Ιστορία - Πολιτισμός
Η συμμετοχή των βλάχων – αρμάνων στους εθνικούς αγώνες
Γεωργάκης Ολύμπιος
Η προσφορά είναι η ανώτερη πράξη στο γρήγορο πέρασμα από την ζωή. Όταν, όμως, η προσφορά γίνεται με την ίδια την ζωή, τότε η πράξη αυτή είναι η κορύφωση και το μεγαλείο της.
Μνημόσυνο σήμερα (3 Αυγούστου 2009) για την Μαρία Μητριτώνη, Κυράτσα Μπεντιβάνου, Ελένη Τσούλη, Βαγγελία Σάντου, Σουλτάνα Μαρίτσα, Μαρία Σιούλα και Κατερίνα Νιώπα.
Βλαχοπούλες, όλες γυναίκες από το Σέλι, που το 1878 πέσανε στο γκρεμό του Γαλακτού, όπου «τις εμάζωξεν της λευτεριάς ο έρως», καθώς ψάλλει ο ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΣΟΛΩΜΟΣ για τις άλλες Βλαχοπούλες, τις Σουλιώτισσες, που έπεσαν στο Ζάλογγο της Ηπείρου. Το Ζάλογγο σφραγίζει τις έννοιες της τιμής και της ελευθερίας με τον θάνατο, βάζοντάς τον πάνω από την ατιμασμένη και σκλαβωμένη ζήση. Την αυτοθυσία του Ζαλόγγου επανέλαβαν οι Ναουσαίες στη γη της Ημαθίας, πέφτοντας στους καταρράκτες το 1822, και την τρίτωσαν στο Γαλακτό οι Βλαχοπούλες, τη μνήμη των οποίων επικαλέστηκα.
Είναι τότε που οι Βλάχοι της περιοχής μας μ’επικεφαλής τους τσελιγκάδες Παύλο και Πέτρο Μπαδραλέξη και τον Μητροπολίτη Κίτρους Νικόλαο ξεσήκωσαν τους χριστιανούς, για να σώσουν την ελληνικότητα της Μακεδονίας, που η συνθήκη του Αγίου Στεφάνου την παραχωρούσε στους βορειοανατολικούς γείτονές μας.
Είναι τότε που :
«Φλεβάρης δεν κουσούριασε και Μάρτης δεν εμπήκε
κι όλη η Βλαχιά συνάχθηκε να φέρει το Ρωμαίικο.
Στον Άγιο Πάντων βγήκανε ψηλά στο καραούλι
και στο Δεσπότη λέγανε και στο Δεσπότη λένε :
Δεσπότη -μ’, δος -μας δύναμη, δος- μας την ευλογία
τους Τούρκους να βαρέσουμε τ’ άγρια θηρία».
Ως πρωταγωνιστές του κινήματος, οι Βλάχοι διώχτηκαν άγρια από τους Τούρκους: άλλοι σκοτώθηκαν, αφήνοντας πίσω ορφανές οικογένειες και διαλυμένα κοπάδια, κι άλλοι εγκατέλειψαν τον τόπο. Η θυσία τους, όμως, δεν πήγε χαμένη. Οι ευρωπαϊκές δυνάμεις αξιοποίησαν τον αγώνα τους, προβάλλοντας το επιχείρημα ότι οι πληθυσμοί της Μακεδονίας θυσιάζονται για την Ελλάδα και όχι για την Βουλγαρία.
Έτσι, η Μακεδονία έμεινε στα χέρια των Τούρκων, από τους οποίους και την απέσπασε ο ελληνικός στρατός το 1912.
Βλάχοι – Αρμάνοι, Αρβανίτες και Σλαβόφωνοι της Μακεδονίας όλοι τους ξενόγλωσσα τέκνα της Ελλάδας, που ο καθένας χωριστά έχουν να επιδείξουν τους δικούς των αγώνες και θυσίες για το καλό της κοινής μητέρας πατρίδας. Στην τωρινή, όμως, ημέρα εθνικής μνήμης, Βλάχοι-Αρμάνοι εμείς, θ’ αναφερθούμε σ’εκείνους τους Βλάχους, που τους αγώνες των διέσωσε η μνήμη της ιστορίας, αν και οι περισσότεροι μένουν άγνωστοι.
Αρχίζουμε, λοιπόν, από τους Βλάχους που αντιστάθηκαν στους Άγιους Πάντες -εκεί κοντά είναι και ο γκρεμός του Γαλακτού λίγο πιο πάνω από τα Παλατίτσια. Αυτοί οι Βλάχοι είχαν κατέβει στη περιοχή μας μερικές γενιές πρωτύτερα από την Αβδέλλα, τη Σαμαρίνα και τ’ άλλα Βλαχοχώρια της γρεβενιώτικης Πίνδου.
Και όπως η Πίνδος με την οροσειρά της είναι η γεωλογική ραχοκοκαλιά της Ελλάδας, έτσι και τα παιδιά της Πίνδου είναι το μεδούλι του ελληνισμού από τα πανάρχαια κιόλας χρόνια μέχρι σήμερα. Κατά τον ιστορικό Ηρόδοτο, όσοι Πελοποννήσιοι, μ’ επικεφαλής τους Σπαρτιάτες, αγωνίστηκαν στη ναυμαχία της Σαλαμίνας και ένα χρόνο ύστερα, δηλ. το 479 π.Χ., παρατάχθηκαν στη μάχη των Πλαταιών και αντιμετώπισαν νικηφόρα τα επίλεκτα τμήματα του στρατού των Περσών, μαζί -εννοείται- με τους άλλους Έλληνες, ήταν Δωριείς και Μακεδόνες που είχαν κατέβει από την Πίνδο.
Από την Πίνδο ξεκίνησε και η πρώτη εθνική λαϊκή εξέγερση το 1611 μ’ επικεφαλής τον μητροπολίτη Τρικάλων Διονύσιο, που για το παράτολμο εγχείρημα του ονομάστηκε Διονύσιος ο Σκυλόσοφος. Ο Διονύσιος φέρεται ως γόνος της οικογένειας Οικονομίκου από την Αβδέλλα.
Πρώτοι, λοιπόν, οι Βλάχοι της Πίνδου στον ξεσηκωμό του γένους και πρώτοι στο τίμημα της ελευθερίας. Τα χωριά τους καταστράφηκαν και πολλοί από αυτούς αναγκάστηκαν να σκορπίσουν σε διάφορα σημεία της Οθωμανικής αυτοκρατορίας, μεταγγίζοντας δυναμισμό στον εντόπιο ελληνισμό. Ανάμεσά τους ήταν και όσοι βρέθηκαν στο Μωριά ως κτηνοτρόφοι ή και ως αστοί επαγγελματίες, με τη φλόγα της ελευθερίας να σιγοκαίει στα σπλάχνα τους, περιμένοντας την κατάλληλη ώρα, που θ’ ακουγόταν το σάλπισμα του ξεσηκωμού για την αποτίναξη της σκλαβιάς.
Από τους πρόσφυγες αυτούς ένα τμήμα, το μεγαλύτερο, από τους κατοίκους του χωριού Γκουντουβάσδα (σήμερα Καλομοίρα) της ορεινής Καλαμπάκας, ήρθαν κι εγκαταστάθηκαν το 1611 στη Βέροια, όπως με πληροφόρησαν γέροντες του χωριού, που διατηρούσαν τη μνήμη από τον χαλασμό που ακολούθησε το κίνημα του Σκυλόσοφου.
Ο Φωτάκος, γραμματέας του Γέρου του Μωριά, μας πληροφορεί ότι τον πολεμικό πυρήνα του Κολοκοτρώνη τον αποτελούσαν παλικάρια Βλαχοποιμένες σκηνίτες. Αυτοί είχαν γεννηθεί στο Μωριά, αλλά οι προγονοί τους (Αρβανιτόβλαχοι, Σαρακατσάνοι και Αρμάνοι) είχαν φτάσει εκεί μερικές γενιές πρωτύτερα από την Πίνδο.
Οι Βλάχοι της Πίνδου στάθηκαν μπροστάρηδες παντού, πρώτοι και στο μεγάλο σταθμό της ένδοξης ελληνικής ιστορίας. Αλλά και πριν το ‘21, κατά τον ιστορικό Κων\νο Παπαρηγόπουλο, Βλάχοι και Αρβανίτες πρωταγωνίστησαν. Άλλος πάλι ιστορικός, ο ακριβοδίκαιος Νίκος Βέης, γράφει για την προσήλωση των Βλάχων στην ελληνική ιδέα : «Εις τον ελληνισμόν, από του οποίου οι Βλάχοι δεν ήθελαν να ξεχωρίσουν, προσέφεραν υπηρεσίες που δεν μπορούμε να τις παραβλέψουμε. Έτσι πολλοί από τους κλέφτες και αρματολούς ήσαν Βλάχικης καταγωγής, επίσης πολλοί άντρες του ιερού Αγώνος κατά το 1821 κι εξής κι ενγένει όλων των σκληρών αγώνων προς επικράτησην την ημετέρων δικαίων εις την Μακεδονίαν από του 1896 μέχρι και του 1912, ήσαν Βλάχοι» (Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν ΕΛΕΥΘΕΡΟΥΔΑΚΗ, 5η έκδοσις).
Η συμμετοχή Αρμάνων – Βλάχων στον αγώνα του ‘21 μας είναι λίγο-πολύ γνωστή. Έτσι, θ’ αναφέρω ενδεικτικά τους δύο στυλοβάτες στην πρώτη φάση του, την επίσημη, που ξετυλίχτηκε στις παραδουνάβιες ηγεμονίες, τη Βλαχία και τη Μολδαβία, τη σημερινή Ρουμανία. Οι δύο αυτοί άντρες, ο Γιωργάκης Ολύμπιος από το Βλαχολίβαδο και ο Γιάννης Φαρμάκης από το Μπλάτσι, σήμερα Βλάστη Κοζάνης, ξεπέρασαν όλους τους οπλαρχηγούς του Αλέξανδρου Υψηλάντη στην εντιμότητα και την αντρεία, καθώς ο Ρουμάνος πολέμαρχος Θουδόρ Βλαδιμηρέσκου και ο καπετάν Σάββας ο Πάτμιος υπέκυψαν και υποχώρησαν στους φόβους και τις αδυναμίες τους. Ο αγώνας προδίδεται, αλλά την τιμή των ξεσηκωμένων Ελλήνων σώζουν οι Γιωργάκης και Φαρμάκης, αφοσιωμένοι στο πνεύμα που εκφράζει ο Θούριος του Ρήγα Βελεστινλή, του Βλάχου φουστανελοφόρου ιδεολόγου επαναστάτη. Βράχοι ακλόνητοι οι δύο αυτοί βλαχαρμάτες παρέμειναν πιστοί στον Αλέξανδρο Υψηλάντη μέχρι το τέλος. Εάν ο Γιωργάκης Ολύμπιος έφθανε σώος στην επαναστατημένη Ελλάδα, ο αγώνας, κατά την εκτίμηση ιστορικών, θα είχε κι έναν δεύτερο Κολοκοτρώνη. Αλλά, η μοίρα του επιφύλαξε το λαμπάδιασμα στη Μονή του Σέκου στη Ρουμανία, όπου, αντί να παραδοθεί, προτίμησε το ένδοξο τέλος που έφερε η πυροδότηση του μπαρουτιού από το ίδιο του το χέρι, για να φωτίσει, μαζί με τη θυσία του Αθανασίου Διάκου στην Αλαμάνα, τις συνειδήσεις των Ελλήνων και να τους προθυμοποιήσει για πιο αποφασιστική συμμετοχή στον κοινό της λευτεριάς αγώνα κατά το ξεκίνημά του.
Αλλά, πριν από το ολοκαύτωμα του Γιωργάκη Ολύμπιου στο μοναστήρι του Σέκου, έχουμε εκείνο του Σαμουήλ στο Κούγκι. Εδώ ο Κίτσος Τζαβέλας όταν βγήκε από το μοναστήρι του Κουγκίου και αντίκρισε Τουρκαλβανούς, που έρχονταν για να το λεηλατήσουν και να σκοτώσουν τους γέρους και τους εκεί λαβωμένους Σουλιώτες, τότε -και για να μη τον καταλάβουν- φώναξε στον ηγούμενο Σαμουήλ : Dǎlј focu, που στα βλάχικα σημαίνει «βάλτου φωτιά». Κι εκείνος, ο γενναίος καλόγερος, το λαμπάδιασε καταπλακώνοντας στα χαλάσματα και πλήθος εξαγριωμένων εχθρών.
Βλάχοι κλείστηκαν και στο πολιορκημένο από τους Τούρκους Μεσολόγγι. Στους Σαμαριναίους αγωνιστές του Μεσολογγίου αναφέρεται πιθανόν και το πασίγνωστο δημοτικό τραγούδι «Παιδιά της Σαμαρίνας». Εδώ, όπου αγωνίστηκε ο ανθός του ελληνισμού, Βλάχοι πολέμησαν μαζί με τους άλλους Έλληνες, για την υπόθεση της ελευθερίας. Τέτοιος ήταν ο καπετάν Ράμος Μάρτος από την Αβδέλλα, πρωτοπαλίκαρο του Οδυσσέα Ανδρούτσου. Αυτός πολέμησε στη μάχη των Δερβενακίων, όπου ξεχώρισε για την αντρεία του, και σκοτώθηκε στην έξοδο του Μεσολογγίου. Στην ίδια έξοδο σκοτώθηκε ο Μήτρος Κασομούλης, αδερφός του Νικόλαου Κασομούλη από το Πισοδέρι, βλαχοχώρι της Φλώρινας, που μνήμες από τον αγώνα του ΄21 έγραψε στο έργο Στρατιωτικά Ενθυμήματα. Στο Μεσολόγγι πολέμησε και ο γιατρός και ποιητής Γιώργος Ζαλοκώστας από το Σιράκο, που ήρθε από την Ιταλία για να βοηθήσει στον αγώνα, όπως και το πρωτοπαλίκαρο του Καραϊσκάκη, ο Χριστόδουλος Χατζηπέτρος. Ο πατέρας-του Γούσιος από το Βετερνίκο του Αστροπόταμου και η μάνα του από τα Χαλίκι, κόρη του Δημάκη, του άρχοντα που αναφέρει το δημοτικό τραγούδι. Ό,τι μεγάλο πέτυχε ο στρατηλάτης Γεώργιος Καραϊσκάκης, το πέτυχε έχοντας δεξί του χέρι τον Βλάχμπεη Χριστόδουλο Χατζηπέτρο. Ο Χατζηπέτρος δεν έβαλε μόνο τη ζωή του σε κίνδυνο μέσα στην αντάρα του πολέμου, αλλά ξόδεψε και όλα τα γρόσια του πλούσιου πατέρα του για την επιτυχία του Ιερού Αγώνα.
Μετά την απελευθέρωση, αναγνωρίζεται ως ο καλύτερος και υποδειγματικότερος αξιωματικός της ελεύθερης Ελλάδας. Για να συγκρατήσουν την ακάθεκτη ορμή του, καθώς είχε ελευθερώσει το μεγαλύτερο τμήμα της Θεσσαλίας, οι Δυτικές δυνάμεις έκαναν αποκλεισμό στο λιμάνι του Πειραιά. Αναγκασμένος από την ασφυκτική τους πίεση, ο βασιλιάς Όθωνας κάλεσε πίσω στην Αθήνα τον Χατζηπέτρο. Είναι την ίδια εποχή του Κριμαϊκού πολέμου (1854) ανάμεσα σε Τουρκία και Ρωσία, που ένας άλλος καπετάνιος και αγωνιστής, ο Θόδωρος Ζιάκας από τη Σμίξη Γρεβενών, προσπάθησε να εκδίωξη τους Τούρκους από τη Δυτ. Μακεδονία. Συγγενείς των Ζιακαίων στη Βέροια είναι η οικογένεια Καραμίχα από τη Σμίξη.
Στον αγώνα του 1821 μετείχαν και δύο συντοπίτες μας, δυο παιδιά του Ξηρολίβαδου: ο καπεταν Λιόλιος ο Ξηρολιβαδιώτης και ο καπετάν Τάσος Καρατάσος από το Ξηρολίβαδο Βερμίου Βεροίας, όπως το σημειώνει ο Νικόλαος Κασομούλης στα Ενθυμήματά του.
Οι ένδοξοι αυτοί άντρες, που διακρίθηκαν για την αφοσίωσή τους στον εθνικό αγώνα και την ξεχωριστή αντρεία τους, προέρχονται από τον εντόπιο παλιό πληθυσμό πριν την καταστροφή του 1822. ΟΙ Βλάχοι είναι για το Ξηρολίβαδο οι νεότεροι κάτοικοί του μετά το 1840.
Στο Μωριά, η συμμετοχή των Αρβανιτόβλαχων στον κοινό αγώνα είναι βαρύνουσας σημασίας.
Ενδεικτική περίπτωση αποτελεί το τσελιγκάτο του Κώστα Μπρούζου, του οποίου όλοι οι άντρες σκοτώθηκαν πολεμώντας σαν λιοντάρια. Για αυτό ο κυβερνήτης Ιωάννης Καποδίστριας έθεσε υπό την προστασία του τις χήρες και τα ορφανά του Κώστα Μπρούζου. Στο βουνό Όρθρυ, πάνω από τη Λαμία, ο Θεόδωρος Γενναίου Κολοκοτρώνης αντάμωσε τον Αρβαντόβλαχο γέρο-Πούλιο 120 ετών, που του είπε ότι παλιά ζούσε στο Μωριά και συμπολέμησε με τον προπάππο του, τον Κουτάντη, κι αργότερα με τον παππού του Θεόδωρο και πως, όταν η κλεφτουριά διαλύθηκε, πέρασε στη Ρούμελη, όπου πολέμησε στο πλευρό του Οδυσσέα στο Χάνι της Γραβιάς. Ο εγγονός του Γέρου του Μωριά περιγράφει τους Αρβαντόβλαχους ως αρειμάνιους άντρες ,που τα κατορθώματα και το θάνατό τους υμνούν ή θρηνούν, αντίστοιχα, στα τραγούδια τους που είναι σε όλους γνωστά, όπως σημειώνει. Ένα από τα τραγούδια αυτά μιλάει για τους Ζαργανιώτες Βλάχους της Αλβανίας που χάθηκαν / σκοτώθηκαν όλοι στο Μωριά.
Στο βιβλίο ΠΑΛΑΙΟΜΑΝΙΝΑ του Τάκη Στεργίου ο Γιώργος Παπαδημητρίου, πρώην υπουργός, που έζησε από κοντά τους Βλάχους της Ακαρνανίας, παραθέτει στοιχεία, που αναδείχνουν τους εκεί Αρβαντόβλαχους ως πρόμαχους της ελληνικής ανεξαρτησίας και της ορθοδοξίας. Αιματηρές θυσίες στο βωμό της ελευθερίας, άμεση αντίδραση στον εξισλαμισμό της Δυτ. Ελλάδας με γκρέμισμα τζαμιών για την ανακοπή της αλλαξοπιστίας με το κυνήγι χοτζάδων κι άλλα κι άλλα είναι γεγονότα που καταγράφει ένας μη Βλάχος υπέρ των Βλάχων, ο όποιος καταλήγει : «Σ’ όλους αυτούς τους πεσόντες Αρβαντόβλαχους, που βρίσκονται χωρίς τάφο, στεφάνια και κανδήλια, χωρίς σελίδα στην επίσημη Ιστορία μας, στη σκοτεινή λεωφόρο της αφάνειας, χαρίζω τις λίγες αυτές γραμμές».
Και πριν περάσω στην κατοπινή περίοδο, θα σταθώ στη μεγάλη πολιτική φυσιογνωμία του Ιερού Αγώνα, τον Ιωάννη Κωλέττη, γιατρό από τα Σιράκο των Τζουμέρκων. Στην Ιστορία του Σπύρου Μαρκεζίνη διαβάζουμε ότι ο Κωλέττης ενσάρκωνε τον αυθεντικό τύπο του επαναστατημένου Έλληνα: είχε όλες τις αρετές κι όλα τα ελαττώματα του αγωνιστή του 1821. Ο Κωλέττης κατηγορήθηκε περισσότερο για τα ελαττώματά του κι επαινέθηκε ελάχιστα για τις αρετές του. Αυτό προκάλεσε η αντίδρασή του προς όσους ήθελαν «μικράν κι έντιμον Ελλάδα», όπως ήταν το σύνθημά τους, αφήνοντας έτσι την Επανάσταση να σβήσει έξω από το Μοριά.Η αντίδραση του μεγάλου αυτού Βλάχου είχε σαν αποτέλεσμα την εισβολή στο Μοριά των στρατευμάτων της Ρούμελης – Ρούμελη τότε ήταν και η Θεσσαλία, η Ήπειρος, η Μακεδονία και η Θράκη-με συνέπειες καταστροφικές για τον κόσμο της Πελοποννήσου. Είχε, όμως, ένα καλό: διατήρησε ζωντανή την ιδέα της Επανάστασης για την απελευθέρωση όλων των σκλαβωμένων Ελλήνων. Έτσι, στη Βουλή των Ελλήνων, πρώτος εκλεγμένος συνταγματικός πρωθυπουργός της Ελλάδας, ο Κωλέττης θα εκφωνήσει τον λόγο εκείνο, που έμεινε ως μνημείο πατριωτικής ρητορείας, καθώς στερέωσε την ιδέα της βιώσιμης Ελλάδας. Έλληνες -τόνισε- δεν υπάρχουν μόνο στο Ναύπλιο και την Αθήνα, υπάρχουν και στη Θεσσαλονίκη, το Μοναστήρι, την Αδριανούπολη, τη Σμύρνη και την Τραπεζούντα. Με τη δύναμη του λόγου του οι βουλευτές ψήφισαν υπέρ του νόμου που απέδιδε ίσα δικαιώματα πολίτη και σε όσους Έλληνες προέρχονταν από τις αλύτρωτες ακόμα πατρίδες. Ο Κωλέττης με τα πιστεύω του, τους αγώνες και την ικανότητά του αναδεικνύεται ο πρώτος μεγάλος Πανέλληνας, αντίθετος με τους σκόρους της εθνικής ενδοστρέφειας από την εποχή ακόμα του Αθηναίου ρήτορα Δημοσθένη.
Έχοντας καταγράψει ηρωικά κατορθώματα, οι Βλάχοι θα παραμείνουν πρωτεργάτες και στη νεότερη εποχή. Έτσι, η μορφή του ήρωα αξιωματικού Κων/νου Σμολένσκη θα περάσει στην Ιστορία ως εκείνος που έσωσε την τιμή των όπλων του ελληνικού στρατού με τη γενναία αντίστασή του στο Βελεστίνο απέναντι στην προέλαση των Τούρκων κατά τον ατυχή πόλεμο του 1897. Ο Σμολένσκη φέρεται ως Ούγγρος ή Πολωνός, αλλά ο ίδιος το 1911 αποκάλυψε την ελληνοβλάχικη καταγωγή του από τη Μοσχόπολη της Αλβανίας.
Την ίδια εποχή η νικημένη Ελλάδα παραχώρησε το χωριό Κουτσούφλιανη Τρικάλων στην τουρκική επικράτεια, κατά τον διακανονισμό των συνόρων. Οι Βλάχοι Κουτσουφλιανιώτες αντιστέκονται ένοπλα στους Τούρκους στρατιώτες και τελικά αποφασίζουν να βάλει ο καθένας φωτιά στο σπίτι του και αφού πάρουν τα οστά των νεκρών τους να περάσουν στην ελληνική μεριά. Οι Κουτσουφλιανιώτες με τη στάση τους έδωσαν μια ανάσα κι ένα παράδειγμα ελεύθερου φρονήματος στον παράλυτο τότε κόσμο της Αθήνας, παράλυτο από την έρπουσα διαφθορά.
Αργότερα θα περάσουμε στη φάση του Μακεδονικού αγώνα. Το προανάκρουσμά του, όπως είπαμε, ακούστηκε από τα όπλα των επαναστατημένων Ελληνοβλάχων και των άλλων εντόπιων Ελλήνων στους Άγιους Πάντες το 1878. Οι Βλάχοι, παρά τον περισπασμό που έφερε ανάμεσά τους η ξένη διείσδυση ,δίνουν το πατριωτικό τους παρόν με το πουγκί, τον εφοδιασμό και τη στελέχωση των αντάρτικων ομάδων με άντρες τολμηρούς και γνώστες των περιοχών της Μακεδονίας. Όλα τούτα υποχρέωσαν τον τότε πρόξενο στη Θεσσαλονίκη Λάμπρο Κορομηλά να παραδεχθεί ότι ο αγωνιζόμενος στη Μακεδονία Ελληνισμός εκπροσωπείται, κυρίως, από τους Βλάχους.
Δε θ’ αναφέρω ονόματα Βλάχων Μακεδονομάχων -είναι πάρα πολλά – παρά μονάχα εκείνο του Στέργιου Κουκουτέγου, του οποίου οι απόγονοι ζούνε στο Ξηρολίβαδο. Την εικόνα του μας τη δίνει ο Αναστάσιος Χριστοδούλου στο βιβλίο tου για τον Μακεδονικό αγώνα (σελ. 36): «Εις ηλικίαν 50 ετών εγκατέλειψε σύζυγον, τέκνα και εργασίαν και ανέβηκε εις το Βέρμιον ως οπλαρχηγός το 1905 με το ψευδώνυμο ΄΄καπετάν Τάσος’’. Γνώστης του τόπου και του πληθυσμού, αντιμετώπισε άφοβα τον εχθρό και απέκτησε φήμη παλικαριού. Ήταν αγαπητός εις το περιβάλλον του, μετριόφρων, έντιμος. Υψηλός ,ευρύστερνος, χειροδύναμος υπήρξε δια τον αγώνα πολύτιμος, εμπνεόμενος από αγνόν και ένθερμον πατριωτισμόν».
Τον Μακεδονικό αγώνα ακολουθεί η απελευθέρωση του 1912, η Μικρασιατική καταστροφή και μια εικοσαετία μετά, τα σύννεφα του Β’ Παγκόσμιου πολέμου συγκεντρώνονται και πάλι πάνω από την Ευρώπη. Στο Αλβανικό μέτωπο οι στρατευμένοι Βλάχοι πολεμούν τον εισβολέα μαζί με τους άλλους Έλληνες. Διακρίνονται για την ικανότητά τους να επιβιώνουν στο ορεινό χειμωνιάτικο περιβάλλον και μαζί με τις γυναίκες της Πίνδου, κυρίως από τα παραμεθόρια Βλαχοχώρια ,συντηρούν το ηθικό των πολεμιστών με τη μεταφορά πολεμοφοδίων στην πρώτη γραμμή του μετώπου. Γι’αυτό δίκαια το μνημείο της γυναίκας της Πίνδου στήθηκε στη Φούρκα, βλαχοχώρι της Κόνιτσας, απ’ όπου εξόρμησε ο πολέμαρχος και ήρωας Δαβάκης. Ο αρχηγός του στρατού Αλέξανδρος Παπάγος και ο Χαράλαμπος Κατσιμήτρος, ο ήρωας της επιτυχημένης αντίστασης στο Καλπάκι, οι δύο πρωταγωνιστές του πολέμου, δεν είναι άσχετοι με τη γενιά των Βλάχων.
Το χωριό μας έδωσε στον πόλεμο παιδιά που αγωνίστηκαν τον τίμιο για την πατρίδα αγώνα. Κάποια από αυτά δε γύρισαν πίσω. Από όλους, Ξηρολιβαδίωτες και άλλους Έλληνες στρατιώτες, ξεχώρισε για το ιδιαίτερο παράτολμο θάρρος, την προθυμία και την αντρεία του ένα τέκνο του χωριού μας, ο Γουλίκος Πορδιάης ή Στεργίου. Επιβεβαίωση των όσων λέγω είναι οι μαρτυρίες αυτοπτών μαρτύρων και τα πολεμικά παράσημα που στόλιζαν το στήθος του.
Με την κατάρρευση του πολεμικού μετώπου ο αγώνας συνεχίζεται με τη μορφή της Εθνικής Αντίστασης. Οι Βλάχοι μετέχουν σε όλα τα κλιμάκια του οργανωμένου αγώνα μ’ επίλεκτους άντρες που τα κατορθώματά τους μας κάνουν υπερήφανους. Το χωριό μας καταστρέφεται από τα στρατεύματα κατοχής και τους συνεργάτες τους. Τρία παιδιά του Ξηρολιβάδου συλλαμβάνονται, εκτελούνται και τα σώματά τους καίγονται τον Απρίλιο του 1944. Και ήταν τότε η Μεγάλη Εβδομάδα, η Εβδομάδα των Παθών για τη θρησκεία και το λαό μας… Τα παλικάρια αυτά ήταν :
-Ο Δημήτριος Νικολάου Τσακνάκης
-Ο Δημοσθένης Νικολάου Ζιάκος και
-Ο Δημήτριος Στεργίου Βουρδούνης.
Η αναφορά των ονομάτων τους ας είναι σήμερα ένα δεύτερο σύντομο μνημόσυνο στην ιερή τους μνήμη. Ευγνώμονες κι εμείς για την ελευθερία, που μας εξασφάλισαν όσοι Βλάχοι και μη Βλάχοι με τους αγώνες τους, υποκλινόμαστε ευλαβικά μπροστά από το βωμό της θυσίας τους.
Η πρωτειά των Βλάχων στους διάφορους εθνικούς αγώνες πρέπει να εξηγηθεί από το γεγονός ότι ο κόσμος των βουνών της πατρίδας μας είχε ελαφρότερο ζυγό δουλείας απ’ ό,τι είχε ο κόσμος των πόλεων και των πεδιάδων. Το καθεστώς ημιανεξαρτησίας σε συνδυασμό με τον κτηνοτροφικό τρόπο ζωής τους διατήρησε πιο επιρρεπείς προς την ελευθερία, ενώ η συχνή επαφή που είχαν οι Βλάχοι, ως κιρατζήδες κι έμποροι, με τα μεγάλα κέντρα του ευρωπαϊκού πολιτισμού προκάλεσε την αφύπνιση του πνεύματος για απελευθέρωση πολύ πιο πρώιμα σε αυτούς απ’ ό,τι στους άλλους Ρωμιούς.
Υπερήφανοι εμείς οι Βλάχοι-Αρμάνοι για τη συμμετοχή στους εθνικούς αγώνες, την προσφορά των εθνικών ευεργετημάτων, τον λαϊκό όσο και αστικό μας πολιτισμό, για τον οποίο πολιτισμό, ελπίζουμε ο δραστήριος Πολιτιστικός Σύλλογος Ξηρολιβάδου να μας δώσει την ευκαιρία να παρουσιάσουμε σε άλλη εκδήλωση, στρέφουμε το νου μας τώρα στο λαμπρό παρελθόν και αντλούμε παραδείγματα για τη μελλοντική μας πορεία.
(Ομιλία του ομότιμου καθηγητή του ΑΠΘ κου Α. Μπουσμπούκη στο Πνευματικό κέντρο Ξηρολιβάδου Ημαθίας στις 3-8-2009)
Τσιαμήτρος Γιάννης
εκπαιδευτικός-χοροδιδάσκαλος
Πηγή: vlahofonoi.blogspot
Ιστορία - Πολιτισμός
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων.
Περισσότερα από 30 εκατομμύρια έγγραφα, κατάλογοι κρατουμένων και στοιχεία καταναγκαστικής εργασίας βοηθούν στην ανασύνθεση προσωπικών ιστοριών που κινδύνεψαν να χαθούν οριστικά. Με την ψηφιοποίηση και τη χρήση νέων τεχνολογιών, το αρχείο επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη και να δώσει απαντήσεις σε οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν την τύχη των συγγενών τους. Πίσω από κάθε όνομα σε έναν κατάλογο κρατουμένων, πίσω από κάθε φθαρμένο έγγραφο και κάθε χειρόγραφη καταχώριση μπορεί να κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.
Για χιλιάδες οικογένειες, η αναζήτηση πληροφοριών για συγγενείς που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο παραμένει μια ανοιχτή υπόθεση, ακόμη και οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία, τα Arolsen Archives, το Διεθνές Κέντρο για τις Ναζιστικές Διώξεις, αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη διερεύνηση αυτών των υποθέσεων. Η συλλογή τους περιλαμβάνει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ιστορικά έγγραφα, με πληροφορίες για περίπου 17,5 εκατομμύρια ανθρώπους που υπήρξαν θύματα ή επιζώντες του ναζιστικού καθεστώτος.
Το έργο του αρχείου δεν περιορίζεται στη φύλαξη ιστορικών τεκμηρίων. Στόχος είναι να διατηρηθούν τα πρωτότυπα, να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχουν και να γίνουν προσβάσιμες σε συγγενείς θυμάτων, ερευνητές και πολίτες από όλο τον κόσμο. Έτσι, τα έγγραφα της ναζιστικής περιόδου μετατρέπονται σε ένα εργαλείο αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας και αποκατάστασης της μνήμης.
Από τα αρχεία των διώξεων στην αναζήτηση της ανθρώπινης μοίρας
Τα Arolsen Archives ιδρύθηκαν το 1948, με την ονομασία International Tracing Service, σε μια εποχή κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να εντοπίσουν συγγενείς τους που είχαν χαθεί στη διάρκεια του πολέμου. Η αρχική αποστολή ήταν να βοηθήσουν στον εντοπισμό αγνοουμένων και στη διευκρίνιση της τύχης ανθρώπων που είχαν υποστεί ναζιστικές διώξεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, η συλλογή εξελίχθηκε σε ένα διεθνές αρχείο ιστορικής τεκμηρίωσης. Τα έγγραφα αφορούν κρατουμένους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, γκέτο και φυλακές της Γκεστάπο, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αλλά και επιζώντες που βρέθηκαν υπό τη φροντίδα συμμαχικών οργανώσεων μετά το 1945. Περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς και τη μετανάστευση κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
Οι κατάλογοι, τα δελτία κρατουμένων, οι καταγραφές μεταγωγών και τα διοικητικά έγγραφα μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα διώξεων. Ένα όνομα, μια ημερομηνία ή ένας αριθμός μητρώου ενδέχεται να αποτελέσει το στοιχείο που θα συνδέσει διαφορετικά έγγραφα και θα επιτρέψει την ανασύνθεση ενός μέρους της ζωής του. Ωστόσο, το αρχείο δεν είναι πλήρες. Πολλά έγγραφα καταστράφηκαν από τους ίδιους τους Ναζί ή χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν χωρίς να καταγραφούν ποτέ τα ονόματά τους. Για τον λόγο αυτό, η απουσία ενός προσώπου από τις διαθέσιμες συλλογές δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ή ότι δεν υπέστη διώξεις.
Η ψηφιοποίηση αλλάζει τον τρόπο αναζήτησης
Για πολλά χρόνια, η αξιοποίηση του αρχείου απαιτούσε εκτεταμένη χειρωνακτική εργασία. Οι ερευνητές έπρεπε να εξετάζουν φακέλους, να διαβάζουν χειρόγραφες σημειώσεις και να αντιπαραβάλλουν πληροφορίες που βρίσκονταν σε διαφορετικά έγγραφα. Η ψηφιοποίηση αλλάζει σταδιακά αυτή τη διαδικασία. Τα Arolsen Archives αναπτύσσουν ένα ηλεκτρονικό αρχείο μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να αναζητούν ονόματα και ιστορικά θέματα, να εντοπίζουν ψηφιοποιημένα τεκμήρια και να εξετάζουν το περιεχόμενό τους από απόσταση. Η διαδικασία, ωστόσο, δεν τελειώνει με τη σάρωση ενός εγγράφου. Για να μπορεί να αναζητηθεί αποτελεσματικά, πρέπει να καταχωριστούν τα στοιχεία του, να συνδεθούν τα ονόματα με τις αντίστοιχες εγγραφές και να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχει.
Σε αυτό το στάδιο αξιοποιούνται τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων (OCR), καθώς και εργαλεία που βοηθούν στην ομαδοποίηση και τη διασύνδεση δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση καταλόγων και την αντιπαραβολή πληροφοριών από διαφορετικά έγγραφα, ώστε να εντοπίζονται πιθανές συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Η τεχνολογία, όμως, δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Τα παλιά έγγραφα περιέχουν δυσανάγνωστα χειρόγραφα, διαφορετικές γραφές ονομάτων, συντομογραφίες και λάθη καταγραφής. Για τον λόγο αυτό, η αυτοματοποιημένη αναγνώριση χρειάζεται έλεγχο και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν αφορά στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την ανασύνθεση της μοίρας ενός θύματος.
Όταν ένα όνομα οδηγεί σε μια οικογενειακή ιστορία
Η σημασία των Arolsen Archives γίνεται ιδιαίτερα εμφανής μέσα από τις αναζητήσεις συγγενών. Για ανθρώπους που προσπαθούν να μάθουν τι συνέβη σε έναν παππού, μια γιαγιά ή έναν άλλο συγγενή που εξαφανίστηκε κατά τη ναζιστική περίοδο, ακόμη και ένα μικρό εύρημα μπορεί να έχει μεγάλη συναισθηματική και ιστορική αξία. Η αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πληροφορίες για την κράτηση ενός προσώπου, τη μεταφορά του σε στρατόπεδο, την καταναγκαστική εργασία ή την παρουσία του σε μεταπολεμικό καταυλισμό εκτοπισμένων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα έγγραφα προσφέρουν μόνο αποσπασματικές ενδείξεις, οι οποίες χρειάζεται να διασταυρωθούν με άλλες πηγές.
Το ηλεκτρονικό αρχείο είναι ελεύθερα προσβάσιμο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για προσωπικές αναζητήσεις όσο και για επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογραφικούς σκοπούς. Όταν η διαδικτυακή έρευνα δεν αποδίδει αποτελέσματα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να απευθυνθούν στην υπηρεσία αναζήτησης του οργανισμού. Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι επιζώντες του ναζισμού λιγοστεύουν. Καθώς οι προσωπικές μαρτυρίες χάνονται σταδιακά, τα τεκμήρια αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
#everynamecounts: Η μνήμη ως συλλογική προσπάθεια
Η ψηφιοποίηση δεν στηρίζεται αποκλειστικά στους εργαζομένους του αρχείου. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι εθελοντές που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία #everynamecounts. Μέσω της δράσης αυτής, πολίτες βοηθούν στην καταχώριση πληροφοριών από ιστορικά έγγραφα, ώστε τα ονόματα και τα σχετικά στοιχεία να γίνουν ευκολότερα αναζητήσιμα. Η συμμετοχή τους συμβάλλει στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιοποιημένες σελίδες με συγκεκριμένα πρόσωπα και να διευκολυνθούν οι μελλοντικές αναζητήσεις.
Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής ιστορικής μνήμης, στην οποία η τεχνολογία συνδυάζεται με την ανθρώπινη εργασία. Η καταχώριση ενός ονόματος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διαδικασία: είναι ένας τρόπος να αναγνωριστεί η ύπαρξη ενός ανθρώπου και να διατηρηθεί η ιστορία του μέσα σε ένα ευρύτερο αρχείο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η πρωτοβουλία #StolenMemory επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγγενών πρώην κρατουμένων στους οποίους είχαν αφαιρεθεί προσωπικά αντικείμενα κατά τη σύλληψή τους. Τα αντικείμενα αυτά, όταν είναι δυνατόν να επιστραφούν στις οικογένειες, λειτουργούν ως απτοί σύνδεσμοι με ανθρώπους των οποίων η ιστορία συχνά έχει διασωθεί μόνο μέσα από έγγραφα.
Παρά την πρόοδο της ψηφιοποίησης, η προστασία των πρωτότυπων εγγράφων παραμένει βασική προτεραιότητα. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες για τη διεκπεραίωση αιτημάτων εντοπισμού αγνοουμένων. Το συχνό ξεφύλλισμα, η αντιγραφή και η μεταφορά τους έχουν αφήσει σημάδια φθοράς. Οι εργασίες συντήρησης περιλαμβάνουν την κατάλληλη συσκευασία, την αντιμετώπιση της όξινης φθοράς του χαρτιού και την καταγραφή της κατάστασης κάθε τεκμηρίου. Η ψηφιακή πρόσβαση περιορίζει την ανάγκη συνεχούς χειρισμού των πρωτοτύπων, χωρίς όμως να καταργεί την ανάγκη διατήρησής τους.
Η σημασία της συλλογής έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: από το 2013, τα Arolsen Archives περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO, το οποίο αποσκοπεί στην προστασία και ανάδειξη σημαντικών τεκμηρίων της παγκόσμιας ιστορίας.
Ένα αρχείο για το παρελθόν και τις επόμενες γενιές
Η δουλειά των Arolsen Archives δείχνει ότι η ιστορική μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από μνημεία, επετείους και δημόσιες τελετές. Διατηρείται και μέσα από την επίμονη εργασία της καταγραφής, της διασταύρωσης και της προστασίας των τεκμηρίων. Κάθε έγγραφο μπορεί να αποτελέσει μια μαρτυρία για το πώς οργανώθηκαν οι διώξεις, πώς λειτούργησε ο μηχανισμός καταναγκαστικής εργασίας και ποιες συνέπειες είχε ο ναζισμός για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μπορεί να προσφέρει σε μια οικογένεια μια πληροφορία που αναζητούσε επί δεκαετίες.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η παραπληροφόρηση και η διαστρέβλωση ιστορικών γεγονότων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, η πρόσβαση στις πρωτογενείς πηγές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα αρχεία δεν απαντούν σε κάθε ερώτημα, ούτε μπορούν να αναπληρώσουν τα τεκμήρια που χάθηκαν. Μπορούν, όμως, να διασώσουν όσα εξακολουθούν να υπάρχουν και να επιτρέψουν στις επόμενες γενιές να τα μελετήσουν. Στο Μπαντ Άρολσεν, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο το τι συνέβη στο παρελθόν. Αφορά και τη δυνατότητα να μη χαθούν ξανά τα ίχνη ανθρώπων που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Αναλύσεις
Η ιστορία του Καπετανίδη στον Ισραηλινό Τύπο
Η ζωή, η δημοσιογραφική δράση και η θυσία του Νίκου Καπετανίδη αναδεικνύονται στην Israel Hayom, μέσα από άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη, που θέτει στο επίκεντρο τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την άρνηση της Τουρκίας να αναμετρηθεί με το ιστορικό της παρελθόν.
Στον ισραηλινό Τύπο φτάνει η ιστορία του Νίκου Καπετανίδη, του Πόντιου δημοσιογράφου που οδηγήθηκε στην αγχόνη στην Αμάσεια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, επειδή υπερασπίστηκε με την πένα και τη δημόσια στάση του τον Ελληνισμό του Πόντου.
Με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2026 στην Israel Hayom, ο δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του Geopolitico.gr, Χρήστος Κωνσταντινίδης, παρουσιάζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό τη διαδρομή του εκδότη της «Εποχής». Παράλληλα, συνδέει την ιστορική του μαρτυρία με το σημερινό ζήτημα της λογοδοσίας και την επιλεκτική στάση της Άγκυρας απέναντι στα εγκλήματα του παρελθόντος.
Το δημοσίευμα φέρει τον τίτλο «Turkey demands accountability from Israel – but not from itself», δηλαδή «Η Τουρκία απαιτεί λογοδοσία από το Ισραήλ – αλλά όχι από τον εαυτό της».
Η αφετηρία του άρθρου είναι η εκτέλεση του 32χρονου Καπετανίδη. Γεννημένος στη Ριζούντα το 1889 και απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, ο δημοσιογράφος εξέδωσε το 1918 την εφημερίδα «Εποχή», καταγράφοντας τις διώξεις και τη βία που υφίσταντο οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Τραπεζούντα και στα χωριά του Πόντου.
Μέσα από αναφορές στη μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά στη «Γη του Πόντου», ο Κωνσταντινίδης σκιαγραφεί έναν άνθρωπο με ορμή, πατριωτικό φρόνημα και βαθιά πίστη στην ελευθερία. Έναν εκδότη που αντιλαμβανόταν τη δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στον λαό του και κατονόμαζε τους υπευθύνους των διωγμών, γνωρίζοντας ότι κάθε φύλλο της εφημερίδας του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο έχει η αντιπαράθεσή του με τον Τοπάλ Οσμάν, τον παραστρατιωτικό αρχηγό που συνδέθηκε με σφαγές, λεηλασίες και εκτοπισμούς Ελλήνων και Αρμενίων. Όπως υπογραμμίζεται, ο Καπετανίδης δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές του, ούτε άλλαξε τη γραμμή της εφημερίδας για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία.
Το δημοσίευμα περιγράφει τα λεγόμενα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας ως μηχανισμό εξόντωσης της ηγεσίας του ποντιακού Ελληνισμού. Κληρικοί, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαδικασίες στις οποίες, σύμφωνα με την ανάλυση του αρθρογράφου, η καταδίκη είχε ουσιαστικά προαποφασιστεί.
Απέναντι στους κατηγόρους του, ο Καπετανίδης υπερασπίστηκε ανοιχτά την εθνική του θέση. Όταν κατηγορήθηκε ότι αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του Πόντου, δήλωσε ότι επιδίωκε και την ένωσή του με την Ελλάδα. Το άρθρο αναφέρεται και στην τελευταία του κραυγή πριν από τον απαγχονισμό: «Ζήτω η Ελλάς!»
Κεντρικό σημείο της παρέμβασης αποτελεί η διάσωση του αρχείου της «Εποχής» από τον αδελφό του, Κώστα Καπετανίδη, ο οποίος το μετέφερε στην Ελλάδα. Η ψηφιοποίησή του, επισημαίνει ο Κωνσταντινίδης, δημιουργεί δυνατότητες ευρύτερης μελέτης και διεθνούς αξιοποίησης.
Πρόκειται για τεκμήρια γραμμένα την ώρα που εξελίσσονταν οι διωγμοί. Ο αρθρογράφος προτείνει τη μετάφραση, την επιστημονική επεξεργασία και την παρουσίασή τους σε κοινοβούλια, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς, ως μέρος μιας οργανωμένης προσπάθειας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.
Η σύνδεση με το σήμερα γίνεται μέσα από την κριτική στην Τουρκία, η οποία κατηγορεί το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ εξακολουθεί να αρνείται τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το άρθρο διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες κατά του Ισραήλ πρέπει να κρίνονται με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και το δίκαιο. Θέτει, όμως, ταυτόχρονα το ζήτημα της συνέπειας: ένα κράτος που απαιτεί έλεγχο της συμπεριφοράς άλλων κρατών οφείλει να δέχεται τον έλεγχο και της δικής του ιστορικής διαδρομής.
Μέσα από την ιστορία του Καπετανίδη, η παρέμβαση στην Israel Hayom αναδεικνύει έτσι ένα συγκεκριμένο αίτημα: η διασωθείσα μαρτυρία της «Εποχής» να αποκτήσει τη διεθνή παρουσία που της αναλογεί, μεταφέροντας την ιστορική τεκμηρίωση του ποντιακού Ελληνισμού πέρα από τα ελληνικά σύνορα.
Διαβάστε το άρθρο στην Israel Hayom.
GEOPOLITICO
Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας
Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.
Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα
Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.
Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.
Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.
Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.
Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).
Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.
Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.
Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.
Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.
Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.
Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού
Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.
Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.
Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.
Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.
Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές
Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.
Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.
Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.
Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.
Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας
Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.
Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.
Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.
Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.
Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.
Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών
Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.
Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.
Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.
Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.
Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.
Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.
Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.
Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.
Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.
ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση
Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;
Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας
Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...
-
Αναλύσεις4 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας