Ιστορία - Πολιτισμός
Καλόπιστες επισημάνσεις στην ιστορικό Μαρία Ευθυμίου μέσα από αποσπάσματα της βιογραφίας του Γενναίου Κολοκοτρώνη
Απάντηση στην ιστορικό κυρία Μαρία Ευθυμίου για τα περί Κολοκοτρώνη και τις ευθύνες του στον εμφύλιο του Εθνικοαπελευθερωτικού μας Αγώνα
Γράφει ο Ιωάννης Β. Δασκαρόλης (πρώτη δημοσίευση: Huffington post)
Γενικά αποφεύγω να αντιπαρατεθώ με άλλους ιστορικούς για τις απόψεις τους σε ζητήματα ιστορίας. Στην περίπτωση αυτή όμως της Κας Ευθυμίου και των θέσεών της για τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, θα παραθέσω καλόπιστα κάποια αποσπάσματα από το έργο μου «Γενναίος Κολοκοτρώνης – Ο έφηβος οπλαρχηγός του 1821» που εκδόθηκε τον Απρίλιο που νομίζω ότι θα διαφωτίσουν κάποιες πτυχές των ζητημάτων που θίγει και θα υποβοηθήσουν τον δημόσιο διάλογο.
Αναφέρει η Κα Ευθυμίου:
Βασικό χαρακτηριστικό της Επανάστασης του ’21 είναι και οι μεγάλης κλίμακας εσωτερικές συγκρούσεις, που πήραν τον χαρακτήρα εμφυλίου –Ελληνικός εμφύλιος πόλεμος (1823–1825). Στην ουσία, όλο το 1824 ήταν χρονιά εμφυλίου πολέμου. Αυτό που οδήγησε την επανάσταση σε δύο κύκλους εμφυλίων ήταν η επιδίωξη του Θ. Κολοκοτρώνη να την ελέγξει πολιτικά. Τελικά, ο Κολοκοτρώνης και οι Πελοποννήσιοι ηττήθηκαν, γι’ αυτό και φυλακίστηκαν. Κολοκοτρώνης: «Θάλασσα εµένα δεν µε τρώγει, αλλ’ ούτε τα ψάρια». Η φυλάκιση του Γέρου του Μοριά σε μοναστήρι της Ύδρας στον εμφύλιο του 1825 | Μηχανή του Χρόνου από τους αντιπάλους τους το 1825 στο μοναστήρι του Προφήτη Ηλία, στην Ύδρα.
Ο Κολοκοτρώνης μπήκε στη διαδικασία διεκδίκησης της εξουσίας εκ μέρους των «στρατιωτικών» στηριγμένος στο γεγονός ότι είχε νικήσει, το καλοκαίρι του 1822, τον Δράμαλη στα Δερβενάκια κάτι που εκτίναξε το κύρος και τη δύναμη του ίδιου, αλλά και των «στρατιωτικών» απέναντι στους «πολιτικούς». Με τις κινήσεις του να ελέγξει την Εθνοσυνέλευση του Άστρους κατηγορήθηκε ότι επεδίωκε να εγκαθιδρύσει «γκοβέρνο μιλιτάρε», δηλαδή στρατιωτική κυβέρνηση. Θα μπορούσε να είχε επιτύχει, αλλά χειρίστηκε το πράγμα αφρόνως και τελικά απέτυχε, την ίδια ώρα που ο Ιμπραήμ Πασάς και οι Αιγύπτιοι έμοιαζε πως συνέτριβαν την Επανάσταση, με μεγάλο κίνδυνο να ακολουθήσει γενική σφαγή.
Εδώ έχουμε μία πραγματικότητα που αξίζει προβληματισμού: το γεγονός δηλαδή ότι ένας άνθρωπος, ο οποίος πράγματι στα Δερβενάκια έσωσε την Επανάσταση, δρα μετά με τρόπο βλαπτικό για αυτήν, όπως αργότερα έπραξε και ο Ανδρέας Μιαούλης, ο μέγιστος των Ελλήνων ναυτικών της Επανάστασης, ο οποίος, αντιπολιτευόμενος τον Καποδίστρια, έκαψε στον Πόρο τον ελληνικό στόλο το 1831. Στην πραγματικότητα ο Εμφύλιος δεν σταμάτησε το 1825, παρά υπέβοσκε και τα επόμενα χρόνια, αναζωπυρώθηκε μετά το 1830 ως αντιπολίτευση στον Καποδίστρια, κορυφώθηκε το 1831 μετά τη δολοφονία του Κυβερνήτη, για να πάψει το 1833 με την έλευση της Αντιβασιλείας και του ενόπλου βαυαρικού σώματος που τη συνόδευε.
1η Επισήμανση: Η σύγκρουση μεταξύ Κολοκοτρώνη και κυβέρνησης το 1823 είχε ξεκινήσει πολύ πριν την κάθοδο της στρατιάς του Δράμαλη. Η κυβέρνηση με την πρόσθετη στρατολογία που επέβαλλε υπονόμευσε τα στρατεύματα του Κολοκοτρώνη και την πολιορκία των Πατρών.
Έτσι, ενώ η κυβέρνηση απένειμε βαθμούς και τιμές στους οπλαρχηγούς και την αρχιστρατηγία στον Κολοκοτρώνη, προσπαθούσε ταυτόχρονα να μειώσει το κύρος του, διορίζοντας τον ανταγωνιστή του Κανέλλο Δεληγιάννη στρατηγό στις 5 Μαρτίου 1822, αλλά κυρίως δίνοντας το δικαίωμα στρατολογίας σε αυτόν και σε προκρίτους ή οπλαρχηγούς που ήλεγχε η ίδια.[1] Όταν ο Θ. Κολοκοτρώνης έμαθε την νέα στρατολόγηση της κυβέρνησης που υπονόμευσε άμεσα τις στρατιωτικές του δυνάμεις στην πολιορκία,[2] εξοργίστηκε μέχρι παραφοράς κατά των προκρίτων που τη στήριζαν. Διέλυσε την πολιορκία των Πατρών στις 23 Ιουνίου 1822, ανακάλεσε τον Γενναίο από την Στερεά για να συσπειρώσει τις δυνάμεις που ήταν απολύτως πιστές σε αυτόν προσωπικά[3] και βάδισε κυκλικά[4] μέσω Γαστούνης προς την Τριπολιτσά ζητώντας εκδίκηση από την κυβέρνηση. Έφτασε στον Άργος τον Ιούλιο και ζήτησε και από την κυβέρνηση και από την Πελοποννησιακή Γερουσία να μεταβούν εκεί ώστε να υπάρξει μια συνολική συνεννόηση. Η πρόθεση του[5] Κολοκοτρώνη ήταν να καταργήσει και τα δύο Σώματα διά της βίας και να συστήσει μια στρατιωτική δικτατορία (Γοβέρνο Μιλιτάρε),[6] ενώ υποστηρικτές του στην Τριπολιτσά μιλούσαν για οικονομικά σκάνδαλα της κυβέρνησης και για φόνους γερουσιαστών που θα ακολουθούσαν.[7]
2η Επισήμανση: Νομίζω ότι είναι ανακριβές και εντελώς άδικο να υποστηρίξει κανείς ότι οι εμφύλιοι προήλθαν μόνο από την θέληση του Κολοκοτρώνη.
Ενδεικτικά για τον Α΄ εμφύλιο
Τον Δεκέμβριο του 1823 τα μέλη του Βουλευτικού μεταφέρθηκαν κρυφά στο ορεινό Κρανίδι που τους πρόσφερε μεγαλύτερη ασφάλεια από τις επιδρομές των αντιπάλων του και επανέλαβαν τις συνεδριάσεις του Σώματος. Το Βουλευτικό είχε ακόμη δύο πολύτιμα όπλα στα χέρια του: την σφραγίδα για τα πρακτικά και τα νόμιμα έγγραφα για την αίτηση δανείου στους Άγγλους τραπεζίτες, τα οποία επιτηδείως αποκρύφτηκαν από τους επιδρομείς στην Τριπολιτσά. Επίσης βρισκόταν σε ισχυρότερη θέση από τους αντιπάλους τους καθώς εκτός από όλους τους οπλαρχηγούς της Στερεάς Ελλάδος και τον στόλο, πολλοί σημαίνοντες Πελοποννήσιοι οπλαρχηγοί το στήριζαν μυστικά, καθώς εχθρεύονταν τον Κολοκοτρώνη ή είχαν προσωπικές φιλοδοξίες, ενώ φαίνεται ότι και η δημοτικότητα του Εκτελεστικού στη κοινή γνώμη έβαινε μειούμενη.[8] Με απόφαση λοιπόν του Βουλευτικού στις 19 Δεκεμβρίου καθαιρέθηκε το Εκτελεστικό και επιλέχθηκε νέο, με σύνθεση που πρόδιδε την πολιτική του τοποθέτηση (Κουντουριώτης Πρόεδρος της Κυβερνήσεως, Κωλέττης κ.τ.λ.). Το Εκτελεστικό που βρισκόταν στο Ναύπλιο, προσπάθησε να έρθει σε κάποιο συμβιβασμό, αλλά οι απεσταλμένοι του και οι επιστολές του αγνοήθηκαν από το Βουλευτικό. Αφού ο συμβιβασμός αποκλείστηκε, το Εκτελεστικό προχώρησε καθαιρώντας το Βουλευτικό και αντικαθιστώντας το με βουλευτές της φατρίας του, ενώ μετέφερε όλες τις υπηρεσίες του και τα στρατεύματά του στην Τριπολιτσά την οποία θεωρούσαν κατάλληλη για έδρα του.
Ενδεικτικά για τον Β΄ εμφύλιο
Εντούτοις, καθώς η κυβέρνηση είχε ισχυροποιηθεί λαμβάνοντας και τη δεύτερη δόση του εξωτερικού δανείου στις 16 Σεπτεμβρίου 1824,[9] επιδείκνυε μια κλιμακούμενη αντιπελοποννησιακη διάθεση εναντίον όλων, ακόμη και όσων την είχαν στηρίξει στον Α΄ εμφύλιο πόλεμο. Μείωσε τον Λόντο ορίζοντας συναρχηγό του τον Πλαπούτα στην πολιορκία των Πατρών, ενώ αποφάσισε να στηριχτεί σε οπλαρχηγούς της Στερεάς Ελλάδας όπως ο Γκούρας και ο Καραϊσκάκης και σε δεκάδες άλλους που μίσθωνε αφειδώς[10] ως πραιτωριανούς για να επιβληθεί στην Πελοπόννησο, εξοργίζοντας τον Ζαΐμη.[11]
3η επισήμανση: Η αποτυχία του Κολοκοτρώνη στον Β΄ εμφύλιο προήλθε σε μεγάλο βαθμό από την δολοφονία του γιού του Πάνου.
Ο Πάνος και Γενναίος προχώρησαν με το στρατό τους προς την Τριπολιτσά μετά από διαταγή του πατέρα τους, όμως στις 12 Νοεμβρίου ο Πάνος δολοφονήθηκε σε ενέδρα από Βούλγαρους στρατιώτες της κυβέρνησης οι οποίοι ακολούθως τον λήστεψαν, ενώ ο αδερφός του Γενναίος που βρισκόταν στην περιοχή συνέχισε να πολεμάει τους κυβερνητικούς, χωρίς να γνωρίζει τον θάνατο του αδερφού του.[12] Ο θάνατος αυτός αποτέλεσε δεινό χτύπημα για τον Θεόδωρο Κολοκοτρώνη, ο οποίος θεωρούσε τον Πάνο διάδοχό του, όχι μόνο γιατί ήταν πρωτότοκος, αλλά γιατί ήταν εγγράμματος και είχε αποδείξει τις ικανότητες του, τόσο στον πόλεμο, όσο και στη διοίκηση ως φρούραρχος του Ναυπλίου. Επίσης βασάνιζαν τον Κολοκοτρώνη οι τύψεις ότι ο πρωτότοκος γιός του δεν σκοτώθηκε από τον προαιώνιο εχθρό αλλά σε εμφύλια διαμάχη που είχε συντελέσει να συμβεί και ο ίδιος προσωπικά.
Στις 14 Νοεμβρίου ο Γενναίος δέχθηκε ισχυρή επίθεση από πολλαπλάσια κυβερνητικά στρατεύματα υπό τον Βάσσο, κατάφερε όμως να αμυνθεί κρατώντας τη θέση του, παρά την αριθμητική υπεροχή του αντιπάλου. Με ενισχύσεις που έλαβε από τον πατέρα του και με την επιτόπια παρουσία του Κανέλλου Δεληγιάννη, αντεπιτέθηκε και νίκησε τα κυβερνητικά στρατεύματα που υποχώρησαν έξω από την Τριπολιτσά, ενώ οι εκατέρωθεν αδελφοκτόνες απώλειες ήταν βαριές.[13] Η νίκη του Γενναίου ήταν σημαντική, καθώς η Τριπολιτσά ήταν αφύλακτη, όμως οι αντικυβερνητικοί δεν έσπευσαν να εκμεταλλευτούν την επιτυχία τους και να την καταστήσουν ορμητήριο, καθώς ο Θ. Κολοκοτρώνης είχε παραλύσει λόγω του πένθους του, ενώ οι πρόκριτοι, όπως ο Ζαΐμης και ο Δεληγιάννης, ήθελαν να καταλάβουν την πόλη χωρίς αιματοχυσία.[14]
4η επισήμανση: Ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης, ο γιος του Γενναίος και οι Πλαπούτας και Νικητάρας έσωσαν την επανάσταση από τον Ιμπραήμ μετά το 1826 στην πιο κρίσιμη καμπή της.
Βάσει εντολών που είχε λάβει από τον πατέρα του στις 2 Ιουλίου 1827, ο Γενναίος είχε ξεκινήσει να στρατολογεί στην περιοχή της Καρύταινας, με πρόθεση να κατευθυνθεί στα μέρη που είχαν προσκυνήσει.[15] Πριν ξεκινήσει όμως, βρέθηκε σε άμυνα από μια αιφνιδιαστική ισχυρή επίθεση δυνάμεων του Ιμπραήμ στην Καρύταινα από 10.000 άνδρες, με σκοπό την εκ νέου λεηλασία της περιοχής. Καθώς οι Τούρκοι βάδιζαν καίγοντας και λεηλατώντας την Άκοβα με κατεύθυνση προς την Καρύταινα, ο Γενναίος με μόλις 300 οπλοφόρους και ο Πλαπούτας με άλλους 200, έμειναν σε απελπιστική κατάσταση, έναντι του αντιπάλου. Μην έχοντας άλλη επιλογή, ο Γενναίος κατάφερε να εξαπατήσει τον εχθρό, τακτοποιώντας σωρούς με κεραμίδια να φαίνονται σαν στρατιώτες, και το ίδιο έκανε με πέτρες ο Πλαπούτας στους γύρω λόφους.[16] Όταν πλησίασαν οι Τούρκοι στην Καρύταινα, ο Γενναίος με τους λίγους στρατιώτες του έκανε μια νυχτερινή επιδρομή στο στρατόπεδό τους πυροβολώντας αιφνιδιαστικά μέσα στη νύχτα. Χωρίς να υπάρχει συνεννόηση, πυροβόλησαν και οι στρατιώτες του Πλαπούτα από τους γύρω λόφους και οι Τούρκοι πανικοβλήθηκαν καθώς πίστεψαν ότι είχαν κυκλωθεί από υπέρτερες δυνάμεις και χτυπώντας τα ταμπούρλα για συναγερμό, παραλίγο να σκοτωθούν μεταξύ τους. Πιστεύοντας ότι βρίσκονταν ενώπιον ισχυρών ελληνικών δυνάμεων οπισθοχώρησαν προς τα Μαγουλιανά, όπου οι Έλληνες αμύνθηκαν με γενναιότητα από τις σπηλιές όπου είχαν καταφύγει, ενώ η (ανυπόστατη) φήμη ότι ερχόταν στην περιοχή ο Γενναίος με πολλά στρατεύματα, εξανάγκασε τους Τούρκους να εκκενώσουν την περιοχή.[17]Αμέσως διαδόθηκαν στην Καρύταινα φήμες ότι δήθεν ο 21χρονος τότε Γενναίος, είχε εξολοθρεύσει χιλιάδες Αιγυπτίους του Ιμπραήμ και από όπου περνούσε ο νεαρός οπλαρχηγός, γινόταν δεκτός με κωδωνοκρουσίες, πυροβολισμούς στον αέρα και ευχές από τα γυναικόπαιδα, καθώς όλοι πίστευαν ότι είχαν σωθεί οριστικά.[18]Πάντως, έστω και με τη βοήθεια της τύχης, ο Γενναίος κατάφερε να ασφαλίσει την Καρύταινα σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη συγκυρία για την επανάσταση, γεγονός που συντέλεσε να κρατηθεί ακμαίο το επαναστατικό φρόνιμα σε μια κρίσιμη επαρχία της Πελοποννήσου.[19]
Μετά από σχετική διαταγή του πατέρα του τον Ιούνιο του 1827, ο Γενναίος ξεκίνησε μια περιοδεία στην Ηλεία για να εμποδίσει το προσκύνημα όσων αμφιταλαντεύονταν (και δεν ήταν λίγοι αυτοί), να φέρει πίσω στις τάξεις των επαναστατών όσους είχαν αυτομολήσει, αλλά και να τιμωρήσει παραδειγματικά όσους θα αρνούνταν να αποτινάξουν το προσκύνημα που είχαν κάνει. Ο Γενναίος έκαψε κάποιες καλύβες προσκυνημένων για παραδειγματισμό[20] και αποφάσισε να σκοτώσει με βασανιστήρια τον προύχοντα Κρεστενίτη, που πρώτος δέχτηκε τους Τούρκους και παρέσυρε πολλούς άλλους να τον μιμηθούν. Τελικά, μετά από παραινέσεις των ντόπιων οπλαρχηγών Παπασταθόπουλου και Ιωάννη Πέτα, ο Γενναίος τον άφησε να ζήσει, αλλά τον εξευτέλισε διά δημόσιου εμπτυσμού.[21] Όλοι οι ντόπιοι γύρισαν με το μέρος των επαναστατών, ενώ τον Ιούλιο ο Γενναίος έμαθε από τη Ζάκυνθο ότι στο Λονδίνο οι Μ. Δυνάμεις συζητούν για την ελευθερία της Ελλάδας και οι στρατιώτες του έριχναν βολές στον αέρα πανηγυρίζοντας προς εμψύχωση όλων, αλλά ο λαός αποκαμωμένος δεν τους πίστευε.[22] Ακολούθως έγινε η μεγάλη μάχη στον λόφο της Καυκαριάς στις 26-27 Αυγούστου 1827, όπου οι Έλληνες με επικεφαλής τους Πλαπούτα, Δ. Μελετόπουλο και Χρήστο Φωτομάρα καλά οχυρωμένοι, αμύνθηκαν με επιτυχία στις επιθέσεις 7.000 Τούρκοαιγυπτίων και 500 προσκυνημένων. Στη σφοδρή διήμερη μάχη ο Γενναίος δεν έλαβε μέρος αλλά έδρασε επικουρικά στη γύρω περιοχή, ενώ οι Τούρκοι είχαν πάνω από 400 νεκρούς, δεκαέξι αξιωματικοί και ένας σημαιοφόρος.[23]
Σε όλη την περίοδο λίγο πριν τη ναυμαχία του Ναυαρίνου, ο Γενναίος ανέπτυξε μια αξιοθαύμαστη προσπάθεια παρενόχλησης και παρεμπόδισης των Αιγυπτίων σε πολλά σημεία στην δυτική και κεντρική Πελοπόννησο. Στις 21 Σεπτεμβρίου του 1827 στη Δίβρη, ο Γενναίος αντιμετώπισε ένα Σώμα 7.000 Αιγυπτίων με μόνο 2.500 οπλοφόρους και κατάφερε μετά από συνεχείς αψιμαχίες και ακροβολισμούς να το εμποδίσει να εισβάλει στην Καρύταινα,[24] σώζοντας εκ νέου την περιοχή.[25] Τους ντόπιους κατοίκους που προσκυνήσαν τους επανάφερε στην επανάσταση χρησιμοποιώντας τις ίδιες σκληρές μεθόδους που είχε χρησιμοποιήσει στην υπόλοιπη Ηλεία.
Την σημαντική νίκη του Γενναίου στη Δίβρη παρουσιάζει το δημοτικό τραγούδι (της τάβλας) «Μπραΐμης ξεκίνησε»[26]:
Ορέ, Μπραΐμης εξεκίνησε ορέ, την Δίνρη να πατήσει,
Ορέ, με δυο χιλιάδες τακτικούς, ορέ κι εξήντα δυο κανόνια,
Ορέ, Γενναίος σαν το έμαθε, ορέ, τσακίστηκε στα γέλια
Ορέ, πιάνει και φτιάνει ένα ορδί, ορέ στης Δίβρης τ΄ αμπέλια.
Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Ιμπραήμ κατηγορούσε τον Γέρο του Μοριά ως «δειλό», αφού στέλνει συνεχώς στην μάχη τον γιό του και αυτός έμενε πίσω. Ακόμη και ο ίδιος ο Ιμπραήμ σε συζήτησή του με Έλληνες οπλαρχηγούς κατά την ανταλλαγή αιχμαλώτων, παραδέχθηκε τις ικανότητες του Γενναίου, ενώ επαίνεσε και τον Θ. Κολοκοτρώνη για την ικανότητά του να ελίσσεται και να του ξεφεύγει επί τρία χρόνια στα ίδια μέρη.[27] Σύμφωνα με τον Φωτάκο: «Ο Γενναίος ήταν ο μόνος στρατηγός, που έμπαινε εις το ρουθούνι των Αράβων, εζάλισε κατά τούτο τον Ιμπραήμ και το μαρτυρεί όλη η Πελοπόννησος».[28]
Είναι λοιπόν αναμφίβολο από όσα έχουμε αναλύσει ως τώρα, ότι η Πελοπόννησος και οι οπλαρχηγοί της με πρωταγωνιστή τον Γενναίο, αντιστέκονταν νικηφόρα στον Ιμπραήμ[29] μέχρι και τις παραμονές της ναυμαχίας του Ναυαρίνου και σε καμία περίπτωση δεν είχαν καταθέσει τα όπλα,[30] ασχέτως των δυσχερειών ανεφοδιασμού που αντιμετώπιζαν. Ήδη ο Μεχμέτ Αλής είχε μεγάλη αμφιβολία για την τελική νίκη στην Πελοπόννησο καθώς οι πολεμικές επιχειρήσεις είχαν κοστίσει 25 εκατομμύρια ισπανικά τάλιρα, αλλά το τέλος της εκστρατείας δεν έδειχνε κοντινό, ενώ η διεθνής θέση της Πύλης έναντι των Μ. Δυνάμεων γινόταν συνεχώς χειρότερη.[31] Ο Αγώνας συνεχιζόταν τραχύς και αμφίρροπος και δεν είναι καθόλου βέβαιο ότι τελικά θα νικούσε ο Ιμπραήμ,[32] ο οποίος δεν είχε πετύχει κανένα αντικειμενικό του σκοπό,[33] είχε ηττηθεί στη Μάνη, είχε ματαιωθεί οριστικά το προσκύνημα στην Αχαΐα, ενώ και ο στρατός του επίσης δεν ήταν σε καλή κατάσταση. Οι Έλληνες άμαχοι μετά τον πρώτο αιφνιδιασμό από την γενοκτονική μανία του Ιμπραήμ είχαν καταφέρει να βρουν ανορθόδοξους τρόπους διαβίωσης στην ύπαιθρο που τους εξασφάλιζαν την ατομική τους ασφάλεια και την επιβίωσή τους έστω υπό αντίξοες συνθήκες.
Νομίζω ότι με υποθέσεις δεν γράφεται ιστορία. Αν π.χ. κάποιος σταματούσε την εξιστόρηση των γεγονότων στο σημείο που η στρατιά του Δράμαλη ξεχυνόταν προς το Άργος και οι Έλληνες σκορπούσαν στα όρη, προφανώς θα έβγαζε το συμπέρασμα ότι η επανάσταση ασφαλώς θα γνώριζε τη συντριβή. Κάτι τέτοιο δεν συνέβη όμως. Ομοίως και η υπόθεση ότι ο Ιμπραήμ θα λύγιζε τους Έλληνες αποτελεί μια πολύ πιθανή εξέλιξη, αλλά σίγουρα όχι ένα ιστορικό γεγονός. Έτσι, ο ισχυρισμός ότι η ελευθερία των Ελλήνων οφείλεται στην επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων και στη ναυμαχία του Ναυαρίνου, εκτός από ανακριβής είναι και ανευλαβής απέναντι στους αγωνιστές όπως ο Γενναίος, ο Πλαπούτας και ο Νικηταράς που διατήρησαν τη δάδα της επανάστασης αναμμένη μέχρι τελευταία στιγμή. Χωρίς τη συνεχή αντίσταση των Ελλήνων απέναντι στον Ιμπραήμ, η ναυμαχία του Ναυαρίνου πιθανά να μην γινόταν, γιατί δεν θα υπήρχε λόγος να γίνει. Επίσης, ως προς την επέμβαση των Μ. Δυνάμεων, δεν πρέπει να μας διαφεύγει το γεγονός ότι οι Έλληνες είχαν νικήσει στον πόλεμο εναντίον της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και η εκστρατεία του Ιμπραήμ στην Πελοπόννησο αποτελούσε ουσιαστικά επέμβαση μιας τρίτης δύναμης.
Συμπερασματικά
Στην βιογραφία μου για τον Γενναίο, έχω επιφυλάξει μια θετική εικόνα για τον Μαυροκορδάτο, ο οποίος και εγώ πιστεύω ότι έχει υποτιμηθεί η προσφορά του στην επανάσταση, όπως και γενικά όλων των κυβερνητικών αξιωματούχων, των “καλαμαράδων” δηλαδή. Ένας επαναστατικός οργανισμός, εκτός από τους οπλοφόρους έχει ανάγκη και από ικανούς διοικητικούς υπαλλήλους.
Επίσης γενικά δεν πρέπει να φοβόμαστε να εξετάζουμε με νέα ματιά ζητήματα που θεωρούμε λυμένα και δεδομένα. Η αποστολή της επιστήμης και της ιστοριογραφίας είναι να αμφισβητεί και να ερευνά. Τόσο απλό και τόσο γνωστό, αλλά το ξεχνάμε.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση όμως οι γενικεύσεις της Κας Ευθυμίου είναι ατυχείς, ανακριβείς και χωρίς τεκμηρίωση από τα γεγονότα και χωρίς το απαιτούμενο ιστορικό βάθος. Γενικότερα όλες οι ιστορικές γενικεύσεις περιλαμβάνουν τον κίνδυνο του λάθους και της υπερβολής. Σε αυτή την περίπτωση νομίζω ότι η Κα Ευθυμίου λάθεψε, αλλά ίσως δεν πρέπει να την κρίνουμε τόσο αυστηρά, καθώς απλά έδωσε μια προφορική από στήθους συνέντευξη.
Σημειώσεις
[1] Βακαλόπουλος Απόστολος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (τόμος ΣΤ΄), σελ. 197.
[2] Ν. Τόμπρος, Ένοπλες συγκρούσεις κατά τη διάρκεια της πολιορκίας των Πατρών (1821-1828), σελ. 158.
[3] Εδώ ορθά ο Δεληγιάννης αντιδιαστέλλει τη φυγή του Γενναίου πριν τη μάχη στο Πέτα για εσωτερικούς λόγους με τη δική του που παρέμεινε και πολέμησε. Λιάτα Ευτυχία, Οι αναβαθμοί της απομνημόνευσης, περιοδικό Έρανιστής, τεύχος 20, σελ. 229.
[4] Ο Δεληγιάννης στα Απομνημονεύματα του κατηγορεί τον Κολοκοτρώνη ότι προέβη σε λεηλασίες εις βάρος των χωρικών από τα μέρη που περνούσε. Βακαλόπουλος Απόστολος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (τόμος ΣΤ΄), σελ. 213.
[5] Σύμφωνα με τον Π.Π. Γερμανό η πρόθεση του Κολοκοτρώνη ήταν να επωφεληθεί από τα λάφυρα της επικείμενης πτώσης του Ναυπλίου. Γερμανός Παλαιών Πατρών, Απομνημονεύματα, σελ. 127.
[6] Σπηλιάδης Νικόλαος, Απομνημονεύματα (τόμος Α΄), σελ. 390.
[7] Βακαλόπουλος Απόστολος, Ιστορία του Νέου Ελληνισμού (τόμος ΣΤ΄), σελ. 214.
[8] Ο Γόρδων χαρακτηρίζει τα μέλη του Εκτελεστικού «δημόσιους ληστές». Γόρδων Θωμάς, Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως (τόμος Β΄), σελ. 345.
[9] Το δάνειο του 1824-1825 ήταν ονομαστικής αξίας 2.800.000 λιρών ώστε να εισπραχθεί από την ελληνική κυβέρνηση πραγματικό κεφάλαιο 1.572.000 λιρών. Τελικά στην Ελλάδα έφθασαν μόλις 540.000 λίρες, καθώς όλα τα υπόλοιπα χρήματα σπαταλήθηκαν από τους διαπραγματευτές, αλλά κυρίως τους διαχειριστές του δανείου. Δερτιλής Β. Γεώργιος, Ιστορία του ελληνικού κράτους 1830-1920 (Τόμος Α΄), σελ. 117.
[10] «Η κυβέρνησις έχων άφθονες λίρες και βαθμούς δεν έλλειψε να αυξάνη μισθούς και βαθμούς εις τον τυχόντα…», Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 130.
[11] Παπαγιώργης Κωστής, Κανέλλος Δεληγιάννης, σελ. 240.
[12] «…Ο δε Γενναίος είδε το τζάκισμα του σώματος του Πάνου δίχως να γνωρίζη τον θάνατον του αδερφού του, εμάχετο έως δύο ώρας της νυκτός αδιακόπως εις το Καμάρι…», Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 133.
[13] «..Δε σημειώνω τους φόνους του εμφυλίου πολέμου από την αρχή έως το τέλος, διότι με πιάνει φρίκη, αλλά σημειώνω ότι έγιναν πλήθος και από τα δύο μέρη…», Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 134.
[14] Κόκκινος Διονύσιος, Η Ελληνική Επανάστασις (τόμος Δ΄), σελ.516.
[15] Δημητρακόπουλος Βασίλειος, Συνοπτική έκθεσις περί των γερουσιαστικών προσόντων του στρατηγού Ι. Θ. Κολοκοτρώνου, σελ. 42.
[16] Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 237.
[17] Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 239.
[18] Στην πραγματικότητα, στις αψιμαχίες που είχαν προηγηθεί είχαν σκοτωθεί μόνο 100 Αιγύπτιοι. Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 240.
[19] Επιστολή Church προς αντικυβερνητική Επιτροπή 24ης Σεπτεμβρίου 1827, Δημητρακόπουλος Βασίλειος, Συνοπτική έκθεσις περί των γερουσιαστικών προσόντων του στρατηγού Ι. Θ. Κολοκοτρώνου, σελ. 52.
[20] «Ο Γενναίος εδιέταξε να κάψουν μερικάς καλύβας, δια να φέρη, ως άνω λέγομεν, τρόμον και παραδειγματισμόν εις τους λοιπούς…», Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 244.
[21] «.και έτζι ο Γενναίος πεισθείς εις τας παρατηρήσεις του Πέτα, Παπασταθόπουλου και Αποστόλη Κολοκοτρώνη δεν τον εφόνευσε, αλλά παρόν το πλήθος τον έφτυσαν όλοι ως προδότη…», Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 245.
[22] «Όπου ο Γενναίος αφού έλαβε την είδησιν, έρριξε τρεις παταριές προς εμψύχωσιν του λαού. Αλλά όλοι ήτον απελπισμένοι και δεν επίστευον τον Γενναίον…», Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 241.
[23] Επιστολή Πλαπούτα σε Θ. Κολοκοτρώνη. Κολοκοτρώνης Γενναίος, Επιστολαί και διάφορα έγγραφα, σελ. 519-521.
[24] Κολοκοτρώνης Γενναίος, Απομνημονεύματα, σελ. 243.
[25] «..από τον ίδιον Πασάν τόν κατά της Πάτρας διευθυνόμενον προς τήν Δίβρην και τά πέριξ αυτής, από το σώμα του ιδίου Γενναίου Θ. Κολοκοτρώνη και έκτυπήθη κατά τά αμπέλια του ιδίου χωρίου- ο Γενναίος Θ. Κολοκοτρώνης εφόνευσε και έζώγρησεν εως πεντήκοντα των έχθρων, ικανούς ίππους και πολλά πλούσια λάφυρα, ενώ έκ των ημετέρων έπληγώθησαν μόνο 6. Ο δε Γενναίος Θ. Κολοκοτρώνης υπεχρέωσε τον έχθρόν να οπισθοδρόμηση από τήν οποίαν διευθύνετο προς την Καρύταιναν όδόν.», αναφορά του Church προς την Αντικυβερνητική επιτροπή, 24 Σεπτεμβρίου 1827. Κολοκοτρώνης Γενναίος, Επιστολαί και διάφορα έγγραφα, σελ. 546-547.
[26] Τουτούνης Ηλίας, Η γενιά των Κολοκοτρωναίων και τα τραγούδια τους, σελ. 464.
[27] Χρυσανθόπουλος Φώτιος (Φωτάκος), Απομνημονεύματα (τόμος Β΄), σελ. 327.
[28] Χρυσανθόπουλου Φώτιου ή Φωτάκου, Βίοι Πελοποννησίων Ανδρών, σελ. 187.
[29] «Αι πατριωτικαί πράξεις του Νικήτα, του Γενναίου, του Κολιόπουλου και των υπαυτούς οπλαρχηγών είναι άξιαι παντός επαίνου….Αι νίκαι του Νικήτα, Γενναίου, Κολιόπουλου των παλαιών μας φίλων και μαθητών μας εις Ζάκυνθον, λαμπρύνουν επί μάλλον την Δόξαν Σας… ». Επιστολή Church σε Θ. Κολοκοτρώνη, 6ης Σεπτεμβρίου 1827. Κολοκοτρώνης Γενναίος, Επιστολαί και διάφορα έγγραφα, σελ. 519-521.
[30] «Αλλά πανταχού όπου έστρεφε τα νώτα αυτού εφύοντο «κατά τα πλάγια αυτού ως και εν τοις νώτοις ένοπλοι Έλληνες ως μύκητες από της γης». Ο χρόνος των καιρίων επιτυχιών αυτού είχε παρέλθει πλέον». Χέρτσμπεργκ Γουσταύος, Ιστορία της Ελληνικής επαναστάσεως (τόμος Γ΄), σελ. 138.
[31] Χέρτσμπεργκ Γουσταύος, Ιστορία της Ελληνικής επαναστάσεως (τόμος Α΄), σελ. 95.
[32]Ένα τμήμα της ελληνικής ιστοριογραφίας, μάλλον ατεκμηρίωτα, θεωρεί ότι ο Ιμπραήμ είχε επικρατήσει στην Πελοπόννησο και η επανάσταση του 1821 είχε κατασταλεί. Πως εξηγείται η καταστολή της Επανάστασης στον Μοριά από τον Ιμπραήμ; από Βερέμης Θάνος, 21 ερωτήσεις και απαντήσεις για το ΄21, σελ. 98-105.
[33] «Και επήνεγκε μεν κατ΄ αυτήν υπερμεγέθεις υλικάς καταστροφάς εις τους Πελλοπονησίους, αλλά πράγματι ουδεμίαν καθυπέταξεν χώραν». Χέρτσμπεργκ Γουσταύος, Ιστορία της Ελληνικής επαναστάσεως (τόμος Γ΄), σελ. 94.
Πηγές
Γενναίος Κολοκοτρώνης, ο έφηβος οπλαρχηγός του 1821,εκδόσεις Παπαζήση, Αθήνα 2021.
GEOPOLITICO
Η ιστορία των ελληνικών συναγωγών ζωντανεύει: Ένα μοναδικό αρχείο μνήμης παρουσιάζεται σε τέσσερις πόλεις της Βόρειας Ελλάδας
Οι Εκδόσεις Ινφογνώμων παρουσιάζουν το νέο βιβλίο του αρχιτέκτονα και πολεοδόμου Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα, «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής». Ένα έργο 453 σελίδων, με 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια, που καταγράφει περισσότερες από 100 συναγωγές και διασώζει την ιστορία μνημείων που χάθηκαν ή κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Ένα σημαντικό οδοιπορικό στην ιστορία, την αρχιτεκτονική και την πολιτιστική κληρονομιά του ελληνικού εβραϊσμού ξεκινά στις 19 Οκτωβρίου από τα Ιωάννινα, με επόμενους σταθμούς τη Θεσσαλονίκη, την Ξάνθη και την Κομοτηνή. Ο Δρ Ηλίας Β. Μεσσίνας παρουσιάζει το νέο του βιβλίο, καρπό πολυετούς επιτόπιας και αρχειακής έρευνας, αναδεικνύοντας συναγωγές που εξακολουθούν να υπάρχουν αλλά και μνημεία που έχουν εξαφανιστεί από τον αστικό ιστό. Μέσα από σπάνιες φωτογραφίες, αρχιτεκτονικά σχέδια και ιστορικά τεκμήρια, η έκδοση των Εκδόσεων Ινφογνώμων επιχειρεί να διασώσει ένα σημαντικό κομμάτι της συλλογικής μνήμης των ελληνικών πόλεων.
Ένα αρχείο για περισσότερες από 100 συναγωγές στην Ελλάδα
Η νέα έκδοση του Δρ Ηλία Β. Μεσσίνα αποτελεί μια εκτενή καταγραφή της ιστορίας και της αρχιτεκτονικής των συναγωγών της Ελλάδας.
Σε 453 σελίδες παρουσιάζονται περισσότερες από 100 συναγωγές, με ιστορικές και αρχιτεκτονικές περιγραφές, σπάνιο φωτογραφικό υλικό, ψηφιακούς χάρτες, βιβλιογραφία και αρχειακές πηγές.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι σημαντικό μέρος των μνημείων που τεκμηριώνονται δεν υπάρχει πλέον.
Ορισμένες συναγωγές κατεδαφίστηκαν κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής ανοικοδόμησης, ενώ άλλες αλλοιώθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, με αποτέλεσμα να περιορίζεται σταδιακά η παρουσία τους στη συλλογική μνήμη.
Η έρευνα του Μεσσίνα ξεκίνησε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 και συνδυάζει επιτόπιες επισκέψεις με ιστορική τεκμηρίωση από αρχεία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Η έκδοση περιλαμβάνει 272 φωτογραφίες και 237 αρχιτεκτονικά σχέδια και διαγράμματα, προσφέροντας τη δυνατότητα στους αναγνώστες να γνωρίσουν μνημεία που συνδέονται με την παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων στον ελλαδικό χώρο.
Το σπάνιο αρχείο του Σεμτώβ Σαμουήλ
Ιδιαίτερη σημασία για την ολοκλήρωση του βιβλίου είχε η αξιοποίηση του αρχείου του αρχιτέκτονα Σεμτώβ Σαμουήλ (1939–2009).
Το αρχείο παραδόθηκε στον Δρ Μεσσίνα από συγγενείς του Σαμουήλ και περιλαμβάνει πολύτιμο υλικό από έρευνα που πραγματοποιήθηκε το 1960–1961.
Εκείνη την περίοδο, ο νεαρός τότε φοιτητής αρχιτεκτονικής, με προτροπή του καθηγητή Νίκου Μουτσόπουλου, επισκέφθηκε συναγωγές σε ολόκληρη την ελληνική επικράτεια.
Κατέγραψε φωτογραφικά και αρχιτεκτονικά κτίρια που βρίσκονταν σε λειτουργία, αλλά και συναγωγές που είχαν ήδη υποστεί σοβαρές φθορές.
Για ορισμένα από τα συγκεκριμένα μνημεία, τα οποία κατεδαφίστηκαν τα επόμενα χρόνια, το αρχείο Σαμουήλ αποτελεί σήμερα μοναδικό τεκμήριο της ύπαρξης και της αρχιτεκτονικής τους μορφής.
Το υλικό ψηφιοποιείται σταδιακά, ενώ προβλέπεται η δημιουργία τρισδιάστατων αναπαραστάσεων και ψηφιακών μοντέλων εικονικής πραγματικότητας.
Με τον τρόπο αυτό, η ιστορική έρευνα συνδυάζεται με τις σύγχρονες τεχνολογίες ψηφιακής αποκατάστασης, δημιουργώντας νέες δυνατότητες παρουσίασης της χαμένης αρχιτεκτονικής κληρονομιάς.
Η σύνδεση με το Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο του υπουργείου Πολιτισμού
Το έργο αποκτά και θεσμική σημασία, καθώς συνδέεται με την ενσωμάτωση των εβραϊκών μνημείων της Ελλάδας στο Ολοκληρωμένο Πληροφοριακό Σύστημα «Αρχαιολογικό Κτηματολόγιο» του υπουργείου Πολιτισμού.
Ο Δρ Μεσσίνας συνεργάστηκε με τις αρμόδιες υπηρεσίες για τον εμπλουτισμό του συστήματος με στοιχεία σχετικά με την εβραϊκή πολιτιστική κληρονομιά.
Την έκδοση χαιρετίζουν η υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη και ο πρόεδρος του Κεντρικού Ισραηλιτικού Συμβουλίου Ελλάδος, Δαυίδ Σαλτιέλ.
Τον πρόλογο υπογράφει ο ακαδημαϊκός, καθηγητής και αρχιτέκτονας Μανόλης Κορρές.
Η συμμετοχή των συγκεκριμένων προσωπικοτήτων αναδεικνύει τη σημασία της συστηματικής καταγραφής των ιστορικών μνημείων και της προστασίας τους από τη λήθη.
Οι παρουσιάσεις και οι ομιλητές
Στα Ιωάννινα, τη Δευτέρα 19 Οκτωβρίου, η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στις ιστορικές συναγωγές Γιασάν και Χαντάς.
Για το βιβλίο θα μιλήσουν ο δικηγόρος και ερευνητής Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής, η επίκουρη καθηγήτρια της Σχολής Καλών Τεχνών του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων Ράνια Σταθοπούλου και ο οικονομολόγος Νίκος Καράμπελας. Χαιρετισμούς θα απευθύνουν ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας Ιωαννίνων Μάρκος Μπατίνος και η πρόεδρος της Εταιρείας Ηπειρωτικών Μελετών Κατερίνη Λιάμπη. Τον συντονισμό θα έχει η φιλόλογος Ανδρονίκη Ζούκη.
Στη Θεσσαλονίκη, την Τετάρτη 21 Οκτωβρίου, το ενδιαφέρον θα στραφεί στη συναγωγή Μοναστηριωτών και στις εβραϊκές συναγωγές της πόλης πριν και μετά το Ολοκαύτωμα.
Στην παρουσίαση θα συμμετάσχουν η επιστημονική υπεύθυνη του Εβραϊκού Μουσείου Θεσσαλονίκης, Δρ Ξένια Ελευθερίου, και ο Θρασύβουλος–Μορντεχάι Παπαστρατής. Χαιρετισμό θα απευθύνει ο Δαυίδ Σαλτιέλ, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο αρχιτέκτονας Στέλιος Χριστάνης. Η εκδήλωση πραγματοποιείται σε συνεργασία με τον Σύλλογο Αρχιτεκτόνων Θεσσαλονίκης.
Στην Ξάνθη, την Πέμπτη 22 Οκτωβρίου, το βιβλίο θα παρουσιάσουν οι καθηγητές του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης Γιώργος Τσιγάρας και Δημήτρης Πολυχρονόπουλος, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει ο Νίκος Κοσμίδης.
Τελευταίος σταθμός θα είναι η Κομοτηνή, την Παρασκευή 23 Οκτωβρίου, όπου η παρουσίαση θα επικεντρωθεί στην ιστορία της συναγωγής Μπεθ Ελ πριν από το Ολοκαύτωμα. Θα μιλήσουν ο Βασίλης Ριτζαλέος από το Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης και ο αρχιτέκτονας Γιώργος Ευφραιμίδης, με συντονίστρια την αρχιτέκτονα Αγγελική Κουγιουμτζόγλου.
Η αρχιτεκτονική ως μαρτυρία της ιστορίας
Η σημασία του βιβλίου δεν περιορίζεται στην αποτύπωση των κτιρίων.
Οι συναγωγές αποτελούσαν για αιώνες χώρους θρησκευτικής ζωής, κοινωνικής συνάντησης και διατήρησης της ταυτότητας των εβραϊκών κοινοτήτων.
Σε πολλές ελληνικές πόλεις, η καταστροφή των εβραϊκών πληθυσμών κατά το Ολοκαύτωμα συνοδεύτηκε από τη σταδιακή εξαφάνιση των χώρων που συνδέονταν με την καθημερινή τους ζωή.
Η μεταπολεμική ανοικοδόμηση άλλαξε ακόμη περισσότερο τον αστικό ιστό, με αποτέλεσμα ορισμένα από αυτά τα κτίρια να έχουν χαθεί ολοκληρωτικά.
Η αρχιτεκτονική τεκμηρίωση προσφέρει τη δυνατότητα να ανασυσταθεί η μορφή τους και να διατηρηθεί η ιστορία τους για τις επόμενες γενιές.
Η συγκεκριμένη έκδοση φιλοδοξεί να αποτελέσει σημείο αναφοράς για ιστορικούς, αρχιτέκτονες, ερευνητές και όσους ενδιαφέρονται για την πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας.
Η αγγλική μετάφραση του βιβλίου αναμένεται στις αρχές του 2027, διευρύνοντας την πρόσβαση στο ερευνητικό υλικό και για το διεθνές κοινό.
Ένας ερευνητής αφιερωμένος στη διάσωση των συναγωγών
Ο Ηλίας Μεσσίνας γεννήθηκε το 1964 και είναι αρχιτέκτονας, πολεοδόμος και σύμβουλος αειφορίας.
Σπούδασε αρχιτεκτονική στο Πανεπιστήμιο Yale και στην Ακαδημία Bezalel, ενώ πραγματοποίησε διδακτορικές και μεταδιδακτορικές σπουδές σε θέματα χωροταξίας, αρχιτεκτονικής και περιβαλλοντικού σχεδιασμού.
Από το 1993 ασχολείται συστηματικά με την έρευνα και τεκμηρίωση των συναγωγών στην Ελλάδα.
Μεταξύ 1995 και 2023 συμμετείχε, μαζί με συνεργάτες του, σε μελέτες και έργα αποκατάστασης συναγωγών σε διάφορες ελληνικές πόλεις.
Έχει συγγράψει 16 βιβλία και δεκάδες άρθρα σχετικά με την πολιτιστική κληρονομιά, την αρχιτεκτονική και την αειφόρο ανάπτυξη.
Για τη συμβολή του στη διάσωση της εβραϊκής αρχιτεκτονικής κληρονομιάς έχουν αναφερθεί θετικά επιστήμονες και ερευνητές, όπως ο Samuel D. Gruber, ο δημοσιογράφος Νίκος Βατόπουλος και ο καθηγητής Γιώργος Τσιγάρας.
Μια παρακαταθήκη για τις επόμενες γενιές
Το βιβλίο «Οι Συναγωγές της Ελλάδος: Αρχείο Ιστορίας και Αρχιτεκτονικής» αναδεικνύει μια συχνά παραγνωρισμένη διάσταση της ελληνικής ιστορίας.
Η παρουσία των εβραϊκών κοινοτήτων αποτελεί αναπόσπαστο μέρος της κοινωνικής και πολιτιστικής διαδρομής πολλών ελληνικών πόλεων.
Η διατήρηση των μνημείων τους, ακόμη και μέσα από φωτογραφίες και αρχιτεκτονικά σχέδια όταν τα ίδια τα κτίρια έχουν χαθεί, συνδέεται άμεσα με την προστασία της ιστορικής μνήμης.
Οι τέσσερις παρουσιάσεις στη Βόρεια Ελλάδα αποτελούν μια ευκαιρία να γνωρίσει το κοινό όχι μόνο την αρχιτεκτονική των ελληνικών συναγωγών, αλλά και τις ιστορίες των ανθρώπων και των κοινοτήτων που συνδέθηκαν με αυτές.
Όλες οι εκδηλώσεις έχουν ελεύθερη είσοδο, με την επισήμανση ότι για την ξενάγηση στη συναγωγή Μοναστηριωτών της Θεσσαλονίκης απαιτείται προεγγραφή.
ΓΙΑ ΝΑ ΠΑΡΑΓΓΕΙΛΕΤΕ ΤΟ ΒΙΒΛΙΟ ΠΑΤΗΣΤΕ ΕΔΩ
GEOPOLITICO
Σάλος για έκθεση σχετικά με τη ναζιστική Κατοχή ανήμερα της Απελευθέρωσης της Αθήνας – Σφοδρή κριτική για τον τίτλο και τους συμβολισμούς
Η έκθεση «Διαιρεμένο παρελθόν» εγκαινιάζεται στις 12 Οκτωβρίου, ημέρα της 82ης επετείου από την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων κατοχής.
Έντονα ερωτήματα για τη διαχείριση της ιστορικής μνήμης και τον τρόπο παρουσίασης της ναζιστικής Κατοχής προκαλεί η επιλογή της 12ης Οκτωβρίου 2026, επετείου της Απελευθέρωσης της Αθήνας, για τα εγκαίνια έκθεσης του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου και του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών. Η έκθεση, με τίτλο «Διαιρεμένο παρελθόν. Ελληνογερμανικές σχέσεις σε σκοτεινούς καιρούς», βρίσκεται στο επίκεντρο σφοδρής κριτικής από την εφημερίδα «δημοκρατία», η οποία θέτει ζήτημα ιστορικού αναθεωρητισμού και υποβάθμισης των εγκλημάτων της γερμανικής κατοχής.
Η 12η Οκτωβρίου και η ιστορική μνήμη
Στις 12 Οκτωβρίου 1944, τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής αποχώρησαν από την Αθήνα, βάζοντας τέλος σε μια από τις πιο σκοτεινές περιόδους της νεότερης ελληνικής ιστορίας.
Ο λιμός, οι εκτελέσεις, τα ολοκαυτώματα ελληνικών κοινοτήτων, η εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων και η οικονομική λεηλασία της χώρας αποτελούν αναπόσπαστα στοιχεία της ιστορικής αποτίμησης της ναζιστικής κατοχής.
Ακριβώς 82 χρόνια αργότερα, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο και το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών επέλεξαν την ίδια ημερομηνία για τα εγκαίνια της κοινής τους έκθεσης.
Σύμφωνα με την επίσημη ανακοίνωση του Μουσείου, η επιλογή της ημερομηνίας είναι συνειδητή και συνδέεται με την Απελευθέρωση της Αθήνας, καθώς και με το διεθνές συνέδριο για την αρχαιολογία κατά την περίοδο 1941–1944.
Οι καταγγελίες για ιστορικό αναθεωρητισμό
Με ιδιαίτερα επικριτικό δημοσίευμα στις 12 Οκτωβρίου, η εφημερίδα «δημοκρατία» καταγγέλλει ότι η έκθεση δημιουργεί σοβαρό ζήτημα ως προς τον τρόπο παρουσίασης της ιστορικής πραγματικότητας.
Στο επίκεντρο βρίσκεται ο τίτλος «Διαιρεμένο παρελθόν», τον οποίο η εφημερίδα θεωρεί προβληματικό, υποστηρίζοντας ότι μπορεί να δημιουργήσει εντύπωση συμμετρίας ανάμεσα στη ναζιστική Γερμανία και την κατεχόμενη Ελλάδα.
Κατά το δημοσίευμα, η χρήση του όρου «διαίρεση» υποβαθμίζει την ιστορική πραγματικότητα μιας στρατιωτικής εισβολής και κατοχής, κατά την οποία η Ελλάδα υπέστη μαζικές εκτελέσεις, καταστροφές και συστηματική λεηλασία.
Η εφημερίδα ασκεί επίσης κριτική στην αξιοποίηση υλικού ναζιστικής προπαγάνδας για την προβολή του σχετικού συνεδρίου, υποστηρίζοντας ότι δημιουργούνται προβληματικοί συμβολισμοί.
Πρόκειται για καταγγελίες και αξιολογικές κρίσεις της εφημερίδας. Από τον τίτλο της έκθεσης και μόνο δεν τεκμηριώνεται ότι οι διοργανωτές επιδιώκουν την εξίσωση θυτών και θυμάτων.
Τι αναφέρει επισήμως το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
Η ανακοίνωση που δημοσιοποίησε το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο στις 6 Οκτωβρίου δίνει διαφορετική εικόνα για τους στόχους της πρωτοβουλίας.
Σύμφωνα με το Μουσείο, η έκθεση παρουσιάζει τα προκαταρκτικά αποτελέσματα ερευνητικού προγράμματος που πραγματοποιήθηκε την περίοδο 2024–2026 και αφορά την κατάσχεση του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου Αθηνών μετά την Απελευθέρωση.
Παράλληλα, εξετάζει τις σχέσεις των δύο ιδρυμάτων από τον 19ο αιώνα μέχρι σήμερα, με ιδιαίτερη έμφαση στα γεγονότα πριν και κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η έκθεση περιλαμβάνει αρχειακό και φωτογραφικό υλικό, επιλεγμένες αρχαιότητες και ιστορικά τεκμήρια.
Ιδιαίτερη θέση καταλαμβάνει η απόκρυψη των αρχαιοτήτων του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου το 1940–1941, μια από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις προστασίας της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς από τους κινδύνους του πολέμου και της επικείμενης κατοχής.
Στο εκθεσιακό υλικό περιλαμβάνονται επίσης στοιχεία για τη λειτουργία του Μουσείου κατά την Κατοχή και για τις αρχαιότητες που κατασχέθηκαν από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο.
Η κατάσχεση του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου το 1944
Ένα από τα πλέον αμφιλεγόμενα ζητήματα της δημόσιας συζήτησης είναι η ανάδειξη της κατάσχεσης του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου αμέσως μετά την αποχώρηση των κατοχικών στρατευμάτων από την Αθήνα.
Η «δημοκρατία» διερωτάται γιατί η συγκεκριμένη ενέργεια αναδεικνύεται σε καθοριστικό σημείο της ιστορικής αφήγησης, τη στιγμή που η Ελλάδα είχε μόλις απελευθερωθεί από τον γερμανικό στρατό.
Το ερώτημα συνδέεται με τον ρόλο που διαδραμάτισαν γερμανικοί επιστημονικοί και αρχαιολογικοί φορείς κατά την περίοδο της ναζιστικής κατοχής.
Η επιστημονική διερεύνηση αυτού του ρόλου έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς μπορεί να φωτίσει τη σχέση αρχαιολογικής έρευνας, κρατικής πολιτικής και μηχανισμών κατοχικής εξουσίας.
Ωστόσο, η ιστορική αποτίμηση της κατάσχεσης του Ινστιτούτου απαιτεί εξέταση των πραγματικών συνθηκών, του νομικού καθεστώτος και των δραστηριοτήτων του κατά την Κατοχή.
Δεν προκύπτει από την επίσημη ανακοίνωση ότι η έκθεση ζητά από την ελληνική πλευρά να απολογηθεί για την κατάσχεση. Η αναφορά στο γεγονός αποτελεί, σύμφωνα με τους διοργανωτές, μέρος της ιστορικής έρευνας.
Το συνέδριο για την αρχαιολογία στην Κατοχή
Η έκθεση συνδέεται με το διεθνές συνέδριο «Archaeology and Occupation. Greece 1941–1944», που έχει προγραμματιστεί για τις 15–17 Οκτωβρίου στην Αθήνα.
Στη διοργάνωση συμμετέχουν το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών, η Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή Αθηνών και το Ινστιτούτο Ιστορικών Ερευνών του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, υπό την αιγίδα του ελληνικού υπουργείου Πολιτισμού.
Οι εργασίες θα πραγματοποιηθούν σε τρεις διαφορετικούς χώρους: την Ιταλική Αρχαιολογική Σχολή, το Ελληνικό Ινστιτούτο Παστέρ και το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο.
Το συνέδριο προσφέρει την ευκαιρία επιστημονικής εξέτασης μιας ιστορικής περιόδου κατά την οποία η πολιτιστική κληρονομιά της Ελλάδας βρέθηκε αντιμέτωπη με την κατοχική εξουσία, τις λεηλασίες και την εργαλειοποίηση της αρχαιολογικής έρευνας.
Οι γερμανικές οφειλές στο φόντο της αντιπαράθεσης
Η κριτική αποκτά ευρύτερη πολιτική διάσταση εξαιτίας του ζητήματος των γερμανικών οφειλών.
Η Ελλάδα διατηρεί τις διεκδικήσεις της για πολεμικές επανορθώσεις, το κατοχικό δάνειο και την αποκατάσταση των συνεπειών της ναζιστικής κατοχής. Η γερμανική κυβέρνηση, αντιθέτως, υποστηρίζει ότι το ζήτημα των επανορθώσεων έχει νομικά διευθετηθεί.
Αυτή η διαφωνία εξακολουθεί να επηρεάζει τη δημόσια συζήτηση για την ιστορική ευθύνη της Γερμανίας.
Υπό αυτό το πρίσμα, οποιαδήποτε πρωτοβουλία σχετική με την Κατοχή αποκτά ιδιαίτερο συμβολικό βάρος, ειδικά όταν πραγματοποιείται με τη συνεργασία γερμανικών κρατικών επιστημονικών φορέων.
Η ιστορική έρευνα, όμως, δεν μπορεί να υποκαταστήσει ούτε να επιλύσει από μόνη της το ζήτημα των διακρατικών οφειλών.
Τα ερωτήματα προς το υπουργείο Πολιτισμού
Η αντιπαράθεση αναδεικνύει συγκεκριμένα ερωτήματα που μπορούν να απευθυνθούν στους διοργανωτές και στο υπουργείο Πολιτισμού.
Ποια ιστορική ερμηνεία επιχειρεί να αναδείξει ο τίτλος «Διαιρεμένο παρελθόν»; Πώς παρουσιάζεται η ευθύνη της ναζιστικής Γερμανίας για την Κατοχή; Ποια τεκμήρια αξιοποιούνται για τον ρόλο του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου την περίοδο 1941–1944; Και με ποιο σκεπτικό επιλέχθηκαν τα συγκεκριμένα ιστορικά τεκμήρια για την οπτική προβολή του συνεδρίου;
Οι απαντήσεις έχουν ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση του περιεχομένου της έκθεσης, πέρα από τον τίτλο και τη συμβολική ημερομηνία των εγκαινίων.
Η ιστορική μνήμη απαιτεί τεκμηρίωση
Η 12η Οκτωβρίου αποτελεί ημερομηνία ιδιαίτερης σημασίας για την Αθήνα και ολόκληρη την Ελλάδα.
Η ιστορική πραγματικότητα της ναζιστικής κατοχής δεν επιδέχεται συμψηφισμούς ως προς την ευθύνη του κατακτητή για τα εγκλήματα που διαπράχθηκαν εις βάρος του ελληνικού πληθυσμού.
Παράλληλα, η επιστημονική διερεύνηση των ελληνογερμανικών σχέσεων κατά την περίοδο 1941–1944 μπορεί να συμβάλει στην πληρέστερη κατανόηση της ιστορίας, εφόσον βασίζεται σε τεκμήρια και αντιμετωπίζει με σαφήνεια τις ευθύνες των εμπλεκομένων.
Η ουσιαστική αξιολόγηση της έκθεσης θα εξαρτηθεί από το πραγματικό περιεχόμενό της και όχι αποκλειστικά από τη διατύπωση του τίτλου της.
Το γεγονός, πάντως, ότι τα εγκαίνια συμπίπτουν με την επέτειο της Απελευθέρωσης καθιστά τη δημόσια συζήτηση για την ιστορική μνήμη και την ευθύνη των θεσμών ιδιαίτερα επίκαιρη.
GEOPOLITICO
Παρακμή
Η επιστροφή των οστών του Βούλγαρου τσάρου Σαμουήλ, το ζήτημα των ελληνικών θρησκευτικών κειμηλίων που εξακολουθούν να βρίσκονται στη Βουλγαρία και η πρόσφατη πυρκαγιά στον Έβρο συνθέτουν το σκηνικό μιας αιχμηρής παρέμβασης για τη διαχείριση της εθνικής κληρονομιάς και την προστασία της Θράκης. Η Μαρία Γιαλαμά ασκεί σκληρή κριτική στην ελληνική πολιτεία, θέτοντας παράλληλα το ζήτημα της πολιτιστικής ταυτότητας των Πομάκων και της προστασίας των Αλεβιτών Μπεκτασήδων. Μια παρέμβαση που συνδέει την ιστορική μνήμη με τις σύγχρονες προκλήσεις, αλλά και με αναπάντητα ερωτήματα για τις προτεραιότητες του ελληνικού κράτους.
Της Μαρίας Γιαλαμά | Ελεύθερη Ώρα
Ο Ελληνικός λαός,στις 3/10/2026, με έκπληξη είδε να υπογράφεται από την Ελληνίδα υπουργό πολιτισμού και τον Βούλγαρο ομόλογό της,τη παρουσία του πρωθυπουργού, συμφωνία παραδόσεως στην γείτονα χώρα, των οστών του Τσάρου Σαμουήλ της Βουλγαρίας. Αυτά ευρέθησαν το 1965 κατά τις ανασκαφές του καθηγητού Ν.Μουτσοπούλου,στην βασιλική του Αγίου Αχιλλείου της μικρής Πρέσπας. Ως <αντάλλαγμα>της προσφοράς του σημαντικού για τον Βουλγαρικό λαό σκελετού του Σαμουήλ,εδόθησαν στην Ελλάδα,48 από τα θρησκευτικά και όχι μόνο κειμήλια,που έκλεψαν οι Βούλγαροι από τέσσερις μονές της Δράμας και των Σερρών. Τα περισσότερα καταγεγραμμένα κλοπιμαία, προήρχοντο από την Ι.Μ Εικοσιφοινίσσης. Συμφώνως με μαρτυρίες,εδώ και αρκετά χρόνια,εζητείτο η επιστροφή των κλοπιμαίων,τόσο από τις Ιερές Μονές,όσο και από τις μητροπόλεις στις οποίες ανήκουν αυτές. Ομολογουμένως,τις τρείς χρονικές περιόδους του Α βαλκανικού πολέμου,του Β και του συμμοριτοπολέμου,οι Βούλγαροι ελεηλάτησαν μονές και εκκλησίες,κατέστρεψαν σχολεία και με ιδιαιτέρα αγριότητα,δολοφονούσαν τους αντιστεκομένους στις βίαιες πρακτικές τους Έλληνες.
Με αυτόν τον βίαιο τρόπο,απέσπασαν πολλά μεγάλης θρησκευτικής και ιστορικής αξίας έργα τέχνης, κειμήλια,μεταφέροντάς τα στην Βουλγαρία. Η συνθήκη του Νεϊγύ του 1919,υποχρέωνε την Βουλγαρία πλήν των άλλων,να επιστρέψει και τα κλοπιμαία. Δυστυχώς όμως οι σημερινοί Ευρωπαίοι εταίροι μας,δεν συνεμορφώθησαν,θεωρώντας την συνθήκη,καταστροφική για την Βουλγαρία. Εφρόντισαν όμως,ενημερωθέντες για την με επιστημονική τεκμηρίωση διαπίστωση, ότι τα ευρεθέντα οστά ανήκαν στον Τσάρο Σαμουήλ, να αιτούνται από το 1970 την απόδοσή τους.. Ο Σαμουήλ,φέρεται να απέθανε μετά την μάχη στο Κλειδί στις 6/10/1014. Οι διαρκείς προσπάθειες του Βασιλείου Β του γνωστού ως Βουλγαροκτόνου,κατέστησαν την Βουλγαρία, μέρος του Βυζαντίου.
Συγχρόνως με το διαρκές αίτημα των Βουλγάρων,υπήρχε και το από Ελληνικής πλευράς αίτημα της επιστροφής των πολλών κλοπιμαίων θρησκευτικών και όχι μόνον θησαυρών.
Η Ελληνική κυβέρνηση,εξέτασε προφανώς το αίτημα των Βουλγάρων και απεφάσισε να τους τα επιστρέψει,έστω και αν κάποιες πληροφορίες θέλουν να τα εζήτησε και η Αρμενία,ισχυριζομένη ότι η μητέρα του ήτο αρμενικής καταγωγής. Το αξιοπερίεργο είναι,όχι ότι εδόθησαν τα οστά στους Βουλγάρους,που γι αυτούς είναι σημαντικότατα,όπως ανέφερε και ο πρώην πρωθυπουργός Α.Σαμαράς,<ότι ο Σαμουήλ για τους Βουλγάρους,είναι κάτι σαν τον Μέγα Αλέξανδρο για τους Έλληνες>,αλλά ότι δεν επεστράφησαν όλοι οι κλεμμένοι Ελληνικοί θησαυροί. Παρελήφθησαν από το Ελληνικό υπουργείο πολιτισμού,μόνο 48 εκ των χιλίων και πλέον καταγεγραμμένων κλοπιμαίων. Προφανώς για άλλη μία φορά,η πατρίδα μας,εβρέθη με ήσσονα διεκδικητική διάθεση να απεμπολεί ουσιαστικώς την κληρονομιά της.
Με δεδομένη την παρακμιακή διαχείριση του διαχρονικού αμυθήτου πλούτου της πολιτιστικής κληρονομιάς και τον τρόπο που τον διαχειρίζεται η νύν κυβέρνηση,οι σκέψεις για την μή διαπραγματευτική προσπάθεια,υπερέχουν.
Κοινώς,εχαρίσθησαν στους απογόνους των <κλεφτών>, αυτά που αιτούντο,χωρίς να παραδώσουν όλα τα κλοπιμαία,ως όφειλαν.
Η παρακμή της χώρας και οι διάφορες εκφάνσεις της
Στις 5/10/2026,στον κεντρικό Έβρο,στα ορεινά του δήμου Σουφλίου και στην περιοχή της Ρούσσας,και των γύρω οικισμών των Πομάκων,ξέσπασε πυρκαγιά που δημοσιογραφικές πληροφορίες την θέλουν να έρχεται από την Βουλγαρία,από την ιδιαιτέρως αραιοκατοικημένη περιοχή της Β.Θράκης .Η φωτιά εξαπλώθηκε σε μεγάλη έκταση και οι Ελληνικές δυνάμεις της πυροσβεστικής δεν κατάφεραν να την ελέγξουν άμεσα,έστω και αν υπήρξε μεγάλη κινητοποίηση. Καθοριστικό ρόλο για την επέκταση της, έπαιξε η ολιγωρία της κινητοποιήσεως των γειτόνων και τα πτωχά κατασβεστικά μέσα που διέθεσαν.
Η φωτιά εξεδηλώθη σε αραιοκατοικημένη περιοχή στην γείτονα,στην δε Ελληνική περιοχή υπήρξε υφέρπουσα,λόγω του ότι και εκεί τα δάση παραμένουν ακαθάριστα από το συγκεντρωθέν σε μεγάλες ποσότητες πούσι,που καίγεται εύκολα,αλλά δυστυχώς δεν υπάρχει βούληση να καθαρισθεί.
Εντυπωσιάζει ο χρόνος εκδηλώσεως της φωτιάς.
Συμφώνως με την ανακοίνωση του αντιπεριφερειάρχου Έβρου,η ενοικίαση των τριών πυροσβεστικών αεροσκαφών,που εστάθμευαν στον αερολιμένα ΔΗΜΟΚΡΙΤΟ της Αλεξανδρουπόλεως,έληξε την 2α Οκτωβρίου.
Λαμβανομένου υπ΄όψιν,ότι η φωτιά ήτο έρπουσα,υπάρχουν υπόνοιες,για εμπρισμό εκούσιο λαθρομεταναστών.
Η υπόνοια αυτή και μόνον,οδηγεί σε συνθετότερες σκέψεις,δεδομένου ότι,προσφάτως στην Ρούσα,με την πρέπουσα δημοσιότητα,έγινε η εκδήλωση της αναγνωρίσεως ως θρησκευτικής μειονότητος αυτοδιοικουμένης,των Αλεβιτών Μπεκτασήδων,από την πολιτεία ,που το προξενείο της Κομοτηνής με τον σκοτεινό του διαχρονικά ρόλο,δεν το επιθυμούσε καθόλου. Οι κάτοικοι του ορεινού όγκου του Σουφλίου,Πομάκοι στην πλειοψηφία τους με ίδιο γλωσσικό ιδίωμα με ιδιαίτερα πολιτισμικά χαρακτηριστικά και βαθύτατη εθνική συνείδηση επιθυμούσαν για χρόνια την αναγνώριση αυτή.Η ύπαρξη του μοναστηριού- τεκέ του Σείντ Αλή Σουλτάν ,από το 1400 μχ,αποτελεί τον ευκτήριο οίκο τους και εκεί προσεύχονται μαζί άνδρες και γυναίκες. Οι ίδιοι,αν και ανήκοντες στην ευρύτερη μουσουλμανική μειονότητα,τρώνε χοιρινό και πίνουν κρασί ,ούζο και τσίπουρο,ενώ απαγορεύεται η πολυγαμία.
Υπαρχούσης της διαχρονικής ασφυκτικής πιέσεως από το Τουρκικό προξενείο,για έλεγχο των Ελλήνων της θρησκευτικής μουσουλμανικής μειονότητος,καλό είναι να ελέγξει η κυβέρνηση,μήπως η εκδήλωση της φωτιάς στην συγκεκριμένη περιοχή ήτο εσκεμμένη τιμωρητική αντίδραση. Άλλωστε σε μία ευνομουμένη πολιτεία, υπάρχοντος του προκλητικού κλίματος από την Τουρκία και των ευκαιριών που δίδει στους πολίτες της ,μέσω τραπεζικών δανείων,εξαγοράς κτημάτων στον Έβρο,καλό είναι να προλαμβάνονται επιδιώξεις του είδους .
Διαρκές το αίτημα των Πομάκων της Θράκης για διδασκαλία της Ελληνικής και Πομακικής γλώσσης,αντί της Τουρκικής
Στα πλαίσια της επιβαλλομένης εγρηγόρσεως,το αίτημα των Ελλήνων Πομάκων ,να πάψουν να διδάσκονται υποχρεωτικώς την Τουρκική γλώσσα και να διδάσκονται ως Έλληνες μόνον την Ελληνική και την Πομακική,οφείλει να το ασπασθεί η κυβέρνηση.
Άλλως η ρήση του του Ο.Ελύτη: ήλθαν ντυμένοι φίλοι,αμέτρητες φορές οι εχθροί μου,το παμπάλαιο χώμα πατώντας,και το χώμα δεν έδεσε ποτέ με την φτέρνα τους..
θα επιβεβαιωθεί από ανικάνους να εκτιμήσουν και να κυβερνήσουν τον ευλογημένο αυτό τόπο.
Τα κλεμμένα κειμήλια και χειρόγραφα των ελληνικών μονών στη Βουλγαρία, η ανοιχτή πληγή της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και το μεγάλο ερώτημα της επιστροφής
Εκατοντάδες ελληνικά χειρόγραφα, ανεκτίμητης αξίας αφαιρέθηκαν από τις μονές του Τιμίου Προδρόμου Σερρών και της Παναγίας Εικοσιφοίνισσας κατά τη διάρκεια...
Τριπλή “συμμαχία” για την ενίσχυση της εθνικής ασφάλειας και της διαστημικής αυτονομίας
Η METLEN, η Thales Alenia Space και η Thales Hellas ενώνουν τις δυνάμεις τους για την υποστήριξη των μελλοντικών αμυντικών...
Ακρίβεια στα καύσιμα: Η πρόταση Καλόγηρου για άμεση φορολογική ανάσα
Ο Αντώνης Καλόγηρος, επικεφαλής της Θεματικής Ομάδας Οικονομίας της ΝΙΚΗΣ, παρεμβαίνει στο Ionian για την ακρίβεια, τις τιμές των καυσίμων...
Θράκη: Οι Πομάκοι ζητούν σχολεία χωρίς υποχρεωτικά τουρκικά – Στη Βουλή η διεκδίκηση, στον ΟΑΣΕ οι καταγγελίες για εκτουρκισμό
Το ζήτημα της εκπαιδευτικής ελευθερίας στα Πομακοχώρια της Ξάνθης αποκτά κοινοβουλευτική και διεθνή διάσταση. Οι παρεμβάσεις του Ιρφάν Μεχμέτ Αλή...
Το ρωσικό ντίζελ και ο αγωγός Nord Stream – Πως η συμφωνία Τραμπ – Πούτιν προκαλεί αμηχανία στην Ε.Ε
Η ανακοίνωση του Ντόναλντ Τραμπ για την προμήθεια ρωσικού ντίζελ στην αμερικανική και διεθνή αγορά δεν αποτελεί απλώς μια ενεργειακή...
-
Αναλύσεις4 εβδομάδες πρινΤο τελεσίγραφο Καλίν την ώρα που η Τουρκία προετοιμάζεται για πόλεμο!
-
Άμυνα3 μήνες πρινΡωσσικό ΜΜΕ: Ελληνικό «μπλόκο» στην απαίτηση για Patriot – Πώς γνωρίζει το Κίεβο απόρρητα στοιχεία για τους πυραύλους μας;
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΠακιστανός με καναδική υπηκοότητα ο υπαίτιος της πυρκαγιάς στον Έβρο! Πιθανόν να μετέφερε μετανάστες
-
GEOPOLITICO1 μήνα πρινΤο διέρρευσε ο Παπαχελάς! Έφεραν τον Καλίν στο Μαξίμου – Τί συζήτησε με τον Μητσοτάκη;
-
Αναλύσεις2 μήνες πρινΚαραγκιούλ: «Αν Ελλάδα, Κύπρος και Ισραήλ επιτεθούν στην Τουρκία, ο χάρτης του Αιγαίου θα αλλάξει»
-
ΑΝΑΡΤΗΣΕΙΣ ΜΕ ΣΗΜΑΣΙΑ2 μήνες πρινΞέσπασμα της μητέρας της Μυρτούς για την υπόθεση Τζαβέντ Ασλάμ: «Δεν ξεχνώ ποτέ» – «Δήμαρχος των Πακιστανών ο Δούκας»
-
GEOPOLITICO3 εβδομάδες πρινΤί λέει Τούρκος δημοσιογράφος για Σάββα Καλεντερίδη; «Έκανε πολύ καλά τη δουλειά του για τη χώρα του – Δεν μπορούσε να τον στριμώξει η ΜİΤ»
-
Αναλύσεις3 μήνες πρινΕάν η Τουρκία απορρίψει τη συμφωνία αποχώρησης από την Κύπρο θα απομακρυνθεί δια της βίας