Η Ιταλία πίστευε ότι η Ελλάδα αποτελούσε την «εύκολη λεία» του πολέμου και ότι λίγες μεραρχίες θα αρκούσαν για την κατάληψή της. Τελικά χρειάστηκε να κινητοποιήσει εκατοντάδες χιλιάδες στρατιώτες και βρέθηκε αντιμέτωπη με μία αντίσταση που συγκλόνισε ολόκληρο τον κόσμο.

Ο φιλόλογος και ιστορικός ερευνητής Χρόνης Βάρσος αναλύει το διεθνές και ελληνικό περιβάλλον πριν από την ιταλική επίθεση της 28ης Οκτωβρίου 1940.

Πώς οδηγήθηκε η Ευρώπη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο; Ποιον ρόλο διαδραμάτισαν ο γερμανικός επανεξοπλισμός, η πολιτική του κατευνασμού και το Σύμφωνο Μολότωφ–Ρίμπεντροπ; Ποιες ήταν οι πραγματικές δυνατότητες της Ιταλίας και γιατί η ηγεσία της υποτίμησε τόσο επικίνδυνα την Ελλάδα;

Η συζήτηση φωτίζει επίσης:
την προετοιμασία των ελληνικών Ενόπλων Δυνάμεων
τη στρατηγική σημασία της Γραμμής Μεταξά
τις ιταλικές επιδιώξεις στα Βαλκάνια και τη Μεσόγειο
το τελεσίγραφο και την ιστορική ελληνική απάντηση
τις στρατιωτικές νίκες που ανέτρεψαν τις προβλέψεις
το ήθος και τον ηρωισμό μιας ολόκληρης γενιάς
Μια ιστορική ανάλυση για τις συνθήκες μέσα στις οποίες γεννήθηκε το Έπος του ’40 και η Ελλάδα έγινε παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης και ελευθερίας.

Η 28η Οκτωβρίου έχει έναν αδιαπραγμάτευτο ιστορικό πυρήνα: η Ελλάδα επέλεξε να υπερασπιστεί την ανεξαρτησία της απέναντι σε μια μεγάλη δύναμη που απαιτούσε την υποταγή της.

Το ξημέρωμα του 1940, ο Ιωάννης Μεταξάς απέρριψε το τελεσίγραφο που του επέδωσε ο Ιταλός πρέσβης Εμανουέλε Γκράτσι. Η απάντηση «Alors, c’est la guerre» αποτύπωνε την επίγνωση ότι η άρνηση οδηγούσε σε πόλεμο. Το ΟΧΙ απέκτησε στρατιωτικό περιεχόμενο όταν οι ελληνικές δυνάμεις αντιμετώπισαν την εισβολή.

Ογδόντα έξι χρόνια αργότερα, η ουσιαστική ανάγνωση της επετείου περνά από τη σχέση ανάμεσα στην πολιτική βούληση και στην ισχύ που μπορεί να την υποστηρίξει.

Η επιθετικότητα είχε προηγηθεί του τελεσιγράφου

Ο τορπιλισμός της «Έλλης» στην Τήνο, στις 15 Αυγούστου 1940, από το ιταλικό υποβρύχιο «Ντελφίνο», είχε προηγηθεί της εισβολής. Η κυβέρνηση Μεταξά απέφυγε τότε τη δημόσια απόδοση ευθύνης στην Ιταλία, επιδιώκοντας να αποτρέψει την άμεση σύγκρουση.

Η χρονική ακολουθία έχει σημασία. Η προσπάθεια αποφυγής του πολέμου συνυπήρχε με την κλιμάκωση της επιθετικότητας του αντιπάλου. Στις 28 Οκτωβρίου, η απαίτηση για κατάληψη στρατηγικών σημείων κατέστησε σαφές το διακύβευμα.

Η ευθύνη του Μεταξά πρέπει να αναγνωρίζεται συγκεκριμένα: απέρριψε την απαίτηση και ανέλαβε το πολιτικό βάρος της αντίστασης. Ταυτόχρονα, η αποτίμησή του οφείλει να περιλαμβάνει τον δικτατορικό χαρακτήρα της διακυβέρνησής του. Η ιστορική ακρίβεια επιτρέπει και επιβάλλει να καταγράφονται και τα δύο.

Η προπαρασκευή ως κρατική συνέχεια

Η οχύρωση της βόρειας μεθορίου είχε ξεκινήσει ως σχεδιασμός πριν από την εγκαθίδρυση της δικτατορίας. Η Επιτροπή Μελετών Οχυρώσεων συγκροτήθηκε τον Αύγουστο του 1935. Κατά τη διακυβέρνηση Μεταξά, οι εργασίες εξελίχθηκαν σε εκτεταμένη κατασκευαστική προσπάθεια, με συμμετοχή στρατιωτικών και πολιτικών τεχνικών φορέων.

Η αναγνώριση αυτής της συνέχειας ενισχύει το πραγματικό δίδαγμα: η άμυνα χρειάζεται θεσμούς που σχεδιάζουν, κυβερνήσεις που διαθέτουν πόρους και μηχανισμούς που ολοκληρώνουν το έργο.

Τα 21 οχυρά της Γραμμής Μεταξά κατασκευάστηκαν απέναντι πρωτίστως στη βουλγαρική απειλή. Αποστολή τους ήταν η απόκρουση αιφνιδιαστικής προσβολής και η κάλυψη της επιστράτευσης και της συγκέντρωσης των δυνάμεων.

Η επιχειρησιακή λογική τους ήταν συγκεκριμένη: να εξασφαλίσουν χρόνο και συνθήκες αντίδρασης. Αυτό το στοιχείο παραμένει επίκαιρο για κάθε χώρα που πρέπει να αντιμετωπίσει το ενδεχόμενο αιφνιδιασμού.

Δύο μέτωπα στην ίδια ιστορία αντίστασης

Το Ρούπελ πολέμησε κατά τη γερμανική εισβολή τον Απρίλιο του 1941. Η μάχη του δεν ανήκει στην απόκρουση των Ιταλών τον Οκτώβριο του 1940.

Στην Ήπειρο και στην Πίνδο, η ελληνική άμυνα στηρίχθηκε σε διαφορετική επιχειρησιακή διάταξη. Η VIII Μεραρχία του Κατσιμήτρου στην τοποθεσία Ελαίας–Καλαμά και το απόσπασμα Δαβάκη στην Πίνδο βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή. Η ιταλική κατοχή της Αλβανίας από το 1939 είχε ήδη επιβάλει προσαρμογές στον ελληνικό σχεδιασμό.

Η αντεπίθεση από τις 14 Νοεμβρίου και η είσοδος στην Κορυτσά στις 22 Νοεμβρίου άλλαξαν τη δυναμική της σύγκρουσης. Η Ελλάδα είχε ανατρέψει τον αρχικό σχεδιασμό του εισβολέα.

Η διαδρομή από την άμυνα στην αντεπίθεση αναδεικνύει την αξία της τοπικής διοίκησης, της αντοχής των μονάδων και της δυνατότητας υποστήριξης του αγώνα.

Το κοινωνικό βάθος της αντίστασης

Κάθε στρατιωτική προσπάθεια στηρίζεται σε ανθρώπους που βρίσκονται και πίσω από το μέτωπο. Οι γυναίκες της Πίνδου, μεταφέροντας εφόδια και πυρομαχικά, συνέβαλαν ουσιαστικά στον ανεφοδιασμό των δυνάμεων. Οι προφορικές μαρτυρίες καταγράφουν την κοπιαστική και επαναλαμβανόμενη συμμετοχή τους.

Η κοινωνική αυτή διάσταση εξηγεί γιατί το ΟΧΙ υπερέβη την απόφαση της κυβέρνησης. Η υπεράσπιση της χώρας κινητοποίησε προσωπικές αντοχές, οικογενειακούς δεσμούς και την αίσθηση του κοινού χρέους.

Για τη σημερινή Ελλάδα, το συμπέρασμα είναι πρακτικό: η κοινωνική συνοχή αποτελεί όρο αντοχής σε μια παρατεταμένη κρίση. Χρειάζεται εμπιστοσύνη, δίκαιη κατανομή υποχρεώσεων και πολίτες που γνωρίζουν τι οφείλουν να πράξουν.

Το ΟΧΙ στην εποχή της υβριδικής πίεσης

Η σημερινή απειλή έχει διαφορετικά μέσα και διαφορετικούς ρυθμούς. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει την τουρκική απειλή πολέμου για την επέκταση των χωρικών υδάτων, αμφισβητήσεις κυριαρχίας νησιών και αναθεωρητικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο. Αυτά αποτελούν καταγεγραμμένα ζητήματα της ελληνικής εξωτερικής πολιτικής.

Παράλληλα, η πίεση μπορεί να ασκείται κάτω από το κατώφλι μιας συμβατικής σύγκρουσης. Το 2020, η ΕΕ απέρριψε τη χρήση της μεταναστευτικής πίεσης από την Τουρκία για πολιτικούς σκοπούς. Η κρίση στον Έβρο προσφέρει συγκεκριμένο παράδειγμα εξαναγκασμού χωρίς κήρυξη πολέμου.

Η ανάγνωση αυτών των ενεργειών ως στοιχείων υβριδικής αντιπαράθεσης αφορά τον συνδυασμό διαφορετικών εργαλείων πίεσης. Επιβάλλει διαρκή ετοιμότητα και τεκμηριωμένη αξιολόγηση κάθε απειλής.

Σήμερα, η αποτροπή χρειάζεται επιχειρησιακά διαθέσιμα οπλικά συστήματα, αποθέματα, εκπαιδευμένη εφεδρεία και αξιόπιστες πληροφορίες. Χρειάζεται προστασία ενεργειακών και τηλεπικοινωνιακών υποδομών, κυβερνοάμυνα και σχέδια πολιτικής προστασίας που μπορούν να εφαρμοστούν.

Πάνω απ’ όλα, χρειάζεται πολιτική βούληση να απορρίπτεται ο εξαναγκασμός και να αντιμετωπίζεται εγκαίρως η προσπάθεια επιβολής τετελεσμένων.

Το 1940 η Ελλάδα υπερασπίστηκε την ελευθερία της με απόφαση, προετοιμασία και θυσία. Η συνέπεια απέναντι σε εκείνη τη γενιά μετριέται στη σημερινή ικανότητα της χώρας να αποφασίζει κυρίαρχα και να στηρίζει τις αποφάσεις της.

Αλλαγές στους εορτασμούς της Τετάρτης 28 Οκτωβρίου 2026 φέρνει η κακοκαιρία, με Περιφέρειες και Δήμους να ανακοινώνουν προληπτικές ματαιώσεις παρελάσεων. Οι προβλέψεις για ισχυρές βροχές και καταιγίδες, σε συνδυασμό με τον κίνδυνο πλημμυρικών φαινομένων, έχουν θέσει τις αρμόδιες υπηρεσίες σε αυξημένη ετοιμότητα.

Χωρίς μαθητικές παρελάσεις Κυκλάδες και Δωδεκάνησα

Στις Κυκλάδες, με απόφαση του αντιπεριφερειάρχη Γιώργου Λεονταρίτη, δεν θα πραγματοποιηθεί το σκέλος των παρελάσεων στο οποίο συμμετέχουν μαθητές, σύλλογοι, οργανώσεις και σωματεία, σε όλες τις Περιφερειακές Ενότητες.

Η απόφαση συνδέεται με την ενεργοποίηση κατάστασης κινητοποίησης «Red Code» από την Πολιτική Προστασία και τη σοβαρή πιθανότητα εκδήλωσης επικίνδυνων καιρικών φαινομένων.

Στα Δωδεκάνησα, την ακύρωση όλων των μαθητικών παρελάσεων ανακοίνωσε μέσω της ΕΡΤ Νοτίου Αιγαίου ο συντονιστής Πολιτικής Προστασίας της Περιφέρειας, Μηνάς Παπαδάκης. Όπως ανέφερε, η απόφαση ελήφθη για λόγους ασφαλείας, λόγω του αυξημένου κινδύνου πλημμυρών.

Οι αποφάσεις για Χαλκίδα, Ερέτρια και Σκύρο

Στον Δήμο Χαλκιδέων ματαιώνονται οι μαθητικές παρελάσεις σε όλες τις Δημοτικές Ενότητες και Κοινότητες. Σύμφωνα με τη δημοτική ενημέρωση που μεταδίδουν τοπικά μέσα, οι δοξολογίες, οι επιμνημόσυνες δεήσεις και οι καταθέσεις στεφάνων παραμένουν στο πρόγραμμα. Για την πόλη της Χαλκίδας προβλέπεται συμμετοχή μόνο του Λόχου Παρελάσεως της Σχολής Πεζικού, χωρίς μαθητικά και πολιτικά τμήματα.

Στον Δήμο Ερέτριας ακυρώνονται επίσης οι μαθητικές παρελάσεις. Στη Σκύρο ματαιώνονται η παρέλαση σχολείων και συλλόγων, καθώς και η συγκέντρωση των μαθητών στην κεντρική πλατεία, σύμφωνα με το δημοσίευμα του «Βήματος».

Ακυρώνεται η παρέλαση στον Άγιο Δημήτριο

Στην Αττική, ο Δήμος Αγίου Δημητρίου ανακοίνωσε επισήμως τη ματαίωση της παρέλασης, επικαλούμενος τις δυσμενείς προγνώσεις και την προστασία μαθητών, συμμετεχόντων και θεατών.

Η δοξολογία στον Ιερό Ναό Αγίου Δημητρίου θα πραγματοποιηθεί κανονικά στις 10:00, ενώ οι σημαιοφόροι των σχολείων καλούνται να προσέλθουν την προγραμματισμένη ώρα.

Τι αναμένεται στη Θεσσαλονίκη

Για τη Θεσσαλονίκη, οι διαθέσιμες προγνώσεις που επικαλούνται τα δημοσιεύματα δείχνουν μικρή πιθανότητα βροχής την ώρα της στρατιωτικής παρέλασης, η οποία αναμένεται να πραγματοποιηθεί κανονικά.

Οι αποφάσεις δεν αφορούν ενιαία όλες τις περιοχές της χώρας. Μαθητές, γονείς και πολίτες χρειάζεται να ελέγχουν τις νεότερες επίσημες ανακοινώσεις των Δήμων και των Περιφερειών τους πριν μετακινηθούν, καθώς ενδέχεται να υπάρξουν πρόσθετες αλλαγές στο εορταστικό πρόγραμμα.