Γράφει ο Ταξίαρχος ε.α. Νικόλαος Μπόχτης

Η 28η Οκτωβρίου 1940 αποτελεί κομβικό σταθμό της Ελληνικής στρατιωτικής ιστορίας.

Στο Θέατρο Επιχειρήσεων Ηπείρου η VIII Μεραρχία, αμύνθηκε σθεναρά στην τοποθεσία Ελαίας-Καλαμά, αναχαίτισε τις υπέρτερες Ιταλικές δυνάμεις και αντεπιτέθηκε προελαύνοντας 50 χιλιόμετρα στην Βόρειο Ήπειρο, ανατρέποντας τον στρατηγικό σχεδιασμό της Ρώμης.

Η ένδοξη διαδρομή του υπόψη Σχηματισμού ξεκινά στους Βαλκανικούς Πολέμους, αποτελώντας πολύτιμη παρακαταθήκη για την 8η Μηχανοποιημένη Ταξιαρχία.

Ως ελάχιστη ένδειξη σεβασμού στους πεσόντες και τους άνδρες της VIII Mεραρχίας που κράτησαν ψηλά τις Πολεμικές Σημαίες, παρουσιάζεται η επιχειρησιακή της πορεία.

Έλληνες Στρατιώτες πριν την έφοδο στο Μπιζάνι ,1913. Πηγή ΓΕΣ.

Βαλκανικοί Πόλεμοι

Κατά τον Α΄ Βαλκανικό Πόλεμο, την 22 Δεκεμβρίου 1912, συγκροτήθηκε στη Φιλιππιάδα η Μεραρχία Ηπείρου, η οποία την 11Ιανουαρίου 1913 μετονομάστηκε σε VIII Μεραρχία με την παρακάτω συγκρότηση:

15 Σύνταγμα Πεζικού(ΣΠ).

2o Σύνταγμα Ευζώνων(ΣΕ).

Ανεξάρτητο Σύνταγμα Κρητών.

Δύο Ορειβατικές Πυροβολαρχίες.

Η πρώτη επιχείρηση στην οποία συμμετείχε ήταν η νικηφόρα επίθεση κατά των Τουρκικών δυνάμεων στο Μπιζάνι, για την απελευθέρωση των Ιωαννίνων, από 10 έως 21 Φεβρουαρίου 1913.

Την 28Φεβρουαρίου του ίδιου έτους ξεκίνησε την προέλασή της προς τη Βόρειο Ήπειρο και απελευθέρωσε διαδοχικά, την 3 Μαρτίου 1913 το Δέλβινο και το Αργυρόκαστρο, την 5 Μαρτίου το Τεπελένι και την 18 Μαρτίου την Κλεισούρα και την Πρεμετή.

Την 23 Ιουνίου 1913 κινήθηκε προς τη Θεσσαλονίκη και από εκεί στην Καβάλα. Τμήματα της Μεραρχίας νικώντας τις Βουλγαρικές δυνάμεις απελευθέρωσαν διαδοχικά, την 9 Ιουλίου 1913 το Παρανέστι, την 11 Ιουλίου τη Χρυσούπολη, την 12 Ιουλίου τους Τοξότες, την 13 Ιουλίου την Ξάνθη και την 14 Ιουλίου την Κομοτηνή και τον Εχίνο.

1914-1940

Η Μεραρχία παρέμεινε στη Μακεδονία (Λαγκαδά) έως τον Ιούνιο του 1916, οπότε μεταστάθμευσε διαδοχικά στην Κέρκυρα, στην Πρέβεζα και στο Αγρίνιο. Επανήλθε στην Ήπειρο τον Ιούλιο του 1917 συγκροτούμενη από τα 10,15,24 και 32 Συντάγματα Πεζικού.

Το 1919 και το 1920 προέβη σε προπαρασκευαστικές ενέργειες για την ανακατάληψη της Βορείου Ηπείρου, αλλά τα σχέδια αναβλήθηκαν λόγω παρεμβάσεων των Μεγάλων Δυνάμεων.

Το 1920 τα 15 και 32 ΣΠ συμμετείχαν στη Μικρασιατική Εκστρατεία, με το πρώτο εξ αυτών, κατά την προέλαση προς την Πάνορμο, να απελευθερώνει το Μιχαλίτσι και την Κρεμαστή.

Από το 1922 έως το 1940, η VIII Μεραρχία παρέμεινε στα Ιωάννινα, με αποστολή την εξασφάλιση των συνόρων.

Οι επιχειρήσεις στην Ήπειρο, 28 Οκτωβρίου-13 Νοεμβρίου1940.Πηγή ΓΕΣ/ΔΙΣ.

Έπος 1940

Η κατάληψη της Αλβανίας από την Ιταλία, τον Απρίλιο του 1939, μετέβαλε το στρατηγικό περιβάλλον και η απειλή πολέμου άρχισε να αυξάνεται.

Ο Διοικητής της VIII Μεραρχίας, Υποστράτηγος Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, αντιλήφθηκε την ανάγκη έγκαιρης αμυντικής οργάνωσης της τοποθεσίας Ελαίας-Καλαμά (Καλπάκι-Θεσπρωτία), η οποία παρά τις δυσχέρειες επιτεύχθηκε.

Την 5 Οκτωβρίου 1940, η Μεραρχία είχε ολοκληρώσει την επιστράτευση και είχε λάβει την προβλεπόμενη διάταξη.

Σύμφωνα με την απόφαση του Μεράρχου, το μείζον των δυνάμεων αναπτύχθηκε στο Καλπάκι με αποστολή να αμυνθεί άνευ ιδέας υποχωρήσεως και στη συνέχεια να αντεπιτεθεί.

Κατάσταση αντιπάλων – Διάταξη

Ιταλικές δυνάμεις

Στο XXV Σώμα Στρατού «Τσαμουριάς» υπάγονταν η 23η Μεραρχία «Φεράρα» στην περιοχή Μέρτζιανης-Πρεμετής, η 51η Μεραρχία «Σιένα» στην περιοχή Κονίσπολης – Δελβίνου – Αγίων Σαράντα, η 131η Τεθωρακισμένη Μεραρχία «Κενταύρων» στο Αργυρόκαστρο και Μεραρχία Ιππικού στην Κονίσπολη.

Συνολικά, διέθεταν 22 Τάγματα Πεζικού, 3 Συντάγματα Ιππικού, 61 πυροβολαρχίες και 90 άρματα μάχης με δύναμη περίπου 42.000 ανδρών.

Επιπλέον, στο Λεσκοβίκι, στον τομέα της Πίνδου, στάθμευε η 3η Μεραρχία Αλπινιστών «Τζούλια», με 5 Τάγματα Πεζικού, 7 Πυροβολαρχίες και Ίλη, συνολικής δύναμης περίπου 10.800 ανδρών.

Οι αεροπορικές δυνάμεις εκτιμώνται σε 400 αεροσκάφη (βομβαρδιστικά, διώξεως και παρατηρήσεως).

Ελληνικές δυνάμεις

Στη VIII Μεραρχία υπάγονταν το 10 ΣΠ στην Κέρκυρα, το 15 ΣΠ στα Ιωάννινα, το 24 ΣΠ στην Πρέβεζα και το 3/40 ΣΕ στην Άρτα. Η Μεραρχία ενισχύθηκε με το Στρατηγείο της ΙΙΙης Ταξιαρχίας Πεζικού, το 42 ΣΕ, το 39 ΣΕ και επιπλέον Μονάδες.

Συνολικά, διέθετε 15 Τάγματα Πεζικού, Ομάδα Αναγνωρίσεως(έφιππο Τάγμα) και 16 πυροβολαρχίες. Με δεδομένο ότι η δύναμη του Ελληνικού Στρατού στην μεθόριο με την Αλβανία (Ήπειρος- Δυτική Μακεδονία) ήταν 35.000 άνδρες, η VIII Mεραρχία εκτιμάται ότι διέθετε περίπου 18.000 άνδρες.

Στο Επταχώρι, εκτός της Περιοχής Ευθύνης της VIII Μεραρχίας, στάθμευε το Απόσπασμα Πίνδου, αποτελούμενο από το 51 ΣΠ (-) με 2 Τάγματα Πεζικού, Ίλη και Πυροβολαρχία, συνολικής δύναμης περίπου 2.000 ανδρών.

Στη Μεραρχία είχε διατεθεί ανεξάρτητο Σμήνος αεροσκαφών παρατηρήσεως.

Έλληνες Στρατιώτες πριν την έφοδο στο μέτωπο,1940.Πηγή Πολεμικό Μουσείο

Δευτέρα 28 Οκτωβρίου 1940

Την 28 05:30 Οκτωβρίου 1940, εκδηλώθηκε η Ιταλική επίθεση, με καταιγιστική προπαρασκευή πυροβολικού και έφοδο τμημάτων Πεζικού εναντίον των φυλακίων προκαλύψεως, τα οποία, αφού αρχικά αντιστάθηκαν, συμπτύχθηκαν. Από το πρώτο φως η εχθρική αεροπορία προσέβαλε αδιάκοπα και σε βάθος την Περιοχή Ευθύνης(ΠΕ) της Μεραρχίας.

Ταυτόχρονα, αποσπάσματα Μηχανικού εκτέλεσαν επιτυχώς τις σχεδιασμένες καταστροφές γεφυρών και οδών, πλην της γέφυρας Μπουραζανίου.

Οι φίλιες δυνάμεις επιβράδυναν τον εχθρό έως την 1 Νοεμβρίου στην κύρια αμυντική τοποθεσία Ελαίας-Καλαμά (Καλπάκι-Θεσπρωτία).

Την 2 Νοεμβρίου εκδηλώθηκε σφοδρή Ιταλική επίθεση, η οποία αποκρούστηκε σθεναρά σε ολόκληρη την ΠΕ της Μεραρχίας και την 8 του ιδίου μήνα η εχθρική δραστηριότητα εξασθένησε.

Την 9 Νοεμβρίου οι Ιταλικές δυνάμεις μετέπεσαν σε αμυντικές επιχειρήσεις.

Εν τω μεταξύ, ανατολικότερα, στον τομέα της Πίνδου, παρά την πείσμονα αντίσταση των περιορισμένων Ελληνικών δυνάμεων, αυτές συμπτύχθηκαν την 30Οκτωβρίου και οι Ιταλοί διείσδυσαν έως τα χωριά Φούρκα και τη Λυκόραχη. Παρά την αρχική δυσμενή εξέλιξη, κατόπιν ανασυγκρότησης και ενίσχυσης του Αποσπάσματος Πίνδου, εκδηλώθηκε αντεπίθεση την 1 Νοεμβρίου και έως την 13 Νοεμβρίου ανακαταλήφθηκε το εθνικό έδαφος.

Την 14 Νοεμβρίου η VIII Μεραρχία, με διαταγή του Α΄ Σώματος Στρατού, εκδήλωσε αντεπίθεση στο σύνολο του τομέα της. Με σκληρό αγώνα και καταδιώκοντας τον εχθρό, την 7Δεκεμβρίου αποκατέστησε το εθνικό έδαφος και εισήλθε στη Βόρειο Ήπειρο, καταλαμβάνοντας τα υψώματα 669 και Μπουράτο, καθώς και το χωριό Λιμπόχοβο.

Κατόπιν, λόγω απωλειών τέθηκε εφεδρεία του Α΄ Σώματος Στρατού(Α΄ΣΣ) έως την 30 Δεκεμβρίου 1940, οπότε εισήλθε εκ νέου στον αγώνα αντικαθιστώντας την IV Mεραρχία και αφού ανέλαβε διάφορες επιθετικές αποστολές στη Βόρειο Ήπειρο υπό δυσμενέστατες καιρικές συνθήκες, εγκαταστάθηκε αμυντικά νοτίως Τεπελενίου στο ύψωμα Κουρβελέσι.

Από 14 έως 16 Απριλίου 1941 η Μεραρχία θα δώσει την τελευταία μεγάλη μάχη στην τοποθεσία Νιβίτσα–Μάλι Σπατ και θα αντιμετωπίσει επιτυχώς τη σφοδρή επίθεση των Ιταλικών δυνάμεων.

Την 16Απριλίου 1941 λόγω της Γερμανικής εισβολής, διατάχθηκε η σύμπτυξή της, η οποία παρά την εχθρική πίεση, διεξήχθη με πειθαρχία σε διαδοχικές τοποθεσίες έως την Κακαβιά που αφίχθη την 20 Απριλίου.

Την 21 Απριλίου λόγω της ανακωχής, καθορίσθηκε η απόσυρση της Μεραρχίας νοτίως στo χωριό Κτίσματα, η οποία ολοκληρώθηκε την 28 Απριλίου1941 με την αποστράτευσή της στη Φιλιππιάδα.

Οι απώλειές την υπόψη περίοδο ήταν:

Νεκροί: 41 αξιωματικοί και 458 οπλίτες.

Τραυματίες: 74 αξιωματικοί και 2.255 οπλίτες.

Αγνοούμενοι: 84.

Παγόπληκτοι: 1.516.

Ιστορική Πολεμική Σημαία 3/40ΣΕ.Πηγή,Πολεμικό Μουσείο.

Εμφύλιος Πόλεμος 1945 – 1949

Την 18 Μαρτίου 1946, με διαταγή του ΓΕΣ, συγκροτήθηκε η Μεραρχία Εθνοφυλακής Κερκύρας, η οποία μετακινήθηκε στα Ιωάννινα και μετονομάστηκε σε VIII Μεραρχία.

Στη Μεραρχία υπήχθησαν από συγκροτήσεώς τους:

Η 74η Ταξιαρχία, με έδρα το Μεσολόγγι, αποτελούμενη από τα 627, 628 και 629Τάγματα Πεζικού (ΤΠ).

Η 75η Ταξιαρχία, με έδρα την Κόνιτσα, αποτελούμενη από τα 582, 583 και 584 ΤΠ.

Η 76η Ταξιαρχία, αρχικά ως 84 Στρατιωτική Περιοχή με έδρα την Πρέβεζα, αποτελούμενη από τα 581, 582, 611 και 625 ΤΠ.

Οι παραπάνω οργανικοί Σχηματισμοί της Μεραρχίας με μετακινήσεις των Στρατηγείων και των Μονάδων τους, μαζί με την 43 Ταξιαρχία, διεξήγαγαν σκληρούς αγώνες και συμμετείχαν, κατά περίπτωση, σε επιχειρήσεις, με σημαντικότερες τις ακόλουθες:

Μάχη Μετσόβου: 18-31 Οκτωβρίου 1947.

Μάχη Κόνιτσας: 25 Δεκεμβρίου 1947-7 Ιανουαρίου 1948.

Μάχες Μουργκάνας: 25 Φεβρουαρίου-5 Μαρτίου 1948 και 8-14 Σεπτεμβρίου 1948.

Μάχες Γράμμου: 2-30 Αυγούστου 1949.

Οι απώλειες την υπόψη περίοδο ήταν :

Νεκροί: 25 αξιωματικοί και 318 οπλίτες.

Τραυματίες: 95 αξιωματικοί και 957 οπλίτες.

Αγνοούμενοι: 248.

Μετά την εύρεση το 1971 πλησίον του χωρίου Τσαμαντά σε ομαδικό τάφο των σκελετών 120 εκτελεσθέντων ανδρών του 611ΤΠ που είχαν καταγραφεί ως αγνοούμενοι, οι προαναφερθείσες απώλειες διαφοροποιούνται ανάλογα λόγω του ότι αναφέρονται προγενέστερα, σύμφωνα με τον ΣΚ900-36(1966).

Άνδρες της 8ηςΜ/Π ΤΑΞ στην ΤΑΜΣ «Δυναμική Αντίδραση». Πηγή ΓΕΣ.

Παρόν και Μέλλον – 8η Μηχανοποιημένη Ταξιαρχία

Η ιστορική πορεία της VIII Μεραρχίας συνεχίστηκε με διαδοχικές οργανωτικές μεταβολές και τον Μάρτιο του 2014 αναδιοργανώθηκε σε 8η Μηχανοποιημένη Ταξιαρχία, 8 Μ/Π ΤΑΞ «VIII ΜΠ ΗΠΕΙΡΟΥ».

Η 8η Μ/Π ΤΑΞ διατηρεί την έδρα της στα Ιωάννινα και το Στρατηγείο της στο ιστορικό κτίριο που στεγαζόταν το αντίστοιχο της VIII Mεραρχίας το 1913 και το 1940, ενώ το έμβλημά της απεικονίζει ταύρο σε στεφάνη δρυός και φέρει την επιγραφή ΟΧΙ.

Κύρια αποστολή της, σύμφωνα με δημοσίευμα του ΓΕΣ, είναι η εξασφάλιση της εδαφικής ακεραιότητας της περιοχής της Ηπείρου, της νήσου Κέρκυρας, των Παξών και των Διαποντίων νήσων. H υπόψη αποστολή μεταξύ άλλων υλοποιείται με μόνιμη ή περιοδική επάνδρωση Επιτηρητικών Φυλακίων από τους Οθωνούς έως το Πληκάτι.

Η γεωστρατηγική θέση της Ηπείρου, λόγω της γειτνίασης με την Αλβανία, την εγγύτητά στα Δυτικά Βαλκάνια, των οδικών αξόνων, των λιμένων και των Διαποντίων Νήσων, αναδεικνύει διαχρονικά τον ιδιαίτερο ρόλο της περιοχής καθιστώντας την ευαίσθητη για την εθνική άμυνα και ασφάλεια.

Ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας σε επίσκεψη του την 1Φεβρουαρίου2025 στο Στρατηγείο της 8ης Μ/Π ΤΑΞ, δήλωσε ότι στο πλαίσιο της «Ατζέντας 2030» επιδιώκεται η δημιουργία ευέλικτου Σχηματισμού, με σύγχρονο εξοπλισμό και ισχύ πυρός, ικανό να ανταποκρίνεται στις νέες μορφές απειλών, παραδοσιακών και υβριδικών, αποτελώντας δύναμη αποτροπής που διαφυλάττει τα κυριαρχικά μας δικαιώματα.

Επιτηρητικό Φυλάκιο Οθωνών. Πηγή ΓΕΕΘΑ.

Η εκπαίδευση του προσωπικού, η προσαρμογή των μέσων και των διαδικασιών στις νέες επιχειρησιακές απαιτήσεις αποτελούν εχέγγυα για την εκτέλεση της αποστολής. Σε αυτό το πλαίσιο βρίσκονται σε εξέλιξη εργασίες δημιουργίας πρότυπου ΚΕΝ με αίθουσες εξομοιωτών βολής, χειρισμού drones /FPV και σύγχρονες εγκαταστάσεις διαβίωσης.

Παράλληλα, η οργανωμένη και εκπαιδευμένη Εφεδρεία σε συνέργεια με την δυναμική Εθνοφυλακή και τη συχνή εκτέλεση ΤΑΜΣ με μεγάλη συμμετοχή, ενισχύουν περαιτέρω την επιχειρησιακή ικανότητα.

Η συνδρομή στην Πολιτική Προστασία, η καταστροφή από τους πυροτεχνουργούς ανευρεθέντων πυρομαχικών, η διάθεση ιατρών και άλλες δράσεις στην παραμεθόριο, αναδεικνύουν τον κοινωνικό ρόλο των Ενόπλων Δυνάμεων και ενισχύουν τους διαχρονικούς δεσμούς της 8ης Μ/Π ΤΑΞ με την κοινωνία της Ηπείρου και της Κέρκυρας.

Ιδιαίτερη σημασία αποδίδεται και στη διατήρηση και ανάδειξη της ιστορικής μνήμης με εκσυγχρονισμό των Στρατιωτικών Μουσείων Βαλκανικών Πολέμων και Καλπακίου και την εφαρμογή ψηφιακής περιήγησης, τη συντήρηση των υφιστάμενων και ανέγερση νέων μνημείων. Την 21Νοεμβρίου 2025 στο Στρατηγείο της 8ηςΜ/Π ΤΑΞ πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια των προτομών του Ταγματάρχη Βελισσαρίου και του Υποστρατήγου Κατσιμήτρου, εμβληματικών ηρώων του 1912 και του 1940.

Η ιστορία της VIII Μεραρχίας δεν αποτελεί απλώς αναδρομή σε ένδοξες σελίδες του παρελθόντος αλλά παρακαταθήκη ευθύνης, προσφοράς και συνέχειας.

Η 8η Μηχανοποιημένη Ταξιαρχία, διατηρώντας ζωντανή αυτή την παρακαταθήκη, αντιμετωπίζει αποφασιστικά τις σύγχρονες προκλήσεις με συνεχή προσαρμογή στις επιχειρησιακές απαιτήσεις, διασφαλίζοντας τη συνέχεια της ιστορικής της πορείας.

Ο σεβασμός της παράδοσης δεν εξαντλείται στην απόδοση τιμής στους πεσόντες, αποτελεί καθημερινή ευθύνη για την εκπαίδευση, την ετοιμότητα, την προσφορά στην κοινωνία και την προσήλωση στην αποστολή για την Πατρίδα.

Πηγές

ΥΠΕΘΑ, Επίσκεψη ΥΕΘΑ Ν. Δένδια στα Ιωάννινα, 1 Φεβρουαρίου 2025.

Στρατιωτικός Κανονισμός 900-38, Η Ιστορία της VIIIΜεραρχίας,ΓΕΣ,1966.

Αντιστρατήγου ε.α. Κατσιμήτρου Χαρ. Η Ήπειρος Προμαχούσα, ΓΕΣ, 1982.

Επίτομη Ιστορία του Ελληνοϊταλικού και Ελληνογερμανικού Πολέμου 1940–1941 – Επιχειρήσεις Στρατού Ξηράς, ΓΕΣ/ΔΙΣ, 1985.

Αρχεία Εμφυλίου Πολέμου(1944-1949), τόμοι 8,9 και13-16,ΓΕΣ/ΔΙΣ,1998.

Περιοδική Έκδοση, Στρατός και Ενημέρωση, τεύχος 44,ΓΕΣ/Δ3,2017.

Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τόμοι ΙΕ΄και ΙΣΤ΄, Εκδοτική Αθηνών, 2008.

Άρθρο Υπτγου ε.α.Ζαρκάδα Νικ,Η κατάληψη της Μουργκάνας,ΕΑΑΣ,2022.

Αρχική φωτογραφία: Στρατηγείο 8ης Μ/Π ΤΑΞ. Πηγή, Ηπειρωτικός Αγών,2025.

Του Κώστα Μαυρίδη

Τις προάλλες, παρευρέθηκα στην παρουσίαση του βιβλίου «Γεώργιος Κατσάνης – Ο Διοικητής του Αγίου Ιλαρίωνα και η κληρονομιά του» με συγγραφέα την Αγγελική Κατσάνη, κόρη του Γ. Κατσάνη.

Το 1974, ο Γ. Κατσάνης ήταν Διοικητής της 33ης Μοίρας Καταδρομών στην Κύπρο και στις 20 Ιουλίου ηγήθηκε μιας υποδειγματικής νυχτερινής επιχείρησης διείσδυσης στα μετόπισθεν, για εξάλειψη τουρκικών θέσεων στην περιοχή του Αγίου Ιλαρίωνα στον Πενταδάκτυλο.

Προδομένος και εγκαταλελειμμένος, έπεσε κυριολεκτικά μαχόμενος την 21η Ιουλίου, μαζί με τους Καταδρομείς του, ευρισκόμενος σε εχθρικό έδαφος και έκτοτε υπήρξε για δεκαετίες αγνοούμενος.

Για τον ήρωα Κατσάνη, νυμφευμένο με δύο μικρά παιδάκια τότε, γράφτηκαν πολλά και θα συνεχίσουν κι άλλα. Το βιβλίο αυτό ξεχωρίζει γιατί γράφτηκε από την μια του κόρη, την Αγγελική Κατσάνη, η οποία εξήγησε και στον πρόλογό της ότι «θέλησα να γράψω ένα βιβλίο για τον πατέρα μου διαφορετικό, ένα βιβλίο που περιγράφει και την ιστορία της ζωής του ανθρώπου Γεωργίου Κατσάνη, μέσα από γεγονότα που διαμόρφωσαν τον χαρακτήρα του και τις διηγήσεις ανθρώπων που τον γνώρισαν».

Για το βιβλίο απηύθυναν χαιρετισμούς: ο Υπουργός Άμυνας Βασίλης Πάλμας (εκπροσωπώντας τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας), ο Αρχιεπίσκοπος Κύπρου Γεώργιος, ο Πρόεδρος της 33 Μ.Κ. Πέλλαπαις 1974 Λάμπρος Κακουλλής και ο εκδότης Ανδρέας Γερμανός.

Το βιβλίο παρουσίασαν οι Ηλίας Λεοντάρης, Επίτιμος Αρχηγός ΓΕΕΦ, Σάββας Μέντζης, Πρόεδρος Παγκύπριου Συνδέσμου Εφέδρων Καταδρομέων, Πέτρος Παπαπολυβίου, Αναπλ. Καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και Ελένη Σιούφτα, εκπαιδευτικός-λογοτέχνης.

Συντονίστρια της εκδήλωσης η Σωτηρούλα Βασιλείου, ιστορικός και τραγούδι από τον Μάριο Ορφανίδη.

Στις 17/10/1941 οι Γερμανοί κατακτητές παίρνουν σκληρά μέτρα για να χτυπήσουν στη γέννησή τους τις πρώτες ένοπλες αντιστασιακές ομάδες. Κύκλωσαν τα χωριά Ανω και Κάτω Κερδύλλια της Επαρχίας Νιγρίτας του Νομού Σερρών, συγκέντρωσαν όλους τους κατοίκους, ξεχώρισαν τους άρρενες από 15 έως 60 χρόνων, συνολικά 222 άτομα, τους έβαλαν να σκάψουν ομαδικό τάφο και τους εκτέλεσαν μπροστά στους δικούς τους. Στη συνέχεια, έκαψαν όλα τα σπίτια των δύο χωριών.

ΤΟ ΧΡΟΝΙΚΟ ΤΟΥ ΕΓΚΛΗΜΑΤΟΣ

Τα χωριά Άνω και Κάτω Κερδύλια βρίσκονται χτισμένα σε ορεινή περιοχή του νομού Σερρών, κοντά στις ακτές του Στρυμονικού Κόλπου και την Αμφίπολη.

Λίγους μήνες μετά την κατάληψη της Ελλάδας από τα γερμανικά στρατεύματα ιδρύθηκε στην Κεντρική Μακεδονία, κυρίως με πρωτοβουλία του Γραφείου του Κομμουνιστικού Κόμματος Ελλάδας για την περιοχή της Μακεδονίας και της Θράκης, η οργάνωση Ελευθερία. Ακολούθησε στα μέσα του καλοκαιριού του 1941 η δημιουργία της αντάρτικης ομάδας Οδυσσέας Ανδρούτσος στην περιοχή της Νιγρίτας και της αντάρτικης ομάδας Αθανάσιος Διάκος στα ορεινά του νομού Κιλκίς. Στις αρχές Σεπτεμβρίου αντάρτες της ομάδας Οδυσσέας Ανδρούτσος με αρχηγό τον δάσκαλο Κερδυλιώτη Θανάση Γκένιο (Λασάνη) και υπαρχηγό τον Περικλή Σταματόπουλο προχώρησαν στον αφοπλισμό των σταθμών της γερμανικής χωροφυλακής στα χωριά Ευκαρπία και Μαυροθάλασσα και στις 27 Σεπτεμβρίου 1941 στον αφοπλισμό του σταθμού της χωροφυλακής στη Δάφνη, στην περιοχή της Νιγρίτας.

Τα γεγονότα που οδήγησαν στη σφαγή

Μετά τις επιθέσεις των ανταρτών στους σταθμούς της χωροφυλακής των παραπάνω χωριών η γερμανική πλευρά εστίασε την προσοχή της στην ευρύτερη περιοχή. Έγιναν έρευνες στην περιοχή και ανακρίθηκαν κάτοικοι, στους οποίους επισημάνθηκε ότι η συνέχιση της παροχής βοήθειας στους αντάρτες θα είχε πολύ αρνητικές συνέπειες για τους ίδιους και για τα χωριά τους. Παρόλα αυτά οι πληροφορίες που συνέλεξαν οι κατοχικές δυνάμεις δεν ήταν σημαντικές ώστε να μπορέσουν να εντοπίσουν τους αντάρτες και αυτούς που τους βοηθούσαν.

Έτσι σε μια σύσκεψη που έγινε στην υπηρεσία αντικατασκοπίας στη Θεσσαλονίκη στα τέλη Σεπτεμβρίου αποφασίστηκε η οργάνωση ενός δικτύου πληροφοριοδοτών (γερμανικά: Vertrauensleute ή V-Mann ελληνικά: Άνθρωποι εμπιστοσύνης) στην περιοχή μέσω του οποίου θα έπαιρναν οι Γερμανοί πληροφορίες για τις κινήσεις των ανταρτών, για το που έκρυβαν τον οπλισμό τους και για το πως γινόταν η τροφοδοσία τους.

Στις αρχές Οκτωβρίου ο Δημήτριος Κίκηρας, ένας κάτοικος του Κάτω Κερδυλίου, έλαβε από τους αντάρτες χρήματα και ένα ζώο προκειμένου να αγοράσει και να μεταφέρει σ’ αυτούς τρόφιμα. Ο Κίκηρας όμως καταχράστηκε τα χρήματα και τότε ένας από τους αρχηγούς των ανταρτών, ο Μιχάλης Μπογατσόπουλος, τον απείλησε προκειμένου να τους δώσει τα τρόφιμα που έπρεπε να είχε αγοράσει ή να επιστρέψει τα χρήματα. Για να βρει τα χρήματα ο Κίκηρας προσπάθησε να ληστέψει, στις 10 Οκτωβρίου του 1941, τον καλόγερο Γρηγόριο Καρακαλινό, από το μοναστήρι του Αγίου Δημητρίου λίγο έξω από το Άνω Κερδύλιο αλλά τελικά σκότωσε το βοηθό του καλόγερου, τραυματίστηκε ο ίδιος και διέφυγε. Την επομένη και αφού ο καλόγερος κατήγγειλε το γεγονός, ο Κίκηρας συνελήφθη στο σπίτι ενός γιατρού στην Ευκαρπία. Κατά την ανάκριση έδωσε ονόματα των ανταρτών που καταγόταν από το Ανω και Κάτω Κερδύλιο καθώς και τα ονόματα όσων τους τροφοδοτούσαν.

Στις 12 Οκτωβρίου 1941 το 382ο Σύνταγμα Πεζικού της Βέρμαχτ ερεύνησε τα δυο χωριά, συγκέντρωσε και ανέκρινε τους κατοίκους και αναζήτησε όσους είχε κατονομάσει ο Κίκηρας χωρίς όμως να τους βρει. Κατά τη διάρκεια των ερευνών εκτέλεσε ένα άτομο στο Κάτω Κερδύλιο, πυρπόλησε ορισμένα σπίτια ανταρτών και συνέλαβε μερικά άτομα. Στους συγκεντρωμένους κατοίκους δηλώθηκε ότι θα πρέπει να απέχουν από οποιαδήποτε βοήθεια προς τους αντάρτες γιατί αλλιώς θα έκαιγαν όλα ανεξαιρέτως τα σπίτια των χωριών και θα εκτελέσουν όλους τους άνδρες κατοίκους.

Οι κάτοικοι φοβήθηκαν και δημιούργησαν μια επιτροπή που αποτελούταν από τον πρόεδρο του Άνω Κερδυλίου, το γραμματέα και τον κοινοτικό σύμβουλο και η οποία στις 16 Οκτωβρίου 1941 πήγε στη Θεσσαλονίκη και υπέβαλε αίτηση στη Γενική Διοικηση για να διαβιβαστεί στη συνέχεια στις γερμανικές αρχές. Στην αίτηση αυτή η επιτροπή επικροτούσε τις τελευταίες γερμανικές επιχειρήσεις και ζητούσε την αποστολή στην περιοχή δύναμης της ελληνικής χωροφυλακής ή και γερμανικής μονάδας “ίνα ούτω εξοντώσωμεν τους ληστοσυμμορίτας και ησυχάση η επαρχία μας”.

Στις 16 Οκτωβρίου 1941 το 382ο Σύνταγμα Πεζικού της Βέρμαχτ έκανε επιδρομή στα χωριά Ζερβοχώρι, Δάφνη και Σιτοχώρι και κατέστρεψε 20 σπίτια και 2 αχυρώνες. Στο συνοικισμό Ορέσκεια Δάφνης προχώρησε στην εκτέλεση δύο ανθρώπων για κατοχή όπλων. Στο Σιτοχώρι εκτέλεσε άλλους δύο “διότι καθ΄ομολογία των συμμετέσχον εις το γνωστόν κίνημα της Νιγρίτης αλλά μετανοήσαντες επέστρεψαν εις το χωρίον των”.

Χρονικό της τραγωδίας

Ξημερώματα της 17 Οκτωβρίου 1941, δύο λόχοι του 220ου Τάγματος Σκαπανέων της Βέρμαχτ με δύναμη 250 ανδρών υπο τις διαταγές των λοχαγών Βέντλερ (Wendler) και Σράινερ Σράινερ ξεκίνησαν από τον Σταυρό Θεσσαλονίκης για τα Κερδύλια έχοντας μαζί τους κρατούμενους Κερδυλιώτες. Φτάνοντας κοντά στα χωριά άφησαν τα αυτοκίνητα, άρχισαν να ανεβαίνουν από τρία σημεία και περικύκλωσαν τα Άνω Κερδύλια από την θέση Στρόβολο και τα Κάτω Κερδύλια από την θέση Λειβάδια. Η χρονική στιγμή εκδήλωσης της επιχείρησης και το γεγονός ότι άφησαν τα αυτοκίνητα μακριά από τα χωριά δείχνει οι Γερμανοί στρατιώτες ήθελαν να αιφνιδιάσουν τους κατοίκους. Και πραγματικά σχεδόν το σύνολο των κατοίκων των δύο χωριών συνελήφθη. Κανείς δεν προσπάθησε να αποδράσει επειδή οι κάτοικοι, καθώς δεν υπήρχε ανάλογο προηγούμενο, δεν πήραν στα σοβαρά τις γερμανικές απειλές.

Οι στρατιώτες της Βέρμαχτ συγκέντρωσαν τους αρρένες κατοίκους μεταξύ 16 και 60 χρόνων στις θέσεις Αλώνια και Κούτρες. Οι γυναίκες και τα παιδιά αρχικά συγκεντρώθηκαν στα σχολεία και στη συνέχεια, αφού είχαν απομακρυνθεί οι άντρες, τους επετράπηκε να πάρουν μαζί τους όσα πράγματα μπορούσαν και να φύγουν προς το Καστρί και την Ευκαρπία ενώ κλείδωσαν σε κοινοτικό κατάστημα 23 υπερήλικες, οι οποίοι αργότερα κινδύνεψαν από την πυρπόληση του χωριού .

Στις 09.00 το πρωί δόθηκε το σήμα με μια φωτοβολίδα, και οι Γερμανοί στρατιώτες άρχισαν να εκτελούν άρρενες κατοίκους ηλικίας από 16 μέχρι 60 ετών. Από την εκτέλεση εξαιρέθηκαν στο Άνω Κερδύλιο δεκαεπτά άτομα άνω των εξήντα ετών, μεταξύ των οποίων ο ιερέας, ο δάσκαλος και ο δασοφύλακας και στο Κάτω Κερδύλιο δέκα γέροντες. Οι άνθρωποι αυτοί χρησιμοποιήθηκαν μετά το τέλος των εκτελέσεων για την ταφή των νεκρών.

Τα κτίρια των χωριών κάηκαν εκτός από τις εκκλησίες και μετά την καταστροφή, οι κάτοικοι κατέφυγαν στα χωριά Καστρί και Ευκαρπία.

Ο αριθμός των θυμάτων

Σύμφωνα με τις μεταπολεμικές λίστες εκτελεσθέντων ο αριθμός των νεκρών ανήλθε σε 214 άτομα. Οι εκθέσεις των τότε αστυνομικών αρχών και της Γενικής Διοίκησης Μακεδονίας έκαναν λόγω για 211-212 εκτελεσθέντες ενώ οι γερμανικές αρχές κατοχής για 207. Στην έκθεση που συνέταξε μεταπολεμικά το Ελληνικό Εθνικό Γραφείο Εγκλημάτων Πολέμου αναφέρεται ότι οι νεκροί ήταν 222. Τέλος ο Γιάννης Παπασυμεών στο βιβλίο του για την καταστροφή των Κερδυλίων δημοσιεύει κατάσταση 230 ατόμων, μεταξύ των οποίων και ετεροδημότες, που συντάχθηκε μεταπολεμικά από την κοινότητα των Νέων Κερδυλίων.

Μετά την καταστροφή

Η επίσημη ανακοίνωση από την γερμανική διοίκηση της Θεσσαλονίκης που εκδόθηκε στις 2 Νοεμβρίου 1941, αναφέρει:

«Εις τα βουνά δυτικώς του Στρυμόνος δρα από εβδομάδων μία κομμουνιστική συμμορία απαρτιζόμενη από κατοίκους των πέριξ χωρίων και επιδιδόμενη εις την ληστείαν των πλουσίων χωρικών της περιοχής όπως προσποριστεί χρηματικά μέσα, τη σύλληψιν Ελλήνων αστυνομικών προς αφαίρεση των όπλων των και δι’ αυτών τον φόνον Γερμανών στρατιωτών… Περί τα τέλη Σεπτεμβρίου εδολοφονήθησαν εις θέσιν Λαχανά 2 Γερμανοί στρατιώται και προ ημερών εγένετο απόπειρα εναντίον του γερμανικού στρατού, με αποτέλεσμα το φόνο δύο Γερμανών ναυτών και τον βαρύ τραυματισμόν ενός άλλου εις Καλόκαστρον. Εν συνεχεία διά των παρά του γερμανικού στρατού ληφθέντων μέτρων κατεστράφησαν παρ’ αυτού τα χωριά Ανω και Κάτω Κερδύλλια, οι κάτοικοι των οποίων αποδεδειγμένως ανήκον εις την εν λόγω συμμορία τροφοδοτούντες και υποστηρίζοντες ταύτην παντοιοτρόπως»..

Τα χωριά δεν ξανακατοικήθηκαν και οι εναπομείναντες κάτοικοι έκτισαν αργότερα το 1955 τον σύγχρονο οικισμό των Νέων Κερδυλίων. Η σφαγή των Κερδυλίων αναγνωρίστηκε από το Ελληνικό Κράτος το 1998 με το Προεδρικό Διάταγμα 393/7-12-1998 και η κοινότητα Νέων Κερδυλίων ως μαρτυρική. Το ολοκαύτωμα των Κερδυλίων θεωρείται η πρώτη ομαδική εκτέλεση αμάχων από τα στρατεύματα κατοχής στην Βόρεια Ελλάδα κατά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο.