Η κυρίαρχη σήμερα αντίληψη είναι αυτή ενός γραμμικού, ανοδικού και νομοτελειακά “κλειστού” χρόνου, που εδράζεται πάνω σε γνωσίες προερχόμενες από τον πολιτισμικό πυρήνα της Δύσης, ο οποίος με τη σειρά του προέρχεται από τον λεγόμενο Δυτικό Χριστιανισμό. Σε αυτήν την ανάγνωση του χρόνου το νέο αντικαθιστά αναγκαστικά το παλιό, και η Ιστορία κινείται σαν τρένο πάνω σε ράγες προς έναν προκαθορισμένο σταθμό. Θα τον ονομάσουμε λοιπόν “σιδηροδρομικό” χρόνο.

Αυτή η αλλοιωμένη εκδοχή των Εσχάτων διαφέρει ριζικά από την ορθόδοξη. Στην Ορθοδοξία τα Έσχατα βιώνονται ήδη ως παρουσία, κυρίως μέσα στη λειτουργία, και δεν είναι απλώς ένα μελλοντικό γεγονός καταστροφής. Στη Δύση, αντίθετα, το “τέλος” έγινε σταθμός πάνω στις ράγες της Ιστορίας.

Στο επίπεδο της Θεωρίας της Επιστήμης, η αντίληψη αυτή αντιστοιχεί σε ένα νευτώνειο, μηχανιστικό επιστημολογικό παράδειγμα (paradigm). Η θεωρία του χάους και της πολυπλοκότητας, αυτό που ο Antoine Bousquet ονομάζει «chaoplexity», έχει εδώ και δεκαετίες ανατρέψει τη νευτώνεια βεβαιότητα. Η στρατηγική σκέψη όμως εξακολουθεί σε μεγάλο βαθμό να σκέφτεται με τους παλιούς όρους.

Ο χρόνος και ο πόλεμος

Η πρώτη συνέπεια είναι η ντετερμινιστική ανάγνωση της Ιστορίας. Θεωρούμε ότι το αποτέλεσμα κάθε σύγκρουσης ήταν αυτό που ήταν, επειδή δεν μπορούσε να είναι κάποιο άλλο. Το ίδιο θεωρούμε για τα αίτια και τη μορφή της. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, για παράδειγμα, μοιάζει στη συλλογική μνήμη αναπόφευκτος. Η νεότερη έρευνα, όπως το βιβλίο του Christopher Clark “Οι Υπνοβάτες”, δείχνει πόσο ενδεχομενική ήταν στην πραγματικότητα η κρίση του Ιουλίου του 1914.

Ο Clausewitz είχε προειδοποιήσει γι’ αυτό. Ζητούσε από τον μελετητή να εξετάζει όχι μόνο τι έγινε, αλλά και τι θα μπορούσε να είχε γίνει. Η συμβουλή του όμως σπάνια ακολουθείται, ακόμη και από τις Σχολές Πολέμου και κάποιες φορές ιδιαίτερα από αυτές…

Ο κίνδυνος δεν είναι μόνο θεωρητικός. Η νομοτέλεια του παρελθόντος μεταφέρεται εύκολα στο μέλλον και γεννά αυτοεκπληρούμενες προφητείες. Το πιο επικίνδυνο σημερινό παράδειγμα είναι η περιβόητη “Παγίδα του Θουκυδίδη” στις σχέσεις ΗΠΑ και Κίνας. Αξίζει να θυμηθούμε ότι ο ίδιος ο Graham Allison, που καθιέρωσε τον όρο, υποστηρίζει ρητά ότι ο πόλεμος δεν είναι αναπόφευκτος: σε 4 από τις 16 ιστορικές περιπτώσεις που εξέτασε, ο πόλεμος αποφεύχθηκε.

Η νομοτελειακή εκδοχή ανήκει στη δημόσια πρόσληψη της θέσης του, η οποία όμως είναι κυρίαρχη. Αν όμως οι δύο πλευρές πειστούν ότι η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη, θα σχεδιάσουν γι’ αυτήν και θα την κάνουν πιθανότερη.

Ο φετιχισμός των “γενεών”

Η δεύτερη συνέπεια είναι η πεποίθηση ότι το νέο είναι εξ ορισμού ανώτερο. Ένα μαχητικό “πέμπτης γενιάς” θεωρείται αξιωματικά ισχυρότερο από ένα “τέταρτης”, ανεξάρτητα από το κόστος, τη διαθεσιμότητα, το επιχειρησιακό περιβάλλον και τον τρόπο χρήσης του. Η ίδια η έννοια των “γενεών” είναι όμως μια αυθαίρετη έννοια, που καθιερώθηκε σε μεγάλο βαθμό από την ίδια την αμυντική βιομηχανία. Εκφράζει δε στην καθαρή της μορφή τον γραμμικό, εξελικτικό χρόνο.

Η πραγματικότητα των πεδίων μάχης διαψεύδει συχνά αυτή την παραδοχή. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έδειξε πόσο αποφασιστικά μπορεί να είναι τα φθηνά, ανθεκτικά και εύκολα αναπληρώσιμα μέσα, όπως τα μη επανδρωμένα. Το νέο δεν είναι αυτομάτως ανώτερο. Αντιθέτως, πολλάκις είναι κατώτερο. Είναι απλώς διαφορετικό, και η αξία του κρίνεται μόνο μέσα σε ένα συγκεκριμένο στρατηγικό πλαίσιο.

Η ίδια λογική διαπερνά και τις θεωρίες περί πολέμου. Θεωρείται σχεδόν υποχρεωτικό να εμφανίζονται διαρκώς νέες έννοιες, ακόμη κι αν ανακυκλώνουν παλαιότερες πραγματικότητες με νέα ονόματα. Ο “ανορθόδοξος”, ο “ασύμμετρος” και ο “υβριδικός” πόλεμος έχουν διαφορές απόχρωσης, πολύ μικρότερες όμως από όσο υπονοεί η πληθώρα των όρων. Οι Williamson Murray και Peter Mansoor έδειξαν ότι ο “υβριδικός” πόλεμος είναι τόσο παλιός όσο και ο ίδιος ο πόλεμος. Η διαρκής μετονομασία δεν είναι θεωρητική πρόοδος. Είναι σύμπτωμα της ανάγκης να φαίνεται ότι ο χρόνος “προχωρά”.

Σκάκι ή Γκο;

Η τρίτη συνέπεια αφορά την ίδια την εικόνα της νίκης. Ένας χρόνος με αρχή και τέλος μπορεί να κοπεί σε κομμάτια. Έτσι κάθε μάχη θεωρείται αυτόνομο γεγονός, η νίκη προκύπτει από το άθροισμα των μαχών, και οι πόλεμοι έχουν καθαρή αρχή και καθαρό τέλος. Κορυφή αυτής της λογικής είναι η αναζήτηση της «αποφασιστικής μάχης», που θα κρίνει τα πάντα με ένα πλήγμα.

Ο Russell Weigley περιέγραψε δύο αιώνες ευρωπαϊκής ιστορίας ως μια «εποχή των μαχών», μια μάταιη συχνά αναζήτηση της μάχης που θα έφερνε την τελική λύση. Η διαφορά αποτυπώνεται συχνά με δύο παιχνίδια. Στο σκάκι η παρτίδα κρίνεται με ένα τελικό πλήγμα κατά του βασιλιά. Στο κινέζικο Γκο δεν υπάρχει τελικό πλήγμα, αλλά μια σταδιακή επικράτηση μέσα από τη σώρευση μικρών πλεονεκτημάτων. Ο χρόνος του σκακιού τελειώνει. Ο χρόνος του Γκο είναι αδιάσπαστος.

Και ο Clausewitz;

Θα ήταν βέβαια λάθος να μιλήσουμε απλώς για μια «γραμμική Δύση» απέναντι σε μια «μη γραμμική Ανατολή». Η Δύση έχει μέσα της μια ισχυρή μη γραμμική παράδοση, με κορυφαίο εκπρόσωπο τον ίδιο τον Clausewitz.

Ο Clausewitz (Κλαούζεβιτς) ανήκει σε αυτό που ο Azar Gat ονομάζει «Γερμανική Κίνηση». Πρόκειται για την  αντίδραση του Γερμανικού Ρομαντισμού στον ορθολογισμό του Διαφωτισμού, όπως εκφράστηκε στο κίνημα Sturm und Drang, που έδωσε έμφαση στο συναίσθημα, στη διαίσθηση και στις αρχέγονες δυνάμεις του ανθρώπου. Στο στρατιωτικό πεδίο, ο αντίπαλός της ήταν η “επιστημονική” θεωρία του πολέμου, με τους γεωμετρικούς της κανόνες, όπως τη διατύπωσαν ο Bülow και ο Jomini.

Ο Clausewitz, ως διάνοια που ήταν, συνέλαβε διαισθητικά τις έννοιες του χάους, όπως τις εκφράζει σήμερα η σύγχρονη Θεωρία της Επιστήμης. Τις απεικόνισε στην έννοια της Τριβής, όπου απλά πράγματα γίνονται δύσκολα επειδή μικρές απρόβλεπτες αιτίες συσσωρεύονται, και στην Ομίχλη του Πολέμου, όπου η πληροφόρηση είναι πάντα ελλιπής.

Όπως έδειξε ο Alan Beyerchen, η σκέψη του είναι βαθιά μη γραμμική. Η “νευτώνεια” ανάγνωση του Clausewitz είναι στην πραγματικότητα παρανάγνωση του Κλαούζεβιτς. Παρ’ όλα αυτά, στις στρατιωτικές σχολές του 19ου και του 20ού αιώνα επικράτησε σε μεγάλο βαθμό το διδακτικό πρότυπο του Jomini, με τους σαφείς κανόνες και τις γεωμετρικές γραμμές επιχειρήσεων.

Το βυζαντινό παράδειγμα

Το Βυζάντιο επίσης προσφέρει μια ενδιαφέρουσα περίπτωση προς μελέτη. Ήταν χριστιανική αυτοκρατορία με ισχυρή εσχατολογική συνείδηση, και όμως η στρατηγική του ήταν στρατηγική φθοράς και όχι συντριβής. Το Στρατηγικόν του Μαυρικίου επιμένει στην ευελιξία, στον δόλο, στις προσποιητές υποχωρήσεις και στην αποφυγή του να κριθεί ο πόλεμος σε μία μάχη. Η λογική του θυμίζει περισσότερο το Γκο παρά το σκάκι.

Η αντίθεση ανάμεσα στον “ορμητικό” δυτικό ιππότη και στον “πονηρό” Βυζαντινό έχει βάση στην πραγματικότητα, αλλά είναι και εικόνα που κατασκεύασαν οι ίδιες οι πηγές. Η Άννα Κομνηνή περιγράφει την επέλαση των Κελτών ως ακαταμάχητη στην πρώτη της ορμή, αλλά εύκολα αντιμετωπίσιμη αν η ορμή αυτή εξαντληθεί. Οι Βυζαντινοί είχαν επίσης έναν πολύ πρακτικό λόγο για τη σύνεσή τους. Διέθεταν ένα ακριβό και δύσκολα αναπληρώσιμο στρατό, που έπρεπε να πολεμά σε πολλά μέτωπα ταυτόχρονα. Η οντολογία του χρόνου είναι λοιπόν ένας ισχυρός παράγοντας, όχι όμως ο μόνος.

Το “φαίνεσθαι” της ισχύος

Η τέταρτη συνέπεια του “σιδηροδρομικού χρόνου” στην τέχνη και επιστήμη του Πολέμου, είναι ο φετιχισμός της ίδιας της καταστρεπτικής ισχύος και των εντυπωσιακών όπλων, που εκφράζουν σημειολογικά την “εξέλιξη”. Εδώ ο σιδηροδρομικός χρόνος συναντά πιο αρχέγονα ψυχοβιολογικά στοιχεία του ανθρώπου, που ευνοούν το φαίνεσθαι της ισχύος έναντι του είναι της.

Η Jane Goodall κατέγραψε πώς ο χιμπατζής Mike ανέβηκε στην κορυφή της ιεραρχίας χτυπώντας άδειους τενεκέδες, χωρίς καμία αλλαγή στη σωματική του δύναμη. Ο Kenneth Payne, που παραθέτει το σχετικό παράδειγμα, χρησιμοποιεί τέτοιες παρατηρήσεις για να αναζητήσει τις εξελικτικές ρίζες της στρατηγικής και ο Dave Grossman στην κλασική του μελέτη “On Killing” τονίζει τον ρόλο της επίδειξης (posturing) ακόμη και στη σύγχρονη μάχη.

Το πιο εύγλωττο παράδειγμα είναι το βρετανικό πολεμικό πλοίο HMS Hood, το αποκαλούμενο “Mighty Hood”, σύμβολο του Βασιλικού Ναυτικού για δύο δεκαετίες. Η θωράκιση του καταστρώματός του ήταν ανεπαρκής, και έτσι τον Μάιο του 1941 βυθίστηκε μέσα σε λίγα λεπτά από τα πυρά του Bismarck, με μόλις τρεις επιζώντες. Ήταν το κλασικό σύμβολο κύρους που υπόσχεται μια ισχύ την οποία όμως δεν διαθέτει.

Η ίδια λατρεία της ισχύος για την ισχύ κορυφώθηκε στον πυρηνικό ανταγωνισμό του Ψυχρού Πολέμου. Τα πυρηνικά οπλοστάσια συνέχισαν να μεγαλώνουν πολύ πέρα από το σημείο όπου κάθε επιπλέον κεφαλή πρόσθετε κάτι στην αποτροπή: περισσότερο σήμαινε ισχυρότερο, νεότερο σήμαινε ανώτερο.

Το “είναι” της ισχύος

Συμπερασματικά, η μελέτη της οντολογίας του χρόνου δεν είναι φιλοσοφική πολυτέλεια. Ο “σιδηροδρομικός” χρόνος μετατρέπει το παρελθόν σε νομοτέλεια και το μέλλον σε αυτοεκπληρούμενη προφητεία. Ταυτίζει το νέο με το ανώτερο, τεμαχίζει τον πόλεμο σε αυτόνομα γεγονότα και συγχέει το φαίνεσθαι της ισχύος με το είναι της.

Η απάντηση δεν είναι βέβαια η απόρριψη της Δύσης αλλά η ανάκτηση μιας αντίληψης για έναν χρόνο αδιάσπαστο και ρευστό, μέσα στον οποίο τρόποντινά πλέουμε και μπορούμε να κινηθούμε προς πολλές κατευθύνσεις. Την αντίληψη αυτή τη γνώρισαν οι Βυζαντινοί, τη συνέλαβε διαισθητικά ο Clausewitz, και σήμερα την στηρίζουν οι επιστήμες του χάους και της πολυπλοκότητας. Μια στρατηγική που θα την αξιοποιήσει θα σκέφτεται λιγότερο σε γενεές και τελικά πλήγματα. Θα σκέφτεται περισσότερο σε σωρευτικά οφέλη, σε εναλλακτικά “μέλλοντα” και σε πολέμους που σπάνια έχουν καθαρή αρχή και καθαρό τέλος.