«Διέσχισα την γραμμή της αντιπαράθεσης στο Νταμπάς και από τις δύο πλευρές, πολλές φορές τελευταία και εάν στην Ουκρανία φοβούνταν πράγματι μιαν επικείμενη εισβολή περίμενα να δώ Ουκρανούς στρατιωτικούς να προσπαθούν να ενισχύσουν τις θέσεις τους, αλλά αντίθετα βασιλεύει απόλυτη ησυχία και οι στρατιώτες είναι όλοι ξένοιαστοι. Μπορούν μάλιστα να παίρνουν και άδεια.» Abdujalil A.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση και η Ινδία πλησιάζουν η μία την άλλη με ρυθμούς που πριν από μία δεκαετία θα θεωρούνταν δύσκολο να προβλεφθούν.
Εμπόριο, άμυνα, τεχνολογία, θαλάσσια ασφάλεια και ανθεκτικές εφοδιαστικές αλυσίδες μετατρέπονται σταδιακά στους βασικούς πυλώνες μιας πολύ ευρύτερης στρατηγικής σχέσης.
Η πολιτική ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων για τη συμφωνία ελεύθερου εμπορίου ΕΕ–Ινδίας, σε συνδυασμό με την προώθηση μιας νέας Συνεργασίας Ασφάλειας και Άμυνας, δείχνουν ότι Βρυξέλλες και Νέο Δελχί επιχειρούν να περάσουν σε μία εντελώς νέα εποχή.
Στα χαρτιά, μάλιστα, όλα μοιάζουν σχεδόν απόλυτα ευθυγραμμισμένα.
Και οι δύο πλευρές μιλούν για δημοκρατία, κυριαρχία, στρατηγική αυτονομία, πολυμερή συνεργασία και διεθνή τάξη βασισμένη σε κανόνες.
Όμως πίσω από την κοινή διπλωματική γλώσσα κρύβεται μία πολύ πιο σύνθετη πραγματικότητα:
Ευρώπη και Ινδία χρησιμοποιούν συχνά τις ίδιες λέξεις, αλλά δεν εννοούν πάντα τα ίδια πράγματα.
Και αυτή ακριβώς η διαφορά μπορεί να εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες προκλήσεις της σχέσης τους.
Κυριαρχία: Η Ευρώπη θέλει να τη μοιράζεται – Η Ινδία να την προστατεύει
Η βασική διαφορά ξεκινά από την Ιστορία.
Η σημερινή Ευρώπη οικοδομήθηκε πάνω στα ερείπια δύο παγκοσμίων πολέμων και στην πεποίθηση ότι η ανεξέλεγκτη εθνική κυριαρχία μπορεί να οδηγήσει σε καταστροφικά αποτελέσματα.
Γι’ αυτό μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η ευρωπαϊκή τάξη στράφηκε προς διεθνείς συνθήκες, δικαστήρια, υπερεθνικούς θεσμούς και τελικά προς την ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Για τις Βρυξέλλες, η κυριαρχία μπορεί να είναι κοινή, περιορισμένη ή εκχωρημένη εν μέρει.
Η ευρωπαϊκή λογική είναι ότι ένα κράτος μπορεί να παραχωρήσει μέρος της ανεξαρτησίας του προκειμένου να αποκτήσει μεγαλύτερη συλλογική ισχύ.
Η Ινδία, όμως, προέρχεται από ακριβώς αντίθετη ιστορική εμπειρία.
Το σύγχρονο ινδικό κράτος γεννήθηκε μέσα από την αποικιοκρατία και έναν μακροχρόνιο αγώνα για πολιτική ανεξαρτησία.
Για το Νέο Δελχί η κυριαρχία δεν ήταν κάτι που έπρεπε να περιοριστεί.
Ήταν κάτι που έπρεπε πρώτα να κερδηθεί και μετά να προστατευτεί.
Αυτή η ιστορική μνήμη εξακολουθεί να καθορίζει την ινδική εξωτερική πολιτική.
Γιατί η Ινδία είναι καχύποπτη απέναντι στους «κανόνες»
Εδώ βρίσκεται και ένα από τα σημαντικότερα σημεία τριβής.
Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις μπορεί να θεωρούν τις απαιτήσεις για εργασιακά δικαιώματα, περιβαλλοντική πολιτική, εταιρική διακυβέρνηση ή κανονιστικές προϋποθέσεις ως απολύτως θεμιτές.
Η Ινδία, όμως, μπορεί να θέτει ένα διαφορετικό ερώτημα:
Ποιος αποφασίζει ποιοι είναι οι σωστοί κανόνες και ποιος έχει το δικαίωμα να τους επιβάλλει;
Αυτό δεν σημαίνει ότι το Νέο Δελχί απορρίπτει τις διεθνείς αρχές.
Σημαίνει ότι είναι πολύ πιο ευαίσθητο στην ιδέα ότι ισχυρές χώρες ή οργανισμοί μπορεί να αποκτούν το δικαίωμα να καθορίζουν μονομερώς τι είναι αποδεκτό.
«Στρατηγική αυτονομία»: Ίδια φράση, αντίθετη φιλοσοφία
Η διαφορά γίνεται ακόμη πιο εμφανής όταν οι δύο πλευρές μιλούν για στρατηγική αυτονομία.
Για την Ευρώπη, η έννοια αυτή συνδέεται κυρίως με τη μείωση εξαρτήσεων και την ενίσχυση της δυνατότητας της ΕΕ να ενεργεί αυτόνομα.
Δεν σημαίνει όμως απαραίτητα απομάκρυνση από συμμαχίες.
Αντίθετα, η ευρωπαϊκή στρατηγική αυτονομία συχνά σημαίνει ότι η Ευρώπη θέλει να γίνει ισχυρότερος και πιο ικανός εταίρος μέσα στις υπάρχουσες συλλογικές δομές.
Η ινδική προσέγγιση είναι πολύ διαφορετική.
Οι ρίζες της φτάνουν μέχρι τον Jawaharlal Nehru και την πολιτική του μη ευθυγραμμισμού.
Σήμερα αυτή η λογική έχει εξελιχθεί σε ένα είδος «πολλαπλής ευθυγράμμισης».
Το Νέο Δελχί θέλει να διατηρεί σχέσεις ταυτόχρονα με Ουάσινγκτον, Μόσχα, Βρυξέλλες και άλλους πόλους ισχύος, χωρίς να επιτρέπει σε κανέναν να περιορίζει την ελευθερία των στρατηγικών του επιλογών.
Η διαφορά είναι θεμελιώδης:
Η Ευρώπη μοιράζεται κυριαρχία για να αποκτήσει μεγαλύτερη αυτονομία. Η Ινδία προστατεύει την κυριαρχία της για να διατηρήσει την αυτονομία της.
Η ΕΕ θέλει να προστατεύσει το σύστημα – Η Ινδία να το αλλάξει
Η ίδια αντίθεση εμφανίζεται και στο θέμα της πολυμερούς διεθνούς τάξης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση δίνει μεγάλη σημασία στην προστασία διεθνών οργανισμών, δικαστηρίων και θεσμών.
Για την Ευρώπη, ο ΟΗΕ, ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου και το διεθνές νομικό σύστημα αποτελούν εμπόδια απέναντι σε μία επιστροφή στην ωμή πολιτική ισχύος.
Η Ινδία δεν απορρίπτει την πολυμέρεια.
Αλλά ζητά «μεταρρυθμισμένη πολυμέρεια».
Και η συγκεκριμένη λέξη έχει τεράστια σημασία.
Το Νέο Δελχί θεωρεί ότι πολλοί διεθνείς θεσμοί εξακολουθούν να αντανακλούν τον συσχετισμό δυνάμεων του 1945 και όχι τον κόσμο του 2026.
Το Συμβούλιο Ασφαλείας του ΟΗΕ είναι το χαρακτηριστικότερο παράδειγμα.
Η Ινδία αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες οικονομίες και τη μεγαλύτερη δημογραφικά χώρα στον κόσμο, αλλά εξακολουθεί να βρίσκεται εκτός του μόνιμου πυρήνα εξουσίας του Συμβουλίου Ασφαλείας.
Για την Ινδία, αυτό δεν είναι απλώς θεσμική αδικία. Είναι σύμβολο ενός διεθνούς συστήματος που ζητά από τις ανερχόμενες δυνάμεις να αποδέχονται κανόνες που δεν συνέγραψαν.
Παρά τις διαφορές, η σχέση θα γίνει ισχυρότερη
Οι διαφορές αυτές δεν σημαίνουν ότι η συνεργασία ΕΕ–Ινδίας θα αποτύχει.
Το αντίθετο.
Υπάρχουν πλέον ισχυρότατοι λόγοι που ωθούν τις δύο πλευρές πιο κοντά.
Και οι δύο θέλουν πιο ασφαλείς εφοδιαστικές αλυσίδες, τεχνολογική ανθεκτικότητα, ενεργειακή ασφάλεια, μεγαλύτερη βιομηχανική ισχύ και περιορισμό υπερβολικών εξαρτήσεων.
Παράλληλα, τόσο η Ευρώπη όσο και η Ινδία προσπαθούν να κινηθούν μέσα σε έναν κόσμο όπου ο ανταγωνισμός ΗΠΑ–Κίνας γίνεται ολοένα και πιο έντονος.
Η Ευρώπη βλέπει την Ινδία ως έναν τεράστιο οικονομικό και στρατηγικό εταίρο στον Ινδο-Ειρηνικό.
Η Ινδία βλέπει την Ευρώπη ως πηγή τεχνολογίας, επενδύσεων, αγορών και στρατηγικής διαφοροποίησης.
Το πραγματικό τεστ για Βρυξέλλες και Νέο Δελχί
Η μεγάλη πρόκληση δεν είναι οι διαφωνίες.
Είναι ο κίνδυνος να θεωρήσουν οι δύο πλευρές ότι συμφωνούν απλώς επειδή χρησιμοποιούν το ίδιο λεξιλόγιο.
Όταν η Ευρώπη λέει «κυριαρχία», σκέφτεται συχνά τον διαμοιρασμό της. Όταν η Ινδία λέει «κυριαρχία», σκέφτεται την προστασία της.
Όταν η Ευρώπη μιλά για στρατηγική αυτονομία, θέλει μεγαλύτερη συλλογική ικανότητα.
Όταν η Ινδία μιλά για στρατηγική αυτονομία, θέλει μεγαλύτερη ελευθερία ελιγμών.
Και όταν η Ευρώπη θέλει να προστατεύσει τη διεθνή τάξη, η Ινδία θέλει να τη μεταρρυθμίσει.
Η σχέση ΕΕ–Ινδίας μπορεί πράγματι να εξελιχθεί σε μία από τις σημαντικότερες γεωπολιτικές σχέσεις των επόμενων δεκαετιών.
Αλλά για να συμβεί αυτό, Βρυξέλλες και Νέο Δελχί θα πρέπει να καταλάβουν κάτι πολύ βαθύτερο από τα κοινά ανακοινωθέντα:
Δεν αρκεί να συμφωνούν στις λέξεις. Πρέπει να συμφωνήσουν – ή τουλάχιστον να κατανοήσουν – τι σημαίνουν πραγματικά αυτές οι λέξεις.
Και αυτό ίσως αποδειχθεί πολύ δυσκολότερο από την υπογραφή οποιασδήποτε εμπορικής συμφωνίας.
