαλίζεται η διαφανής συμμετοχή των ενδιαφερόμενων φορέων. Οι πολιτικές παρεμβάσεις και οι αυθαίρετες απαγορεύσεις εκδηλώσεων συνεχίστηκαν. Η Σύμβαση της UNESCO του 2005 για την Προστασία και την Προώθηση της Πολυμορφίας των Πολιτιστικών Εκφράσεων εφαρμόζεται με αργό ρυθμό, χωρίς νέα ουσιαστικά μέτρα. Η Τουρκία δεν συμμετέχει στο πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη» 2021–2027.

Η έκθεση αφορά όσα συμβαίνουν μέσα στην Τουρκία. Τα πράγματα όμως δεν μένουν εντός συνόρων: η Άγκυρα έχει στήσει μια καλά οργανωμένη μηχανή προπαγάνδας, που εξάγει τον τουρκικό «πολιτισμό» προς κάθε κατεύθυνση.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 οι τουρκικές σειρές απέφεραν από το εξωτερικό περίπου 10 εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο. Σήμερα τα έσοδα από τις εξαγωγές ξεπερνούν το 1 δισ. δολάρια και οι παραγωγές, κατά την Άγκυρα, φτάνουν σε περισσότερους από ένα δισεκατομμύριο θεατές σε 170 χώρες. Η Τουρκία δηλώνει ότι διαθέτει μία από τις τρεις μεγαλύτερες τηλεοπτικές βιομηχανίες του κόσμου. Το ενδιαφέρον για το τουρκικό περιεχόμενο αυξήθηκε κατά 184% από το 2020 ως το 2023.

  • Η βιομηχανία κινείται σε δύο ράγες. Η πρώτη είναι εμπορική: ιδιωτικά στούντιο που πουλούν μελόδραμα στη Λατινική Αμερική, στα Βαλκάνια, στην Ανατολική Ευρώπη και στην Αφρική. Οι σειρές αυτές δεν μεταφέρουν ιδεολογία αλλά οικειότητα: το τουρκικό σπίτι, την Κωνσταντινούπολη, τη γλώσσα.
  • Η δεύτερη είναι κρατική: τα ιστορικά έπη της TRT, ο «Ερτογρούλ», ο «Οσμάν», ο «Αβδούλ Χαμίτ», που προσθέτουν και το ιδεολογικό αφήγημα. Ο «Ερτογρούλ» πουλήθηκε σε 71 χώρες και μεταφράστηκε σε 25 γλώσσες. Το Ραμαζάνι του 2020 τον παρακολούθησαν από την κρατική τηλεόραση του Πακιστάν περισσότεροι από 130 εκατομμύρια άνθρωποι, και η σειρά έγινε η οθόνη στην οποία ένα ολόκληρο έθνος πρόβαλε το όνειρο μιας υπερεθνικής μουσουλμανικής κοινότητας.

Έτσι, η Τουρκία επιχειρεί να ξαναγράψει την ιστορία όπως την αντιλαμβάνεται σήμερα και όχι όπως ήταν στην πραγματικότητα. Φτιάχνει το δικό της αφήγημα και το πλασάρει διεθνώς.

Το κράτος πληρώνει τον λογαριασμό: τον Φεβρουάριο του 2026 ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Έρσοι, ανακοίνωσε επιδότηση έως 100.000 δολαρίων ανά επεισόδιο για σειρές που πωλούνται στο εξωτερικό. Τα κριτήρια είναι αποκαλυπτικά. Η σειρά πρέπει να έχει μεταδοθεί σε τουλάχιστον τρεις ηπείρους και δέκα χώρες. Πρέπει να συμβάλλει στην προβολή της Τουρκίας και στη διάδοση της τουρκικής γλώσσας. Και πρέπει να γυρίζεται σε τουριστικούς προορισμούς που επιλέγει το κράτος. Ο ίδιος ο υπουργός χαρακτήρισε τις σειρές «το μεγαλύτερο μάθημα τουρκικών στον κόσμο» και δήλωσε ότι οι πρωταγωνιστές τους θα γίνουν «πρέσβεις τουρισμού».

Η δική της βιτρίνα: η Άγκυρα δεν θέλει να εξαρτάται από το Netflix. Τον Μάιο του 2023 η TRT έστησε τη δική της παγκόσμια πλατφόρμα, το tabii, με τον τότε διευθυντή Επικοινωνίας της Προεδρίας, Φαχρετίν Αλτούν, στα εγκαίνια. Οι γλώσσες της πρώτης φάσης λένε μόνες τους την ιστορία: τουρκικά, αγγλικά, ισπανικά, αραβικά και ούρντου. Δηλαδή οι δύο Αμερικές, ο αραβικός κόσμος και το Πακιστάν, οι τρεις αγορές που έχουν ήδη αγκαλιάσει τον «Ερτογρούλ».

Η βιομηχανία θεάματος είναι η πρώτη πόρτα. Δεν ζητά άδεια, δεν χρειάζεται συμφωνίες κυβερνήσεων, μπαίνει στο σαλόνι πριν από οτιδήποτε άλλο. Κι όπου το αφήγημα αμφισβητείται, η Άγκυρα δεν διστάζει να πιέσει: το 2024, μετά από διαμαρτυρίες του τουρκικού ΥΠΕΞ, το Netflix ανέστειλε τη διεθνή προβολή της σειράς «Famagusta» για την εισβολή του 1974.

Οι δεκαεπτά βραχίονες της Άγκυρας

Πίσω από κάθε τουρκικό σχολείο στο Σαχέλ, κάθε τέμενος στα Βαλκάνια και κάθε σειρά στην πακιστανική τηλεόραση υπάρχει ένας κρατικός φορέας. Συνολικά, τουλάχιστον δεκαεπτά.

Το 2026 οι φορείς που δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό διαθέτουν συνολικά περίπου 475 εκατομμύρια ευρώ, χωρίς να υπολογίζεται η διεθνής TRT. Ο προϋπολογισμός ολόκληρου του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών είναι περίπου 835 εκατομμύρια. Η ήπια ισχύς κοστίζει, δηλαδή, περισσότερο από το μισό της τουρκικής διπλωματίας.

Το σχολείο: Το Ίδρυμα Maarif ιδρύθηκε το 2016, στον απόηχο της απόπειρας πραξικοπήματος, με έναν στόχο: να περάσουν στον έλεγχό του τα σχολεία του Γκιουλέν στο εξωτερικό. Δέκα χρόνια μετά λειτουργεί 524 σχολεία σε 66 χώρες, με περισσότερους από 75.000 μαθητές, και λαμβάνει φέτος έως 134 εκατομμύρια ευρώ από τον προϋπολογισμό της τουρκικής Παιδείας. Τον ίδιο προϋπολογισμό που, κατά την Κομισιόν, αφήνει 804.000 παιδιά εκτός σχολείου μέσα στην ίδια την Τουρκία.

Η Αφρική είναι το κύριο πεδίο. Η μέθοδος είναι απλή και την έχουν περιγράψει οι ίδιοι οι εκπρόσωποι του Ιδρύματος: εντοπίζεις τους καλύτερους μαθητές, τους βυθίζεις στην τουρκική γλώσσα και κουλτούρα και τους στέλνεις να σπουδάσουν στην Τουρκία. Εκεί τους περιμένει η YTB με τις υποτροφίες Türkiye Bursları: περίπου 5.000 θέσεις τον χρόνο, για τις οποίες το 2026 έκαναν αίτηση 200.000 νέοι από 164 χώρες. Η αλυσίδα ξεκινά από ένα νηπιαγωγείο στο Ναϊρόμπι και καταλήγει σε ένα υπουργικό γραφείο όπου μιλούν τουρκικά.

Ο ιμάμης: Το Diyanet είναι ο μεγαλύτερος από αυτούς τους φορείς, με προϋπολογισμό περίπου 3,1 δισ. ευρώ, αν και τα περισσότερα χρήματα πηγαίνουν σε μισθούς στο εσωτερικό. Στο εξωτερικό διαθέτει 77 θρησκευτικούς συμβούλους, 54 ακολούθους σε πρεσβείες και περισσότερους από 1.500 θρησκευτικούς λειτουργούς. Το Διεθνές Πρόγραμμα Ιεροδιδασκαλείων φέρνει στην Τουρκία σχεδόν 2.000 μαθητές από περισσότερες από 110 χώρες. Στην τελευταία αφρικανική σύνοδο θρησκευτικών ηγετών που οργάνωσε στην Κωνσταντινούπολη συμμετείχαν μουφτήδες και υπουργοί Θρησκευμάτων από 52 χώρες.

Δίπλα στο κράτος δραστηριοποιούνται οι θρησκευτικές κοινότητες, οι cemaat. Οργανώσεις όπως το Ίδρυμα Hüdayi και οι Süleymancılar λειτουργούν ιεροδιδασκαλεία στο Τσαντ, στην Αιθιοπία, στη Γκάνα, στον Νίγηρα και στη Νιγηρία. Είναι η εξωτερική όψη αυτού που βλέπει η Κομισιόν στα σχολεία της Τουρκίας: το κράτος και τα ταρίκατ στο ίδιο σχέδιο.

Η γλώσσα και η βοήθεια: Το Yunus Emre, το τουρκικό αντίστοιχο του Goethe-Institut, διαθέτει φέτος περίπου 41 εκατομμύρια ευρώ και ανοίγει νέα κέντρα στη Λατινική Αμερική, παρά το σκάνδαλο απάτης που οδήγησε σε συλλήψεις στελεχών του. Η TİKA έχει γύρω στα 60 γραφεία στο εξωτερικό και, μαζί με το πρόγραμμα αναπτυξιακής συνεργασίας, διαχειρίζεται περίπου 165 εκατομμύρια ευρώ. Χτίζει νοσοκομεία και σχολεία, αναστηλώνει οθωμανικά μνημεία και μοιράζει τρόφιμα το Ραμαζάνι, φέτος σε 600.000 ανθρώπους σε 89 χώρες. Κάθε έργο φέρει την τουρκική πινακίδα και σημαία.

Τα κατεχόμενα ως δοκιμαστήριο: Οι οργανώσεις αυτές είναι ήδη παρούσες στα κατεχόμενα. Η TİKA άνοιξε γραφείο στη Λευκωσία τον Δεκέμβριο του 2019, με την ηγεσία του καθεστώτος να κάνει λόγο για έργα «για τη διατήρηση και την προώθηση της τουρκικής παρουσίας». Το Yunus Emre διατηρεί κέντρο στη Λευκωσία. Το 2011 άνοιξε το Σχολείο Hala Sultan, το πρώτο ιεροδιδασκαλείο στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου, παρά τις αντιδράσεις των κοσμικών Τουρκοκυπρίων. Δίπλα του, το Ίδρυμα Diyanet έχτισε το τέμενος Hala Sultan, αντίγραφο του Σελιμιγιέ της Αδριανούπολης, για 7.500 πιστούς, στον δρόμο από το αεροδρόμιο της Τύμπου, ώστε να το βλέπει κάθε επισκέπτης.

philenews.com

Συνέχεια ανάγνωσης

Αναλύσεις

Το Μέλλον της Αεροπορικής Ισχύος: F-35, Δίκτυα Μάχης και ο Ανθρώπινος Παράγοντας

Ο επίτιμος Διοικητής της Διοίκησης Αεροπορικής Υποστήριξης και αμυντικός αναλυτής μιλά στη «Ναυτεμπορική» ανήμερα της γιορτής της Πολεμικής Αεροπορίας για τη νέα εποχή των Rafale και των F-35, τα συνεργατικά drones, την απόκτηση των μεταγωγικών KC-390 και τα μέτρα για την ενίσχυση και τη μέριμνα του ανθρώπινου δυναμικού.

Δημοσιεύτηκε

στις

από τον

Ο επίτιμος Διοικητής της Διοίκησης Αεροπορικής Υποστήριξης και αμυντικός αναλυτής μιλά στη «Ναυτεμπορική» ανήμερα της γιορτής της Πολεμικής Αεροπορίας για τη νέα εποχή των Rafale και των F-35, τα συνεργατικά drones, την απόκτηση των μεταγωγικών KC-390 και τα μέτρα για την ενίσχυση και τη μέριμνα του ανθρώπινου δυναμικού.

Παράλληλα, στέλνει μήνυμα τιμής προς τα στελέχη που καθημερινά υπερασπίζονται τον εθνικό εναέριο χώρο, αλλά μιλά και για τις απαιτήσεις της νέας εποχής στην αεροπορική ισχύ.

Όπως επισημαίνει, η αποστολή της Πολεμικής Αεροπορίας έχει αλλάξει ριζικά, καθώς η σύγχρονη αεροπορική υπεροχή δεν περιορίζεται πλέον στην παρουσία και στις δυνατότητες των μαχητικών αεροσκαφών. Τα μη επανδρωμένα συστήματα, οι δορυφόροι, οι πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο, ο ηλεκτρονικός πόλεμος και οι κυβερνοδυνατότητες διαμορφώνουν ένα εντελώς διαφορετικό επιχειρησιακό περιβάλλον.

Ο ίδιος υπογραμμίζει ότι η είσοδος των Rafale, η αναβάθμιση των F-16 σε επίπεδο Viper και η προοπτική απόκτησης των F-35 δημιουργούν μια νέα πραγματικότητα, ωστόσο, ξεκαθαρίζει ότι η πρόκληση δεν είναι απλώς η απόκτηση σύγχρονων αεροσκαφών, αλλά η ένταξή τους σε ένα ενιαίο σύστημα επιχειρήσεων, στο οποίο κάθε μέσο θα πολλαπλασιάζει την αποτελεσματικότητα των υπολοίπων.

Το μήνυμα τιμής

«Η γιορτή της Πολεμικής Αεροπορίας είναι πρωτίστως μια ημέρα τιμής και αναγνώρισης για τις γυναίκες και τους άνδρες που καθημερινά υπερασπίζονται τον εθνικό εναέριο χώρο, κάτω από ιδιαίτερα απαιτητικές και επικίνδυνες συνθήκες. Το πρώτο μήνυμα λοιπόν είναι ,ένα μεγάλο ευχαριστώ στα στελέχη μας, στους ιπταμένους, στους τεχνικούς, στους μηχανικούς, στο προσωπικό υποστήριξης, αλλά και στις οικογένειές τους, που στηρίζουν αυτή την αποστολή. Παράλληλα, τιμούμε τη μνήμη όλων εκείνων που έδωσαν τη ζωή τους στην εκτέλεση του καθήκοντος».

Φωτ. αρχείου

Νέα εποχή στις αερομεταφορές και στον εναέριο ανεφοδιασμό

Ιδιαίτερη βαρύτητα δίνει στην απόκτηση των μεταγωγικών αεροσκαφών KC-390, μετά τη διακρατική συμφωνία με την Πορτογαλία, η οποία υπογράφηκε στις 2 Νοεμβρίου και αφορά την προμήθεια τριών αεροσκαφών, με δυνατότητα απόκτησης τριών επιπλέον.

Όπως εξηγεί, το KC-390 δεν έρχεται να αντικαταστήσει αυτομάτως το C-130, «το οποίο έχει αποδείξει διαχρονικά την αξία του σε δύσκολες επιχειρησιακές συνθήκες, αλλά να προσθέσει νέες δυνατότητες και να ενισχύσει τον υφιστάμενο στόλο». Η μεγαλύτερη ταχύτητα, τα σύγχρονα ηλεκτρονικά συστήματα και οι αυξημένες δυνατότητες μεταφοράς φορτίου και προσωπικού αποτελούν σημαντικά πλεονεκτήματα.

Ωστόσο, εξήρε την ιδιαίτερα σημαντική τη δυνατότητα εναέριου ανεφοδιασμού. Η Ελλάδα, όπως σημειώνει, «αποκτά για πρώτη φορά αυτή τη δυνατότητα με δικό της αεροσκάφος, γεγονός που θα επιτρέψει στα μαχητικά να παραμένουν περισσότερο χρόνο στον αέρα και να αυξάνουν την επιχειρησιακή τους ακτίνα».

Πηγή φωτογραφίας: Wikipedia

«Έναν πραγματικός πολλαπλασιαστής ισχύος»

«Πρόκειται για έναν πραγματικό πολλαπλασιαστή ισχύος», τονίζει, επισημαίνοντας ότι η δυνατότητα αυτή θα ενισχύσει την αυτονομία και την επιχειρησιακή αποτελεσματικότητα των Rafale, των Mirage και στη συνέχεια των F-16.

Παράλληλα, προειδοποιεί ότι η επιτυχία της επένδυσης θα εξαρτηθεί από την τεχνική υποστήριξη, την εκπαίδευση των πληρωμάτων, την επάρκεια ανταλλακτικών και τη δημιουργία των απαραίτητων υποδομών. Το ζητούμενο, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι να δημιουργηθεί μια ολοκληρωμένη δυνατότητα αερομεταφορών και εναέριου ανεφοδιασμού που θα ενισχύσει την εθνική αυτονομία.

F-35 και συνεργατικά drones, η επόμενη μεγάλη αλλαγή

Στη νέα επιχειρησιακή φιλοσοφία που διαμορφώνεται διεθνώς, ο Κωνσταντίνος Ιατρίδης αποδίδει ξεχωριστή σημασία στα συνεργατικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, τα οποία θα επιχειρούν μαζί με επανδρωμένα μαχητικά, όπως τα F-35.

«Αυτό που ανέφερε ο Υπουργός Άμυνας κ. Δένδιας και περιγράφεται με τον όρο συνεργατικά μη επανδρωμένα αεροσκάφη, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αλλαγές στη φιλοσοφία των αεροπορικών επιχειρήσεων διεθνώς», εξηγώντας ανέφερε ότι «στην πράξη, μιλάμε για μη επανδρωμένα αεροσκάφη που θα μπορούν να επιχειρούν σε συνεργασία με επανδρωμένα μαχητικά, όπως τα F-35, λειτουργώντας ως προέκταση των
δυνατοτήτων τους».

Η αναλογία που έχει αναφερθεί, έως και έξι μη επανδρωμένα αεροσκάφη ανά επανδρωμένο μαχητικό, όπως τόνισε, αποτυπώνει τη φιλοσοφία αυτής της νέας επιχειρησιακής αρχιτεκτονικής. «Δεν σημαίνει απλώς ότι ένα μαχητικό θα συνοδεύεται από έξι drones. Σημαίνει ότι ο χειριστής θα έχει στη διάθεσή του ένα ευρύτερο σύνολο συνεργαζόμενων μέσων, τα οποία θα μπορούν να αναλαμβάνουν διαφορετικούς ρόλους. Τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη μπορούν να συμβάλουν στην επιτήρηση, στη συλλογή πληροφοριών, στην αναγνώριση απειλών, στην επέκταση της επιχειρησιακής αντίληψης και, ανάλογα με τη διαμόρφωσή τους, στην υποστήριξη αποστολών κρούσης ή ηλεκτρονικού πολέμου».

Το σημαντικό πλεονέκτημα

Το σημαντικότερο πλεονέκτημα, όπως τονίζει ο κ. Ιατρίδης «είναι ότι μεταφέρουμε μέρος του επιχειρησιακού κινδύνου από τον άνθρωπο σε μη επανδρωμένα συστήματα, ενώ παράλληλα αυξάνουμε τον αριθμό των διαθέσιμων αισθητήρων και των επιχειρησιακών επιλογών».

«Φυσικά, πρέπει να είμαστε ρεαλιστές. Δεν αρκεί να αγοράσουμε drones και να τα συνδέσουμε με ένα F-35. Χρειάζεται ασφαλής επικοινωνία, διαλειτουργικότητα, τεχνητή νοημοσύνη, αξιόπιστη διαχείριση δεδομένων, κατάλληλη εκπαίδευση και σαφές πλαίσιο ανθρώπινης εποπτείας στη λήψη αποφάσεων. Επομένως, θεωρώ ότι αυτή η κατεύθυνση είναι απολύτως σωστή και πρέπει να αντιμετωπιστεί ως επένδυση στο μέλλον της Πολεμικής Αεροπορίας Η αεροπορική υπεροχή των επόμενων δεκαετιών δεν θα εξαρτάται μόνο από το πόσο προηγμένο είναι ένα μαχητικό, αλλά και από το πόσο αποτελεσματικά συνεργάζεται με όλα τα υπόλοιπα μέσα».

Πηγή φωτογραφίας: Wikipedia

Στη σωστή κατεύθυνση η μεταρρύθμιση «Ατζέντα 2030»

Στο πλαίσιο αυτό, σημειώνει ότι η μεταρρύθμιση «Ατζέντα 2030» κινείται προς τη σωστή κατεύθυνση, καθώς δίνει έμφαση στη δικτύωση των οπλικών συστημάτων και στη δημιουργία ενός ενιαίου επιχειρησιακού περιβάλλοντος, όπου αεροσκάφη, μη επανδρωμένα μέσα, πλοία, επίγεια συστήματα και αισθητήρες θα μπορούν να ανταλλάσσουν πληροφορίες και να συνεργάζονται.

«Στόχος δεν είναι απλώς η απόκτηση σύγχρονων οπλικών συστημάτων, αλλά η συγκρότηση μιας ολοκληρωμένης αμυντικής δύναμης, στην οποία η τεχνολογία και η δικτυοκεντρική λειτουργία θα αποτελούν πολλαπλασιαστές επιχειρησιακής ισχύος».

Το μεγάλο στοίχημα του ανθρώπινου δυναμικού

Πέρα από τους εξοπλισμούς και τις τεχνολογικές δυνατότητες, ο επίτιμος Διοικητής της ΔΑΥ αναδεικνύει ως καθοριστικό παράγοντα για την αποτελεσματικότητα των Ενόπλων Δυνάμεων το ανθρώπινο δυναμικό.

Όπως υπογραμμίζει, «τα οπλικά συστήματα από μόνα τους δεν μπορούν να εγγυηθούν την ασφάλεια μιας χώρας, καθώς είναι τα στελέχη που μετατρέπουν την τεχνολογία σε πραγματική επιχειρησιακή ισχύ». Για τον λόγο αυτό, θεωρεί ότι η μέριμνα για το προσωπικό πρέπει να αποτελεί κεντρικό πυλώνα της αμυντικής πολιτικής και όχι μια συμπληρωματική κοινωνική παροχή.

Αξιολογώντας τις παρεμβάσεις του υπουργείου Εθνικής Άμυνας, αναγνωρίζει ότι το νέο μισθολόγιο, οι αυξήσεις στις αποδοχές και οι προσπάθειες βελτίωσης της υπηρεσιακής εξέλιξης κινούνται προς τη σωστή κατεύθυνση. Ωστόσο, εκτιμά ότι χρειάζονται πρόσθετες παρεμβάσεις, ιδιαίτερα για τα χαμηλόβαθμα στελέχη.

Ιδιαίτερη αναφορά κάνει στο στεγαστικό πρόγραμμα των Ενόπλων Δυνάμεων, επισημαίνοντας ότι η εξεύρεση κατοικίας σε παραμεθόριες περιοχές και νησιά αποτελεί συχνά σοβαρό πρόβλημα, εξαιτίας του υψηλού κόστους και των περιορισμένων επιλογών.

Η δημιουργία στρατιωτικών κατοικιών στον Έβρο, στα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου και στην Αττική, καθώς και η ανάπτυξη παιδικών σταθμών, αποτελούν, κατά την άποψή του, ουσιαστικές παρεμβάσεις για τη στήριξη των οικογενειών των στρατιωτικών και την παραμονή των στελεχών στις θέσεις τους.

«Είναι θετικό ότι το πρόγραμμα προχωρά σε νέες φάσεις», όπως τονίζει προσθέτοντας ότι «ωστόσο, θα πρέπει να είμαστε ειλικρινείς. Δεν αρκεί να θεσπίζουμε μέτρα. Πρέπει να διασφαλίζουμε ότι αυτά φτάνουν πραγματικά σε εκείνους που τα έχουν περισσότερο ανάγκη.
Χρειάζεται λοιπόν συνεχής αξιολόγηση των αποδοχών, ουσιαστική στήριξη των χαμηλόβαθμων στελεχών, αξιοκρατία στις κρίσεις και τις προαγωγές, καλύτερη αξιοποίηση της
εμπειρίας και των γνώσεων του προσωπικού, αλλά και σεβασμός στην οικογενειακή ζωή των ανθρώπων που υπηρετούν την πατρίδα».

«Κάθε ευρώ στο ανθρώπινο δυναμικό είναι επένδυση στην εθνική άμυνα»

Κλείνοντας, ο Κωνσταντίνος Ιατρίδης επαναφέρει το ανθρώπινο δυναμικό ως βασική προϋπόθεση για την αποτελεσματικότητα κάθε εξοπλιστικής επένδυσης. Όπως τονίζει, «ο ανταγωνισμός για την προσέλκυση και τη διατήρηση ικανών στελεχών αποτελεί πλέον πραγματικότητα και οι Ένοπλες Δυνάμεις χρειάζονται προσωπικό με υψηλή κατάρτιση, τεχνολογικές γνώσεις και εξειδίκευση».

«Κάθε ευρώ που επενδύεται στο ανθρώπινο δυναμικό αποτελεί επένδυση στην εθνική άμυνα», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Προσθέτει, δε, «καμία εξοπλιστική επένδυση δεν μπορεί να αποδώσει χωρίς κατάλληλα εκπαιδευμένο, αξιοπρεπώς αμειβόμενο και ουσιαστικά υποστηριζόμενο προσωπικό.
Η αποτροπή δεν χτίζεται μόνο με αεροσκάφη, πλοία και πυραυλικά συστήματα. Χτίζεται με ανθρώπους, τεχνολογία, εκπαίδευση, ετοιμότητα και πάνω από όλα, με εθνική
αποφασιστικότητα».

naftemporiki.gr

Συνέχεια ανάγνωσης

ΡΟΗ ΕΙΔΗΣΕΩΝ

GEOPOLITICO4 ώρες πριν

Ο Αρχάγγελος Μιχαήλ σκέπασε την κερκίδα του ΑΠΟΕΛ! Μήνυμα πίστης και ελληνικής ταυτότητας στα 100 χρόνια του συλλόγου

Μια ιδιαίτερη στιγμή εκτυλίχθηκε στο ΓΣΠ της Λευκωσίας, ανήμερα της συμπλήρωσης 100 χρόνων από την ίδρυση του ΑΠΟΕΛ. Οι οργανωμένοι...

Αναλύσεις8 ώρες πριν

Ευρωκοινοβούλιο: Ψήφισμα-καταπέλτης κατά της Μουσουλμανικής Αδελφότητας – Θα ακολουθήσουν τα Κράτη-Μέλη;

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έπραξε αυτό που η Ουάσιγκτον πιέζει τους συμμάχους της να κάνουν τον τελευταίο χρόνο. Κάλεσε τις ευρωπαϊκές...

Αναλύσεις9 ώρες πριν

Η μηχανή προπαγάνδας του Ερντογάν: Η έκθεση της Κομισιόν για την ισλαμοποίηση της Τουρκίας και η εξαγωγή της ήπιας ισχύος σε 170 χώρε

Η τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία καταγράφει την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η χώρα και τον...

Αναλύσεις10 ώρες πριν

Το Μέλλον της Αεροπορικής Ισχύος: F-35, Δίκτυα Μάχης και ο Ανθρώπινος Παράγοντας

Ο επίτιμος Διοικητής της Διοίκησης Αεροπορικής Υποστήριξης και αμυντικός αναλυτής μιλά στη «Ναυτεμπορική» ανήμερα της γιορτής της Πολεμικής Αεροπορίας για...

Αναλύσεις10 ώρες πριν

«Ταφόπλακα» στο Κυπριακό ο Σινιρλίογλου: Η διεθνής εκστρατεία της Λευκωσίας και η κρίσιμη στάση της Αθήνας

Διεθνή εκστρατεία έχει ξεκινήσει η Κυπριακή Δημοκρατία για να αποτραπεί  η εκλογή του Τούρκου αξιωματούχου, Φεριντούμ Σινιρλίογλου, στη θέση του...

Δημοφιλή