Ιστορία - Πολιτισμός
Η μάχη της Κρήτης και η σημασία της για την εξέλιξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου (Μάιος 1941)
του Μιχάλη Στούκα,
Με τη μάχη της Κρήτης, όπως επικράτησε να λέγεται η επική αντίσταση των ηρωικών υπερασπιστών της Μεγαλονήσου απέναντι στους Γερμανούς εισβολείς το τελευταίο δεκαήμερο του Μαΐου 1941, θα ασχοληθούμε στο σημερινό μας άρθρο. Βέβαια για τη μάχη της Κρήτης έχουν γραφτεί εκατοντάδες βιβλία και δεκάδες χιλιάδες σελίδες. Είναι πρακτικά αδύνατο σε ένα άρθρο να παραθέσουμε όλα τα γεγονότα τα οποία σχετίζονται με τη μάχη της Κρήτης. Θα αναφερθούμε στα πιο σημαντικά και σε κάποια που πιθανότατα βλέπουν για πρώτη φορά το φως της δημοσιότητας.
Η ελληνική κυβέρνηση στην Κρήτη- Οι υπερασπιστές του νησιού
Λίγο πριν την κατάληψη της Αθήνας από τους Γερμανούς, συγκεκριμένα στις 23 Απριλίου 1941 ο βασιλιάς Γεώργιος και η ελληνική κυβέρνηση με πρωθυπουργό τον Εμμανουήλ Τσουδερό κατέφυγαν στην Κρήτη, τη μόνη ελεύθερη ακόμα περιοχή της Ελλάδας.
Την άμυνα της Μεγαλονήσου είχαν αναλάβει κυρίως δυνάμεις Άγγλων, Αυστραλών και Νεοζηλανδών που μεταφέρθηκαν εκεί μετά την κατάρρευση του μετώπου στην ηπειρωτική Ελλάδα. Σύμφωνα με τον Δ.Κούκουνα, ήταν: 13.500 Άγγλοι, 7.100 Νεοζηλανδοί, 6.500 Αυστραλοί και 1.000 Κύπριοι και Παλαιστίνιοι. Στην Κρήτη βρίσκονταν επίσης λιγοστές ελληνικές δυνάμεις: οκτώ τάγματα νεοσυλλέκτων που είχαν μεταφερθεί από το Ναύπλιο, την Καλαμάτα και την Τρίπολη και ήταν αγύμναστοι και χωρίς οπλισμό. Αξιόμαχη ήταν η δύναμη της Σχολής Χωροφυλακής και οι πρώτες τάξεις των Σχολών Ευελπίδων και Ικάρων που όμως είχαν ανεπαρκή οπλισμό και ελάχιστα εφόδια. Συνολικά οι ελληνικές δυνάμεις αριθμούσαν γύρω στους 11.500 άνδρες. Κρητικοί στρατιώτες δεν υπήρχαν στο νησί καθώς η VΜεραρχία Κρήτης είχε αποκλειστεί στην ηπειρωτική Ελλάδα. Υπήρχε όμως η Πολιτοφυλακή της Κρήτης, που μόλις είχε ιδρυθεί, με επικεφαλής τον γνωστό από τα χρόνια του Ε.Βενιζέλου, Παύλο Γύπαρη.Την ανώτατη στρατιωτική διοίκηση των συμμαχικών και ελληνικών δυνάμεων είχε αναλάβει ο Στρατηγός Bernard Freyberg, που είχε γεννηθεί στη Μ.Βρετανία, αλλά από 2 ετών ζούσε στη Νέα Ζηλανδία.
Η κατάσταση στην Κρήτη ως την άνοιξη του 1941
Λόγω της μεγάλης γεωπολιτικής και γεωστρατηγικής αξίας της, η Κρήτη είχε μπει στο στόχαστρο των Μεγάλων Δυνάμεων από τα χρόνια του Μεσοπολέμου. Με πρόσχημα επιστημονικές και πολιτιστικές δραστηριότητες, Βρετανοί και Γερμανοί είχαν στείλει στη Μεγαλόνησο πολλούς κατασκόπους. Τον Απρίλιο του 1940 διπλωματικές πληροφορίες έφερναν την Ιταλία έτοιμη για την κατάληψη της Κρήτης καθώς είχε και ισχυρή στρατιωτική παρουσία στα Δωδεκάνησα. Την ίδια περίπου εποχή άρχισε να μεγαλώνει το βρετανικό ενδιαφέρον για την Κρήτη και στις 29 Οκτωβρίου 1940 ο Τσόρτσιλ τηλεγραφεί στον Υπουργό Εξωτερικών Άντονι Ίντεν, ο οποίος βρισκόταν στο Χαρτούμ του Σουδάν:
‘’Ενταύθα άπαντες είμεθα πεπεισμένοι ότι δέον όπως καταβληθεί προσπάθεια να εγκαταστήσωμεν βάσιν εις Κρήτην και ότι πρέπει να τολμήσωμεν να διακινδυνεύσωμεν διά να αποκτήσωμεν το πολύτιμον αυτό γέρας (βραβείο, έπαθλο).
Πρωταρχικής σημασίας είναι να έχωμεν το καλύτερον δυνατόν αεροδρόμιον και μίαν ναυτικήν βάσιν διά τον ανεφοδιασμόν μας εις καύσιμα και εις τον λιμένα της Σούδας. Επιτυχής υπεράσπισις της Κρήτης είναι ανεκτίμητος βοήθεια διά την άμυναν της Αιγύπτου. Εάν οι Ιταλοί καταλάβουν την Κρήτην αυτό θα εσήμαινε σοβαράν επιδείνωσιν όλων των δυσχερειών μας εις την Μεσόγειον’’.
Στις 31 Οκτωβρίου 1940 έφτασαν στην Κρήτη οι πρώτες βρετανικές δυνάμεις για την άμυνά της. Τα μέσα που διέθεταν όμως, ήταν μόλις 20 αντιαεροπορικά και λίγα επάκτια τηλεβόλα.
Η ελληνική πολιτική ηγεσία είχε επαναπαυτεί, θεωρώντας την άμυνα της Κρήτης εξασφαλισμένη από τους Βρετανούς. Έτσι απέσυρε την V Μεραρχία για το μέτωπο στην Ήπειρο. Ο Βρετανός Ναύαρχος δήλωσε ότι οποιαδήποτε απόβαση στην Κρήτη ήταν αδύνατη όσο ο ίδιος φρουρούσε την περιοχή.
Όπως αναφέραμε ,από τις 23 Απριλίου 1941 η ελληνική κυβέρνηση εγκαταστάθηκε στην Κρήτη ,συγκεκριμένα στα Χανιά. Μαζί της και οι σύμμαχοι πρεσβευτές της Ολλανδίας, της Πολωνίας, της Γιουγκοσλαβίας και της Μ. Βρετανίας. Στον Βέλγο πρέσβη που εθεωρείτο φιλογερμανός δεν επιτράπηκε να μεταβεί στην Κρήτη. Οι πρεσβευτές των ουδέτερων χωρών δεν ακολούθησαν την κυβέρνηση Τσουδερού στην Κρήτη. Μάλιστα η τουρκική στάση έγινε αντικείμενο εκμετάλλευσης από τις εχθρικές δυνάμεις. Αναφέρει χαρακτηριστικά η ελληνική πρεσβεία στο Λονδίνο (19 Μαΐου 1941): ‘’Οι ραδιοφωνικοί σταθμοί Βουδαπέστης και Λιόν (ος) μετέδωσαν την είδησιν ότι κατά πληροφορίας του Μεσατζέρο εξ Αγκύρας η τουρκική κυβέρνησις δεν έχει διπλωματικήν αντιπροσωπείαν εις Κρήτην ούτε να διορίσει ταύτην’’. Λίγο αργότερα και η εξόριστη γιουγκοσλαβική κυβέρνηση από τη Μέση Ανατολή ανακάλεσε τον πρεσβευτή της από την Κρήτη.
Όταν ο Τσουδερός έφτασε στην Κρήτη διαπίστωσε ότι η άμυνα της Κρήτης είναι ανεπαρκέστατη. ‘’Εάν δεν το αντιληφθούν εγκαίρως (οι Βρετανοί) βαίνομεν απλώς προς ένα ένδοξον Αρκάδι. Αλλά τότε αι οδοί προς Σουέζ ανοίγουν ευκόλως’’ τηλεγράφησε στον πρεσβευτή μας στο Λονδίνο στις 28 Απριλίου 1941.
Ο Στρατηγός Φράιμπεργκ κατένειμε τις ελληνοσυμμαχικές δυνάμεις ως εξής:
11.859 αξιωματικοί και άνδρες υπό τον Ταξίαρχο Πάτικ στον τομέα Μάλεμε.
14.882 αξιωματικοί και άνδρες υπό τον Στρατηγό Ουέστον στον τομέα Σούδας. Μεταξύ αυτών ήταν και 2.000 ναύτες.
6.730 αξιωματικοί και άνδρες υπό τον Ταξίαρχο Βάζεϊ στον τομέα Ρεθύμνου και τέλος,
8.024 αξιωματικοί και άνδρες υπό τον Ταξίαρχο Τσάπελ στον τομέα Ηρακλείου.
Οι γερμανικές δυνάμεις-Το σχέδιο ‘’Merkur’’
Για τους Βρετανούς αλλά και για τους Γερμανούς επιτελικούς η μελέτη του χάρτη της Ανατολικής Μεσογείου το φθινόπωρο του 1940 οδήγησε σε δύο συμπεράσματα:
α) ότι η Κρήτη ήταν η αεροπορική και ναυτική βάση κλειδί της περιοχής και
β) ότι οι δυνάμεις του Άξονα μπορούσαν να την καταλάβουν μόνο με αερομεταφερόμενες δυνάμεις καθώς η ισχύς του Βρετανικού Ναυτικού έκανε επικίνδυνη μια επίθεση από τη θάλασσα.
Καθώς είχαν παραμεριστεί τα σχέδια για εισβολή στη Μ. Βρετανία, ο Στρατηγός Χάλντερ ανέφερε στις 25/10/1940: ‘’Η κυριαρχία στην Ανατολική Μεσόγειο εξαρτάται από την κατάληψη της Κρήτης και ο καλύτερος τρόπος με τον οποίο αυτό μπορεί να επιτευχθεί είναι με εισβολή από αέρος’’.
Μάλιστα στις 28 Οκτωβρίου 1940, ο Χίτλερ είχε προτείνει στον Μουσολίνι, να διαθέσει μια αερομεταφερόμενη μεραρχία και μια μεραρχία αλεξιπτωτιστών, αν ήθελε να εισβάλει στην Κρήτη. Ο Βρετανός Ταξίαρχος Tidbury που διορίστηκε στις 3 Νοεμβρίου 1940 διοικητής των βρετανικών στρατευμάτων στην Κρήτη, είχε προβλέψει τις τέσσερις ζώνες όπου θα πραγματοποιούνταν οι ρίψεις των αλεξιπτωτιστών στο νησί, έξι και πλέον μήνες πριν την επίθεση. Όπως γράφει ο Antony Beevor: «Η πιθανότητα ότι θα μπορούσαν οι Βρετανοί να το καταλάβουν (ενν. το νησί της Κρήτης) μόνοι τους, δεν φαίνεται να είχε περάσει καθόλου από το μυαλό των Γερμανών».
Πραγματικά, φαίνεται ότι τουλάχιστο σαν σκέψη, είχε περάσει από το μυαλό των Βρετανών (συμμάχων μας!), να καταλάβουν την Κρήτη για λογαριασμό τους, καθώς είχαν αναγνωρίσει την τεράστια στρατηγική σημασία της. Κάτι τέτοιο όμως, δεν φαίνεται ότι πέρασε έστω και το στάδιο του σχεδιασμού.
Την πρόταση για εισβολή από αέρος στην Κρήτη, έκανε στον αρχηγό της Luftwaffe, της γερμανικής πολεμικής αεροπορίας και δεύτερο στην ιεραρχία των ναζί Goering, ο «αρχιτέκτονας» της μεραρχίας αλεξιπτωτιστών και διοικητής του XI Αεροπορικού Σώματος Kurt Student.
Ο Goering και ο Student, που σώθηκε από θαύμα κατά την επιχείρηση των ναζί στο Ρότερνταμ, επισκέφθηκαν τον Χίτλερ στο Στρατηγείο του στο Moenichkirchen, νότια της Βιέννης, στις 21 Απριλίου 1941, τη μέρα που ο Τσολάκογλου πρότεινε να παραδοθεί στον Στρατηγό Sepp Dietrich. Ο Χίτλερ ήταν ιδιαίτερα επιφυλακτικός στο σχέδιο του Student να χρησιμοποιηθούν η Κρήτη και στη συνέχεια η Κύπρος ως εφαλτήρια στη Μεσόγειο για μια επίθεση αλεξιπτωτιστών στη διώρυγα του Σουέζ, μόλις ο Ρόμελ θα έφτανε στα περίχωρα της Αλεξάνδρειας. Ο Φίρερ, ρώτησε μήπως έπρεπε οι αλεξιπτωτιστές να επικεντρωθούν στην κατάληψη της Μάλτας.
Τελικά, πείστηκε για την ανάγκη της επίθεσης στην Κρήτη και στις 25 Απριλίου 1941, έδωσε εντολή στον Goering για την έναρξη της επιχείρησης, που ονομάστηκε «Merkur» («Ερμής»).
Η οδηγία υπ’ αριθμ. 28 της 25/4/1941 του Φίρερ, άρχιζε ως εξής: «Η κατάληψη της νήσου Κρήτης (επιχείρηση ΕΡΜΗΣ) θα πρέπει να προετοιμαστεί με τον σκοπό να αποκτήσουμε μια βάση για τη διεξαγωγή του από αέρος πολέμου κατά της Αγγλίας στην Ανατολική Μεσόγειο».
Υπήρχε όμως και μια διευκρίνιση: «Η διαδικασία μεταφοράς δεν θα πρέπει επ’ ουδενί λόγο να προκαλέσει καθυστέρηση στη συγκέντρωση στρατευμάτων και υλικού για την Επιχείρηση ΜΠΑΡΜΠΑΡΟΣΑ (εναντίον της ΕΣΣΔ)».
Οι άνδρες της Μεραρχίας Αλεξιπτωτιστών, ήταν όλοι εθελοντές και πολύ νέοι. Ακόμα και δεκαεπτάχρονα παιδιά υπήρχαν ανάμεσά τους. Η εκπαίδευσή τους, ήταν πολύ σκληρή. Η αποφοίτηση και η επιτυχία της πρώτης πτώσης γιορταζόταν με μπίρες και λουκάνικα, καθώς και με τη συντροφιά κοριτσιών που είχαν εντυπωσιαστεί από τη στολή και τη φήμη των αλεξιπτωτιστών. Ωστόσο, η φήμη ότι η Μεραρχία Αλεξιπτωτιστών στελεχών προερχόταν από το «άνθος της ναζιστικής νεολαίας», είναι παραπλανητική. Ακόμα και οι αξιωματικοί, είχαν τελείως διαφορετικές καταβολές. Ο Συνταγματάρχης Herman Ramcke, για παράδειγμα με πολλές διακρίσεις στο ενεργητικό του, είχε ξεκινήσει την καριέρα του ως μούτσος σε καράβι! Υπήρχαν ωστόσο και άλλοι, όπως ο Λοχαγός Gericke, με πολλά κατορθώματα στην Ολλανδία, που είχε γίνει πραγματικό είδωλο. Πολύ δημοφιλής, παρά το νεαρό της ηλικίας του (24 ετών), ήταν και ο Λοχαγός Wolfgang von Blucher, που έφερε και τον τίτλο του Κόμη. Για τα κατορθώματά του στην Ολλανδία, τιμήθηκε με τον Σταυρό των Ιπποτών. Τα αδέλφια του Leberecht, 19 ετών δεκανέας και Hans Joachim, 17 ετών, Κόμητες επίσης, υπηρετούσαν κι αυτοί στους αλεξιπτωτιστές. Πήραν μέρος στη Μάχη της Κρήτης και οι τρεις. Κανένας τους όμως δεν γύρισε στην πατρίδα του. Σκοτώθηκαν σε μάχες γύρω από το αεροδρόμιο του Ηρακλείου.
Η μάχη της Κρήτης
Το 2ο Σύνταγμα Αλεξιπτωτιστών και το επιτελείο του με επικεφαλής τον Στρατηγό Sussmann, είχε αναχωρήσει για τη Βουλγαρία στις 26 Μαρτίου 1941. Αρχικά, υπήρχε η σκέψη να καταλάβουν τη Λήμνο, κάτι τέτοιο όμως δεν έγινε. Στις 26 Απριλίου, ενημερώθηκαν ότι πρέπει να καταλάβουν τη διώρυγα της Κορίνθου.
Στις 2 Μαΐου, ακολούθησαν και οι υπόλοιποι αλεξιπτωτιστές. Ήρθαν στην Ελλάδα με τρένο (!). Ξεκίνησαν από τη Βόρεια Γερμανία και μέσω Αυστρίας, Ουγγαρίας, Ρουμανίας και Βουλγαρίας, έφτασαν στη Θεσσαλονίκη μετά από ταξίδι 13 μερών.
Από εκεί με φορτηγά, έφτασαν στην Αττική και την Κόρινθο όπου παρέμεινε το 2ο Σύνταγμα Αλεξιπτωτιστών μετά την επιχείρηση στον Ισθμό. Οι αλεξιπτωτιστές που έφτασαν από τη Γερμανία, ένιωθαν ότι πήγαιναν «διακοπές παρά σε πόλεμο». Και αυτό ήταν φυσικό, αφού μόνο στην Ελλάδα είδαν κάποια σημάδια που φανέρωναν ότι είχαν γίνει μάχες. Κατεστραμμένα τεθωρακισμένα, διαλυμένα οχήματα και φρεσκοσκαμμένους τάφους στρατιωτών. Ο Πτέραρχος Student, είχε το στρατηγείο του στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία».
Η επιχείρηση «Merkur», καθώς ήταν αεροπορική, τέθηκε υπό τις διαταγές του 4ου Αεροπορικού Στόλου του Πτέραρχου Loehr και όχι υπό το Στρατηγείο της XII Στρατιάς, του Στρατάρχη List. Οι ανώτεροι Γερμανοί αξιωματικοί, ήταν αντίθετοι σ’ αυτή την επιχείρηση. Ο Student, συνάντησε αντιδράσεις και μέσα στη Λουφτβάφε, όπου είχε ισχυρούς «ανταγωνιστές», όπως τον Πτέραρχο Freiherr Wolfram von Richthofen, που είχε γίνει διεθνώς γνωστός ως Διοικητής της Λεγεώνας Condor, που ισοπέδωσε την Γκουέρνικα στην Ισπανία, όταν ο Χίτλερ είχε στείλει βοήθεια στον Φράνκο. Όπως γράφει ο Antony Beevor: «Τα διαβόητα πολεμικά του διαπιστευτήρια, η Γκουέρνικα και πιο πρόσφατα το Βελιγράδι, δεν ήταν καλός οιωνός για τις αρχαίες πόλεις της Κρήτης». Στις 14 Μαΐου 1941, 500 αεροπλάνα Junger 52, συγκεντρώθηκαν σε επτά αεροδρόμια στην Αττική και τη Βοιωτία, έτοιμα για τη μεταφορά των αλεξιπτωτιστών στην Κρήτη. Η επιχείρηση «Ερμής», είχε προγραμματιστεί για τις 17 Μαΐου, ωστόσο καθυστέρησε ώσπου να φτάσει το πετρελαιοφόρο «Rondine» με 5.000 τόνους κηροζίνης, μέσω Αδριατικής.
Σε σύσκεψη στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρετανία», καθορίστηκαν οι τελευταίες λεπτομέρειες της επίθεσης. Στις 19 Μαΐου, οι αλεξιπτωτιστές καθάρισαν τα ατομικά τους όπλα και τα πολυβόλα επί διπόδου τύπου Spandan.
Τοποθέτησαν τα προσωπικά τους είδη σε μικρά κιβώτια και συμπλήρωσαν ένα ειδικό έντυπο, το οποίο θα στελνόταν στον κοντινότερο συγγενή τους, σε περίπτωση θανάτου τους…
Τα ξημερώματα της 20ης Μαΐου 1941, άρχισε η επιχείρηση των Γερμανών για την κατάληψη της Κρήτης.
Να σημειώσουμε εδώ, ότι στους αλεξιπτωτιστές, πριν επιβιβαστούν στα αεροπλάνα, δινόταν ένα χαπάκι, το οποίο είναι άγνωστο τι ακριβώς περιείχε.
Οι πτήσεις των μεταγωγικών ξεκινούσαν με ακρίβεια δευτερολέπτου, μόλις άρχιζε να «χρυσίζει» η αυγή.
Στα σακίδια των Γερμανών αλεξιπτωτιστών που πήραν μέρος στη μάχη της Κρήτης, υπήρχε ένα μπρίκι, ένα μικρό καμινέτο για να βράζουν πάντα το νερό, διάφορα άλλα αντικείμενα (μαχαίρια κλπ.) και… προφυλακτικά (!).
Υπήρχε στους νεαρούς Γερμανούς αλεξιπτωτιστές η εντύπωση ότι θα κατακτήσουν τον κόσμο, ενώ έβλεπαν την επιχείρηση στην Κρήτη, μάλλον ως… πάρτι. «Έχουμε ξετρελαθεί από ενθουσιασμό», έγραφε ένας νεαρός δεκανέας στο ημερολόγιό του. Θα είχε μεγάλο ενδιαφέρον να μαθαίναμε τι έγραφε αργότερα στο ημερολόγιό του ο ίδιος δεκανέας, μετά τη μάχη της Κρήτης, αν βέβαια είχε επιζήσει…
Τα ξημερώματα εκείνης της μέρας, οι Γερμανοί μάθαιναν και ότι οι δυνάμεις, ελληνικές και συμμαχικές, που υπεράσπιζαν την Κρήτη, δεν ήταν 12.000, όπως νόμιζαν αλλά 48.000, κάτι που σίγουρα τους προβλημάτισε έντονα. Πλέον όμως ήταν πολύ αργά για ανάκληση της απόφασης. Τα πρώτα Junger 52, είχαν ήδη απογειωθεί για την Κρήτη. Η γενική διοίκηση της επιχείρησης, ανατέθηκε στον Λερ. Σ’ αυτήν μετείχαν 14.000 αλεξιπτωτιστές και 8.000 αλπινιστές. Διατέθηκαν 10 μεταφορικά σμήνη από 53 ανεμόπτερα και ακόμα 328 βομβαρδιστικά, 205 Junkers 87, γνωστότερα ως «Στούκας» και 233 καταδιωκτικά και μαχητικά.
Να σημειώσουμε με την ευκαιρία ότι το Stuka, αποτελεί συντετμημένος τύπος του SturzKampfflugzeng, που σημαίνει «αεροπλάνο καθέτου εφορμήσεως», το οποίο προέρχεται από τις λέξεις Sturz (πτώση, εφόρμηση) + Kampf (αγώνας, μάχη) + Flugzeng (αεροπλάνο).
Το σχέδιο εισβολής και κατάληψης της Κρήτης, προέβλεπε τη γρήγορη κατάληψη των αεροδρομίων και των πόλεων με κεραυνοβόλες ενέργειες αλεξιπτωτιστών και την αποκοπή των τηλεφωνικών συνδιαλέξεων μεταξύ Ηρακλείου, Χανίων και Ρέθυμνου. Στον γερμανικό σχεδιασμό όμως, υπήρχαν πολλές ελλείψεις. Γράφει ο Ρεϊμόν Καρτιέ:
«Ορισμένες υλικές δυσκολίες είχαν υποτιμηθεί. Μία απ’ αυτές είναι η πλήρωση των δεξαμενών βενζίνης των αεροπλάνων, που απαιτεί μεταφορά 3.600 λίτρων βενζίνης την ημέρα. Μια άλλη προέρχεται από τα τρομερά σύννεφα σκόνης που σηκώνουν τόσα αεροπλάνα, καθώς απογειώνονται διαδρόμους στρωμένους με χώμα και δυσχεραίνουν την ορατότητα σαν πυκνή ομίχλη».
Λίγο μετά τις 5 το πρωί, της 20 Μαΐου 1941, αεροπλάνα Stuka και Heinkel σφυροκοπούν με βόμβες 250 και 450 τόνων τα αεροδρόμια του Ηρακλείου και του Μάλεμε. Μια ώρα αργότερα, οι πρώτοι Γερμανοί αλεξιπτωτιστές, έκαναν την εμφάνισή τους στον ουρανό της Κρήτης. Οι μάχες που δόθηκαν στη Μεγαλόνησο, ήταν συγκλονιστικές. Τα αντιαεροπορικά πυρά Ελλήνων και συμμάχων και ο ηρωισμός τους, είχαν σαν αποτέλεσμα τεράστιες απώλειες από πλευράς Γερμανών και την αδυναμία προώθησής τους. Ενδεικτικά, στο Κολυμπάρι, οι Έλληνες Ευέλπιδες απέκρουσαν με επιτυχία την εχθρική επίθεση, όμως η έλλειψη πυρομαχικών τους ανάγκασε να συμπτυχθούν σε νέα τοποθεσία, ενώ το Τάγμα Οπλιτών Χωροφυλακής, απέκρουσε δύναμη Γερμανών αλεξιπτωτιστών που κατευθύνονταν προς το Ρέθυμνο, ενώ οι αλεξιπτωτιστές οι οποίοι στις 16.00 της 20ης Μαΐου, χωρίς αεροπορική υποστήριξη, επιχείρησαν να καταλάβουν το αεροδρόμιο Ηρακλείου, αντιμετωπίστηκαν με επιτυχία από Χωροφύλακες, οπλίτες του 7ου Συντάγματος Πεζικού και απλούς πολίτες.
Τη νύχτα της 20ης προς 21η Μαΐου 1941, οι Γερμανοί επιχειρούν να καταλάβουν το ύψωμα 107, που δεσπόζει πάνω από το αεροδρόμιο του Μάλεμε. Ο διοικητής των Νεοζηλανδών που υπερασπιζόταν το ύψωμα 107, Αντισυνταγματάρχης Άντριου, διέταξε την εγκατάλειψή του. Για την ενέργειά του αυτή, ο Άντριου επικρίθηκε σφοδρότατα, καθώς επέτρεψε στους Γερμανούς να καταλάβουν το αεροδρόμιο του Μάλεμε και να προσγειωθούν σ’ αυτό περισσότερα από 500 αεροπλάνα. Έτσι, δημιουργήθηκε μια ισχυρή γερμανική βάση για κατάληψη και άλλων στρατηγικών σημείων.
Παράλληλα, δύο γερμανικές νηοπομπές από επιταγμένα ελληνικά πλοιάρια, με ελληνικά πληρώματα και οι οποίες μετέφεραν 2.331 άνδρες, ξεκίνησαν από τον Πειραιά και τη Χαλκίδα για την Κρήτη. Στις 11.30 π.μ. της 21/5/1941, βρετανικά σκάφη υπό τον Ναύαρχο Γκλίνι, βύθισαν δεκαπέντε από αυτά.
Στις 22 Μαΐου, οι Σύμμαχοι φτάνουν τα ξημερώματα στην ανατολική άκρη του αεροδρομίου του Μάλεμε, αλλά στις 07.30 π.μ. ανακαλούνται. Το Μάλεμε πέφτει οριστικά στα χέρια των Γερμανών. Στον κάμπο των φυλακών της Αγιάς, οι Γερμανοί δεν μπορούσαν να διασπάσουν τις συμμαχικές γραμμές. Το 3ο Σύνταγμα Αλεξιπτωτιστών, στον κάμπο των φυλακών, στέλνει ένα απόσπασμά του υπό τον Ταγματάρχη Χάιλμαν με την ελπίδα να συναντηθεί με τις δυνάμεις που κινούνται από το Μάλεμε προς τα ανατολικά.
Στις 23 Μαΐου, οι Γερμανοί μεταφέρουν αεροπορικές ενισχύσεις στο Μάλεμε, ενώ οι συμμαχικές δυνάμεις αποσύρονται σε μια νέα αμυντική γραμμή κοντά στον Γαλατά.
Στις 24 Μαΐου, νέες γερμανικές ενισχύσεις ρίχνονται νοτιοδυτικά του Ηρακλείου, ενώ το 85ο και το 100ο Ορεινό Σύνταγμα, αρχίζουν επιθέσεις στη συμμαχική μετωπική γραμμή στον Γαλατά
Στις 25 Μαΐου το 1ο Βρετανικό Τάγμα που άρχισε να φτάνει στο Ηράκλειο από το Τυμπάκι, δεν μπόρεσε να προωθηθεί. Το σούρουπο, μια γερμανική επίθεση εκδηλώνεται στον Γαλατά, ωστόσο αντιμετωπίζεται με επιτυχία Αεροσκάφη της RAF επιτίθενται στο αεροδρόμιο του Μάλεμε και καταστρέφουν 24 μεταγωγικά Ju-52, ενώ χάνουν 7 δικά τους.
Στις 26 Μαΐου, οι Γερμανοί διασπούν την αμυντική γραμμή του τομέα Γαλατά-Χανίων και οι συμμαχικές δυνάμεις αποσύρονται προς τη Σούδα. Ο Freyberg, αποφασίζει να κινηθεί προς τα Σφακιά, για να μπορέσουν τα στρατεύματά του να φύγουν διαμέσου της θάλασσας.
Στις 27 Μαΐου, η Layforce των Κομάντος, υπό τον Αντισυνταγματάρχη Λέικοκ, φτάνει στον Κόλπο της Σούδας για να προστατεύσει και να καλύψει ως οπισθοφυλακή την αποχώρηση των συμμαχικών δυνάμεων. Ο Τσόρτσιλ ενημερώνεται ότι η Κρήτη δεν μπορεί πλέον να κρατηθούν και οι αρχηγοί των Επιτελείων (COS), διατάσσουν την εκκένωση της Μεγαλονήσου. Μια νέα αμυντική γραμμή σχηματίζεται ,γνωστή ως «42η Οδός». Οι Γερμανοί προελαύνουν, όμως οι Σύμμαχοι τους σταματούν έξω απ’ τα Χανιά. Οι σύμμαχοι υποχωρούν προς τα Σφακιά.
Στις 28 Μαΐου, γενικεύεται η επιχείρηση εκκένωσης, με τη ναυτική δύναμη «Β» να κατευθύνεται προς το Ηράκλειο και τη ναυτική δύναμη «C» προς τα Σφακιά. Ιταλοί από τα Δωδεκάνησα, καταλαμβάνουν την περιοχή του νομού Λασιθίου.
Στις 29 Μαΐου, το αντιτορπιλικό «Imperial», βυθίστηκε από Stuka βόρεια της Κρήτης. 700 άνδρες επιβιβάζονται σε πλοία από τα Σφακιά και 4.000 από το Ηράκλειο. Η συμμαχική οπισθοφυλακή καταδιώκεται από το 100ο Ορεινό Σύνταγμα. Οι Γερμανοί καταλαμβάνουν το Ηράκλειο και το Ρέθυμνο.
Στις 30 Μαΐου, η ναυτική δύναμη «D», ερχόμενη από την Αλεξάνδρεια, επιβιβάζει στα πλοία της 6.000 άνδρες από τα Σφακιά, ενώ η δύναμη «C» κατευθύνεται ξανά στην Κρήτη. Το Μάλεμε βομβαρδίζεται εκ νέου από τη RAF.
Στις 31 Μαΐου, άλλοι 1.500 άνδρες επιβιβάζονται σε πλοία της δύναμης «C». Ο Freyberg αναχωρεί για την Αίγυπτο με υδροπλάνο, ενώ ο Υποστράτηγος Weston, αναλαμβάνει επικεφαλής των δυνάμεων που παραμένουν στην Κρήτη
Την 1η Ιουνίου 1941, η δύναμη «D», μεταφέρει από τα Σφακιά 4.000 ακόμα άνδρες. Όσοι έμειναν στην Κρήτη, πιάστηκαν αιχμάλωτοι. Από τους τελευταίους, αναχώρησε ο Weston με υδροπλάνο για την Αίγυπτο.
Απολογισμός
Έτσι, έπεσε στα χέρια των Γερμανών η Κρήτη. Για τον Student, η Μεγαλόνησος έμεινε πάντα μια πικρή ανάμνηση. Οι ναζί είχαν 3.986 νεκρούς και 2.594 αγνοούμενος, μεταξύ 20ης Μαΐου και 1ης Ιουνίου. 220 αεροσκάφη καταστράφηκαν τελείως και 150 υπέστησαν σοβαρές ζημιές.
Σύμφωνα με τη Διεύθυνση Ιστορίας Στρατού, 426 Έλληνες σκοτώθηκαν στην Κρήτη, ενώ απροσδιόριστος ήταν ο αριθμός τραυματιών. Κάποιες άλλες πηγές, κάνουν λόγο για 5.256 αιχμαλώτους.
Οι συμμαχικές απώλειες, ήταν 3.570 νεκροί, 1.737 τραυματίες και 11.835 αιχμάλωτοι. Άλλοι 800, υπολογίζεται ότι σκοτώθηκαν κατά τις επιχειρήσεις εκκένωσης.
Επίλογος
Η ευθύνη των Συμμάχων, ιδιαίτερα των Βρετανών, για την τελική έκβαση της Μάχης της Κρήτης ήταν μεγάλη.
Όλο το βάρος είχε δοθεί στη θάλασσα, καθώς περίμεναν ότι από εκεί θα «χτυπούσαν» οι Γερμανοί. Έτσι στο Μάλεμε, βρίσκονταν μόνο μερικές εκατοντάδες Νεοζηλανδοί. Η κατάληψη του Μάλεμε, ήταν καθοριστικής σημασίας, όπως αναφέραμε για τη νίκη των Γερμανών. Συγκλονιστική ήταν και η βοήθεια του άμαχου πληθυσμού της Κρήτης. Αστράτευτοι πολίτες με επικεφαλής πρόκριτους, πήραν μέρος σε μάχες ως εθελοντές. Αλλά και απλοί κάτοικοι, άνδρες και γυναίκες, εξόντωσαν ακόμα και με γεωργικά εργαλεία αλεξιπτωτιστές που μόλις είχαν πέσει στο έδαφος!
Όπως είπε ο Χίτλερ: «Η Κρήτη αποδεικνύει ότι οι αλεξιπτωτισταί ανήκουν πλέον εις το παρελθόν, διότι η επιτυχία του όπλου αυτού εξαρτάται από τον αιφνιδιασμόν, έναν παράγοντα δηλαδή που έχει εκλείψει πλέον. Ο Τσόρτσιλ έγραψε: «Στην Κρήτη, ο Goering επέτυχε μια Πύρρειο νίκη, διότι με τις δυνάμεις που σπατάλησε εκεί θα μπορούσε εύκολα να κατακτήσει την Κύπρο, τη Συρία, το Ιράκ και ίσως ακόμη και την Περσία». Ο Βρετανός ιστορικός Alan Clark, γράφει:
«Πόσο διαφορετικός θα ήταν ο ρους της ιστορίας, εάν ένα χρόνο πριν οι κάτοικοι της Δύσεως είχαν δείξει το ίδιο θάρρος με τους Κρητικούς κατά την εισβολή των Γερμανών στα εδάφη τους;». Και τέλος, η «Επιχείρηση Μπαρμπαρόσα», των Γερμανών προς την Ε.Σ.Σ.Δ., καθυστέρησε σημαντικά χάρη στην Ελλάδα. Βέβαια, παρά τα καλά λόγια, οι Μεγάλες Δυνάμεις, υποστηρίζουν μέχρι σήμερα, διαχρονικά, όχι τη χώρα μας αλλά επιτήδειους ουδέτερους, τυχοδιώκτες και σφετεριστές της ελληνικής ιστορίας…
Πηγές: Antony Beevor , «ΚΡΗΤΗ Η ΜΑΧΗ ΚΑΙ Η ΑΝΤΙΣΤΑΣΗ», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΓΚΟΒΟΣΤΗ
ΗΛΙΑΣ ΦΙΛΙΠΠΙΔΗΣ, «ΚΡΗΤΗ 1941», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΙΩΛΚΟΣ
ΔΗΜΟΣΘΕΝΗΣ ΚΟΥΚΟΥΝΑΣ, «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΑΤΟΧΗΣ», ΤΟΜΟΣ Β’, ΕΚΔΟΤΙΚΟΣ ΟΙΚΟΣ Α.Α. ΛΙΒΑΝΗ
ΘΕΟΧΑΡΗΣ ΔΕΤΟΡΑΚΗΣ. «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΗΣ ΚΡΗΤΗΣ, ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΜΥΣΤΙΣ,1990
Δρ. ΙΩΑΝΝΗΣ Σ.ΠΑΠΑΦΛΩΡΑΤΟΣ, «ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΣΤΡΑΤΟΥ 1833-1949», ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΣΑΚΚΟΥΛΑ 2014
«ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΕΘΝΟΥΣ»,ΕΚΔΟΤΙΚΗ ΑΘΗΝΩΝ
Ιστορία - Πολιτισμός
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων.
Περισσότερα από 30 εκατομμύρια έγγραφα, κατάλογοι κρατουμένων και στοιχεία καταναγκαστικής εργασίας βοηθούν στην ανασύνθεση προσωπικών ιστοριών που κινδύνεψαν να χαθούν οριστικά. Με την ψηφιοποίηση και τη χρήση νέων τεχνολογιών, το αρχείο επιχειρεί να διατηρήσει ζωντανή τη μνήμη και να δώσει απαντήσεις σε οικογένειες που εξακολουθούν να αναζητούν την τύχη των συγγενών τους. Πίσω από κάθε όνομα σε έναν κατάλογο κρατουμένων, πίσω από κάθε φθαρμένο έγγραφο και κάθε χειρόγραφη καταχώριση μπορεί να κρύβεται μια ανθρώπινη ιστορία που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί.
Για χιλιάδες οικογένειες, η αναζήτηση πληροφοριών για συγγενείς που διώχθηκαν, φυλακίστηκαν ή εξαφανίστηκαν κατά τη ναζιστική περίοδο παραμένει μια ανοιχτή υπόθεση, ακόμη και οκτώ δεκαετίες μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στη Γερμανία, τα Arolsen Archives, το Διεθνές Κέντρο για τις Ναζιστικές Διώξεις, αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους θεσμούς για τη διερεύνηση αυτών των υποθέσεων. Η συλλογή τους περιλαμβάνει περισσότερα από 30 εκατομμύρια ιστορικά έγγραφα, με πληροφορίες για περίπου 17,5 εκατομμύρια ανθρώπους που υπήρξαν θύματα ή επιζώντες του ναζιστικού καθεστώτος.
Το έργο του αρχείου δεν περιορίζεται στη φύλαξη ιστορικών τεκμηρίων. Στόχος είναι να διατηρηθούν τα πρωτότυπα, να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχουν και να γίνουν προσβάσιμες σε συγγενείς θυμάτων, ερευνητές και πολίτες από όλο τον κόσμο. Έτσι, τα έγγραφα της ναζιστικής περιόδου μετατρέπονται σε ένα εργαλείο αναζήτησης της ιστορικής αλήθειας και αποκατάστασης της μνήμης.
Από τα αρχεία των διώξεων στην αναζήτηση της ανθρώπινης μοίρας
Τα Arolsen Archives ιδρύθηκαν το 1948, με την ονομασία International Tracing Service, σε μια εποχή κατά την οποία εκατομμύρια άνθρωποι προσπαθούσαν να εντοπίσουν συγγενείς τους που είχαν χαθεί στη διάρκεια του πολέμου. Η αρχική αποστολή ήταν να βοηθήσουν στον εντοπισμό αγνοουμένων και στη διευκρίνιση της τύχης ανθρώπων που είχαν υποστεί ναζιστικές διώξεις. Με την πάροδο των δεκαετιών, η συλλογή εξελίχθηκε σε ένα διεθνές αρχείο ιστορικής τεκμηρίωσης. Τα έγγραφα αφορούν κρατουμένους σε στρατόπεδα συγκέντρωσης, γκέτο και φυλακές της Γκεστάπο, ανθρώπους που οδηγήθηκαν σε καταναγκαστική εργασία, αλλά και επιζώντες που βρέθηκαν υπό τη φροντίδα συμμαχικών οργανώσεων μετά το 1945. Περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τους εκτοπισμένους πληθυσμούς και τη μετανάστευση κατά τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια.
Οι κατάλογοι, τα δελτία κρατουμένων, οι καταγραφές μεταγωγών και τα διοικητικά έγγραφα μπορούν να προσφέρουν πολύτιμες πληροφορίες για την πορεία ενός ανθρώπου μέσα στο σύστημα διώξεων. Ένα όνομα, μια ημερομηνία ή ένας αριθμός μητρώου ενδέχεται να αποτελέσει το στοιχείο που θα συνδέσει διαφορετικά έγγραφα και θα επιτρέψει την ανασύνθεση ενός μέρους της ζωής του. Ωστόσο, το αρχείο δεν είναι πλήρες. Πολλά έγγραφα καταστράφηκαν από τους ίδιους τους Ναζί ή χάθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου. Επιπλέον, εκατομμύρια άνθρωποι δολοφονήθηκαν χωρίς να καταγραφούν ποτέ τα ονόματά τους. Για τον λόγο αυτό, η απουσία ενός προσώπου από τις διαθέσιμες συλλογές δεν σημαίνει ότι δεν υπήρξε ή ότι δεν υπέστη διώξεις.
Η ψηφιοποίηση αλλάζει τον τρόπο αναζήτησης
Για πολλά χρόνια, η αξιοποίηση του αρχείου απαιτούσε εκτεταμένη χειρωνακτική εργασία. Οι ερευνητές έπρεπε να εξετάζουν φακέλους, να διαβάζουν χειρόγραφες σημειώσεις και να αντιπαραβάλλουν πληροφορίες που βρίσκονταν σε διαφορετικά έγγραφα. Η ψηφιοποίηση αλλάζει σταδιακά αυτή τη διαδικασία. Τα Arolsen Archives αναπτύσσουν ένα ηλεκτρονικό αρχείο μέσω του οποίου οι χρήστες μπορούν να αναζητούν ονόματα και ιστορικά θέματα, να εντοπίζουν ψηφιοποιημένα τεκμήρια και να εξετάζουν το περιεχόμενό τους από απόσταση. Η διαδικασία, ωστόσο, δεν τελειώνει με τη σάρωση ενός εγγράφου. Για να μπορεί να αναζητηθεί αποτελεσματικά, πρέπει να καταχωριστούν τα στοιχεία του, να συνδεθούν τα ονόματα με τις αντίστοιχες εγγραφές και να οργανωθούν οι πληροφορίες που περιέχει.
Σε αυτό το στάδιο αξιοποιούνται τεχνολογίες οπτικής αναγνώρισης χαρακτήρων (OCR), καθώς και εργαλεία που βοηθούν στην ομαδοποίηση και τη διασύνδεση δεδομένων. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να διευκολύνει την ανάγνωση καταλόγων και την αντιπαραβολή πληροφοριών από διαφορετικά έγγραφα, ώστε να εντοπίζονται πιθανές συνδέσεις ανάμεσα σε πρόσωπα, τόπους και γεγονότα. Η τεχνολογία, όμως, δεν υποκαθιστά την ιστορική έρευνα. Τα παλιά έγγραφα περιέχουν δυσανάγνωστα χειρόγραφα, διαφορετικές γραφές ονομάτων, συντομογραφίες και λάθη καταγραφής. Για τον λόγο αυτό, η αυτοματοποιημένη αναγνώριση χρειάζεται έλεγχο και αξιολόγηση, ιδιαίτερα όταν αφορά στοιχεία που μπορούν να επηρεάσουν την ανασύνθεση της μοίρας ενός θύματος.
Όταν ένα όνομα οδηγεί σε μια οικογενειακή ιστορία
Η σημασία των Arolsen Archives γίνεται ιδιαίτερα εμφανής μέσα από τις αναζητήσεις συγγενών. Για ανθρώπους που προσπαθούν να μάθουν τι συνέβη σε έναν παππού, μια γιαγιά ή έναν άλλο συγγενή που εξαφανίστηκε κατά τη ναζιστική περίοδο, ακόμη και ένα μικρό εύρημα μπορεί να έχει μεγάλη συναισθηματική και ιστορική αξία. Η αναζήτηση μπορεί να οδηγήσει σε πληροφορίες για την κράτηση ενός προσώπου, τη μεταφορά του σε στρατόπεδο, την καταναγκαστική εργασία ή την παρουσία του σε μεταπολεμικό καταυλισμό εκτοπισμένων. Σε άλλες περιπτώσεις, τα έγγραφα προσφέρουν μόνο αποσπασματικές ενδείξεις, οι οποίες χρειάζεται να διασταυρωθούν με άλλες πηγές.
Το ηλεκτρονικό αρχείο είναι ελεύθερα προσβάσιμο και μπορεί να χρησιμοποιηθεί τόσο για προσωπικές αναζητήσεις όσο και για επιστημονικούς, εκπαιδευτικούς και δημοσιογραφικούς σκοπούς. Όταν η διαδικτυακή έρευνα δεν αποδίδει αποτελέσματα, οι ενδιαφερόμενοι μπορούν να απευθυνθούν στην υπηρεσία αναζήτησης του οργανισμού. Η προσπάθεια αυτή έχει ιδιαίτερη σημασία σε μια εποχή κατά την οποία οι επιζώντες του ναζισμού λιγοστεύουν. Καθώς οι προσωπικές μαρτυρίες χάνονται σταδιακά, τα τεκμήρια αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα για την ιστορική έρευνα και τη διατήρηση της μνήμης.
#everynamecounts: Η μνήμη ως συλλογική προσπάθεια
Η ψηφιοποίηση δεν στηρίζεται αποκλειστικά στους εργαζομένους του αρχείου. Σημαντικό ρόλο έχουν και οι εθελοντές που συμμετέχουν στην πρωτοβουλία #everynamecounts. Μέσω της δράσης αυτής, πολίτες βοηθούν στην καταχώριση πληροφοριών από ιστορικά έγγραφα, ώστε τα ονόματα και τα σχετικά στοιχεία να γίνουν ευκολότερα αναζητήσιμα. Η συμμετοχή τους συμβάλλει στην προσπάθεια να συνδεθούν οι ψηφιοποιημένες σελίδες με συγκεκριμένα πρόσωπα και να διευκολυνθούν οι μελλοντικές αναζητήσεις.
Πρόκειται για μια μορφή συμμετοχικής ιστορικής μνήμης, στην οποία η τεχνολογία συνδυάζεται με την ανθρώπινη εργασία. Η καταχώριση ενός ονόματος δεν αποτελεί απλώς μια τεχνική διαδικασία: είναι ένας τρόπος να αναγνωριστεί η ύπαρξη ενός ανθρώπου και να διατηρηθεί η ιστορία του μέσα σε ένα ευρύτερο αρχείο συλλογικής εμπειρίας. Παράλληλα, η πρωτοβουλία #StolenMemory επικεντρώνεται στην αναζήτηση συγγενών πρώην κρατουμένων στους οποίους είχαν αφαιρεθεί προσωπικά αντικείμενα κατά τη σύλληψή τους. Τα αντικείμενα αυτά, όταν είναι δυνατόν να επιστραφούν στις οικογένειες, λειτουργούν ως απτοί σύνδεσμοι με ανθρώπους των οποίων η ιστορία συχνά έχει διασωθεί μόνο μέσα από έγγραφα.
Παρά την πρόοδο της ψηφιοποίησης, η προστασία των πρωτότυπων εγγράφων παραμένει βασική προτεραιότητα. Πολλά από αυτά χρησιμοποιήθηκαν επί δεκαετίες για τη διεκπεραίωση αιτημάτων εντοπισμού αγνοουμένων. Το συχνό ξεφύλλισμα, η αντιγραφή και η μεταφορά τους έχουν αφήσει σημάδια φθοράς. Οι εργασίες συντήρησης περιλαμβάνουν την κατάλληλη συσκευασία, την αντιμετώπιση της όξινης φθοράς του χαρτιού και την καταγραφή της κατάστασης κάθε τεκμηρίου. Η ψηφιακή πρόσβαση περιορίζει την ανάγκη συνεχούς χειρισμού των πρωτοτύπων, χωρίς όμως να καταργεί την ανάγκη διατήρησής τους.
Η σημασία της συλλογής έχει αναγνωριστεί και διεθνώς: από το 2013, τα Arolsen Archives περιλαμβάνονται στο πρόγραμμα «Μνήμη του Κόσμου» της UNESCO, το οποίο αποσκοπεί στην προστασία και ανάδειξη σημαντικών τεκμηρίων της παγκόσμιας ιστορίας.
Ένα αρχείο για το παρελθόν και τις επόμενες γενιές
Η δουλειά των Arolsen Archives δείχνει ότι η ιστορική μνήμη δεν διατηρείται μόνο μέσα από μνημεία, επετείους και δημόσιες τελετές. Διατηρείται και μέσα από την επίμονη εργασία της καταγραφής, της διασταύρωσης και της προστασίας των τεκμηρίων. Κάθε έγγραφο μπορεί να αποτελέσει μια μαρτυρία για το πώς οργανώθηκαν οι διώξεις, πώς λειτούργησε ο μηχανισμός καταναγκαστικής εργασίας και ποιες συνέπειες είχε ο ναζισμός για εκατομμύρια ανθρώπους. Ταυτόχρονα, μπορεί να προσφέρει σε μια οικογένεια μια πληροφορία που αναζητούσε επί δεκαετίες.
Σε μια περίοδο κατά την οποία η παραπληροφόρηση και η διαστρέβλωση ιστορικών γεγονότων εξακολουθούν να αποτελούν πρόκληση, η πρόσβαση στις πρωτογενείς πηγές αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Τα αρχεία δεν απαντούν σε κάθε ερώτημα, ούτε μπορούν να αναπληρώσουν τα τεκμήρια που χάθηκαν. Μπορούν, όμως, να διασώσουν όσα εξακολουθούν να υπάρχουν και να επιτρέψουν στις επόμενες γενιές να τα μελετήσουν. Στο Μπαντ Άρολσεν, η αναζήτηση δεν αφορά μόνο το τι συνέβη στο παρελθόν. Αφορά και τη δυνατότητα να μη χαθούν ξανά τα ίχνη ανθρώπων που βρέθηκαν στο επίκεντρο ενός από τα μεγαλύτερα εγκλήματα της ευρωπαϊκής ιστορίας.
Αναλύσεις
Η ιστορία του Καπετανίδη στον Ισραηλινό Τύπο
Η ζωή, η δημοσιογραφική δράση και η θυσία του Νίκου Καπετανίδη αναδεικνύονται στην Israel Hayom, μέσα από άρθρο του Χρήστου Κωνσταντινίδη, που θέτει στο επίκεντρο τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου και την άρνηση της Τουρκίας να αναμετρηθεί με το ιστορικό της παρελθόν.
Στον ισραηλινό Τύπο φτάνει η ιστορία του Νίκου Καπετανίδη, του Πόντιου δημοσιογράφου που οδηγήθηκε στην αγχόνη στην Αμάσεια, στις 21 Σεπτεμβρίου 1921, επειδή υπερασπίστηκε με την πένα και τη δημόσια στάση του τον Ελληνισμό του Πόντου.
Με άρθρο που δημοσιεύθηκε στις 13 Οκτωβρίου 2026 στην Israel Hayom, ο δημοσιογράφος και διευθυντής σύνταξης του Geopolitico.gr, Χρήστος Κωνσταντινίδης, παρουσιάζει στο διεθνές αναγνωστικό κοινό τη διαδρομή του εκδότη της «Εποχής». Παράλληλα, συνδέει την ιστορική του μαρτυρία με το σημερινό ζήτημα της λογοδοσίας και την επιλεκτική στάση της Άγκυρας απέναντι στα εγκλήματα του παρελθόντος.
Το δημοσίευμα φέρει τον τίτλο «Turkey demands accountability from Israel – but not from itself», δηλαδή «Η Τουρκία απαιτεί λογοδοσία από το Ισραήλ – αλλά όχι από τον εαυτό της».
Η αφετηρία του άρθρου είναι η εκτέλεση του 32χρονου Καπετανίδη. Γεννημένος στη Ριζούντα το 1889 και απόφοιτος του Φροντιστηρίου Τραπεζούντας, ο δημοσιογράφος εξέδωσε το 1918 την εφημερίδα «Εποχή», καταγράφοντας τις διώξεις και τη βία που υφίσταντο οι ελληνικοί πληθυσμοί στην Τραπεζούντα και στα χωριά του Πόντου.
Μέσα από αναφορές στη μαρτυρία του Δημήτρη Ψαθά στη «Γη του Πόντου», ο Κωνσταντινίδης σκιαγραφεί έναν άνθρωπο με ορμή, πατριωτικό φρόνημα και βαθιά πίστη στην ελευθερία. Έναν εκδότη που αντιλαμβανόταν τη δημοσιογραφία ως ευθύνη απέναντι στον λαό του και κατονόμαζε τους υπευθύνους των διωγμών, γνωρίζοντας ότι κάθε φύλλο της εφημερίδας του μπορούσε να χρησιμοποιηθεί εναντίον του.
Ιδιαίτερη θέση στο άρθρο έχει η αντιπαράθεσή του με τον Τοπάλ Οσμάν, τον παραστρατιωτικό αρχηγό που συνδέθηκε με σφαγές, λεηλασίες και εκτοπισμούς Ελλήνων και Αρμενίων. Όπως υπογραμμίζεται, ο Καπετανίδης δεν υποχώρησε μπροστά στις απειλές του, ούτε άλλαξε τη γραμμή της εφημερίδας για να εξασφαλίσει την προσωπική του σωτηρία.
Το δημοσίευμα περιγράφει τα λεγόμενα «Δικαστήρια Ανεξαρτησίας» της Αμάσειας ως μηχανισμό εξόντωσης της ηγεσίας του ποντιακού Ελληνισμού. Κληρικοί, εκπαιδευτικοί, επιχειρηματίες και δημοσιογράφοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με διαδικασίες στις οποίες, σύμφωνα με την ανάλυση του αρθρογράφου, η καταδίκη είχε ουσιαστικά προαποφασιστεί.
Απέναντι στους κατηγόρους του, ο Καπετανίδης υπερασπίστηκε ανοιχτά την εθνική του θέση. Όταν κατηγορήθηκε ότι αγωνιζόταν για την ανεξαρτησία του Πόντου, δήλωσε ότι επιδίωκε και την ένωσή του με την Ελλάδα. Το άρθρο αναφέρεται και στην τελευταία του κραυγή πριν από τον απαγχονισμό: «Ζήτω η Ελλάς!»
Κεντρικό σημείο της παρέμβασης αποτελεί η διάσωση του αρχείου της «Εποχής» από τον αδελφό του, Κώστα Καπετανίδη, ο οποίος το μετέφερε στην Ελλάδα. Η ψηφιοποίησή του, επισημαίνει ο Κωνσταντινίδης, δημιουργεί δυνατότητες ευρύτερης μελέτης και διεθνούς αξιοποίησης.
Πρόκειται για τεκμήρια γραμμένα την ώρα που εξελίσσονταν οι διωγμοί. Ο αρθρογράφος προτείνει τη μετάφραση, την επιστημονική επεξεργασία και την παρουσίασή τους σε κοινοβούλια, πανεπιστήμια και διεθνείς οργανισμούς, ως μέρος μιας οργανωμένης προσπάθειας για τη διεθνή αναγνώριση της Γενοκτονίας.
Η σύνδεση με το σήμερα γίνεται μέσα από την κριτική στην Τουρκία, η οποία κατηγορεί το Ισραήλ για γενοκτονία στη Γάζα, ενώ εξακολουθεί να αρνείται τη Γενοκτονία των Ελλήνων του Πόντου. Το άρθρο διευκρινίζει ότι οι καταγγελίες κατά του Ισραήλ πρέπει να κρίνονται με βάση τα αποδεικτικά στοιχεία και το δίκαιο. Θέτει, όμως, ταυτόχρονα το ζήτημα της συνέπειας: ένα κράτος που απαιτεί έλεγχο της συμπεριφοράς άλλων κρατών οφείλει να δέχεται τον έλεγχο και της δικής του ιστορικής διαδρομής.
Μέσα από την ιστορία του Καπετανίδη, η παρέμβαση στην Israel Hayom αναδεικνύει έτσι ένα συγκεκριμένο αίτημα: η διασωθείσα μαρτυρία της «Εποχής» να αποκτήσει τη διεθνή παρουσία που της αναλογεί, μεταφέροντας την ιστορική τεκμηρίωση του ποντιακού Ελληνισμού πέρα από τα ελληνικά σύνορα.
Διαβάστε το άρθρο στην Israel Hayom.
GEOPOLITICO
Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας
Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.
Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα
Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.
Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.
Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.
Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.
Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).
Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.
Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.
Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.
Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.
Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.
Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού
Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.
Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.
Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.
Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.
Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές
Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.
Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.
Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.
Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.
Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας
Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.
Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.
Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.
Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.
Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.
Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών
Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.
Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.
Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.
Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.
Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.
Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.
Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.
Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.
Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.
ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
Πόλεμος συμφερόντων για το LNG – Το τουρκικό σχέδιο και η ελληνική απάντηση
Στο Direct News, ο Ανδρέας Μουντζουρούλιας παρουσιάζει τις πληροφορίες του για τον GSI, αναλύει τα τουρκικά δημοσιεύματα για την Γκίλφοϊλ...
Arolsen Archives: Το αρχείο που αναζητά τα ίχνη εκατομμυρίων θυμάτων του ναζισμού
Στη γερμανική πόλη Μπαντ Άρολσεν φυλάσσεται μία από τις σημαντικότερες συλλογές τεκμηρίων για τα θύματα των ναζιστικών διώξεων. Περισσότερα από...
Πού βρίσκεται η Ελλάδα στον σχεδιασμό του IMEC;
Η επίκληση της ελληνικής κληρονομιάς, η κριτική για τις αμερικανικές τοποθετήσεις στα ελληνοτουρκικά και η ανάγκη μιας εθνικής στρατηγικής που...
Νέα τουρκική πρόκληση νότια του Καστελλόριζου! NAVTEX της Άγκυρας στην περιοχή που θα περάσει το γαλλικό ερευνητικό για το καλώδιο Ελλάδας–Κύπρου
Η Άγκυρα εξέδωσε NAVTEX για περιοχή νότια του Καστελλόριζου, όπου έχει προγραμματιστεί η πολυεθνική άσκηση «EUNOMIA», αμφισβητώντας τη δικαιοδοσία του...
EurAsia Review: Ποιοι προστατεύουν τα κυκλώματα λαθρεμπορίου στα σύνορα Ιράν, Πακιστάν και Αφγανιστάν – Ο σκοτεινός ρόλος παραγόντων ασφαλείας
Ένα εκτεταμένο σύστημα παράνομου εμπορίου, διαφθοράς και πολιτικής προστασίας περιγράφει σε ανάλυσή του το EurAsia Review. Από τα καύσιμα και...
-
Αναλύσεις4 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ3 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO4 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας