Η υπογραφή της SOFA (Status of Force Agreement), μεταξύ Κύπρου και Γαλλίας, που αφορά στη στρατηγική συνεργασία, είναι συναφής με το πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe). Εκείνο που προκύπτει από κυβερνητικές πηγές είναι ότι, από τα 1,181 δις ευρώ, που μπορεί να δανειστεί η Κυπριακή Δημοκρατία από το SAFE για την περίοδο 2026-30 , τα 800 εκ. αφορούν προγράμματα με τη Γαλλία (67,7%).

Τομείς αναβάθμισης

Με άλλα λόγια, αμυντικές βιομηχανίες με έδρα την Κύπρο θα συνεργαστούν με αντίστοιχες γαλλικές για τη συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων, που θα καλύπτουν μέρος των αναγκών της Εθνικής Φρουράς. Αυτές οι συνεργασίες αφορούν, μεταξύ άλλων, στη συμπαραγωγή σε:

1. Πυρομαχικά, όπως π.χ. βλήματα πυροβόλων.
2. Αμυντικά και επιθετικά drones, όπως τα περιφερόμενα πυρομαχικά (loitering ammunition), που είναι προγραμματισμένα για την επιλογή στόχων. Πώς ενεργούν; Περιφέρονται για ένα χρονικό διάστημα και μόλις εντοπίσουν τον στόχο πέφτουν πάνω του και τον καταστρέφουν (drone καμικάζι). Συναφής είναι και η συμμετοχή, μέσω του SAFE, για τη συμπαραγωγή με την Ελλάδα της νέας γενιάς drones τύπου «Κένταυρος». Το υφιστάμενο μοντέλο έχει χρησιμοποιηθεί με επιτυχία από τη φρεγάτα «Ψαρά» στην Ερυθρά Θάλασσα και είναι σύστημα ηλεκτρονικού πολέμου, αφού εξουδετερώνει το επιτιθέμενο drone με παρεμβολή, αποκόπτοντας την επικοινωνία με τον χειριστή. Εντοπίζει τον στόχο περί τα 150 χιλ. και διαθέτει εμβέλεια εξουδετέρωσης περί τα 25 χιλ.
3. Τεθωρακισμένα και άλλα στρατιωτικά οχήματα (δηλαδή συμμετοχή).
4. Συστήματα ραντάρ και δη αεράμυνας και ακτών, καθώς και συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου.
5. Συστήματα καταστροφής ναρκών.

Ασκήσεις, οικονομία, τεχνολογία

Αυτοί είναι μερικοί από τους τομείς συμπαραγωγής με τη Γαλλία, στην οποία μπορούν να συμμετάσχουν και άλλες χώρες. Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό ότι η αμυντική συνεργασία με τη Γαλλία περνά μέσω της ΕΕ. Αφορά εκτός των άλλων: 1. Τη SOFA, δηλαδή τη διενέργεια κοινών ασκήσεων, που ήδη κατά καιρούς διεξάγονται, και τη φιλοξενία των ασκούμενων γαλλικών στρατευμάτων. Αυτό προϋποθέτει υποδομές ή βελτίωση και ενίσχυση υφιστάμενων, όπως π.χ. η ναυτική Βάση στο Μαρί. 2. Το πρόγραμμα SAFE δεν καλύπτει μόνο μέρος των αναγκών της ΕΦ, την οποία αναβαθμίζει και ενισχύει. Ο δανεισμός γίνεται μέσω της ΕΕ, η οποία δανείζεται από τις αγορές μέσω έκδοσης ομολόγων, που λόγω της μεγάλης πιστοληπτικής της ικανότητας και αξιοπιστίας (ΑΑΑ), το επιτόκιο είναι χαμηλό – περί το 2% με 3,5% (δεν είναι σταθερό). Η ΕΕ θα δανειστεί από τις αγορές περί τα 150 δις ευρώ για την κάλυψη των αναγκών του προγράμματος “SAFE”. Το χρονικό δικαίωμα αποπληρωμής φτάνει τα 45 χρόνια. Τα πρώτα 10 χρόνια πληρώνει κάποιος μόνο τόκους επί του δανείου. Μετά τα 10 χρόνια πληρώνει το κεφάλαιο συν τον τόκο επί του μειωμένου, όμως, κάθε φορά κεφαλαίου, εφόσον αρχίζει επί τούτου η αποπληρωμή. Επιβαρύνεται μεν ο προϋπολογισμός, αλλά με τον πιο ήπιο τρόπο, εάν λάβει κάποιος υπόψη πόσο θα ήταν για την Κύπρο το κόστος της αγοράς αντί της συμπαραγωγής και πώς μπορεί σταδιακά να βοηθηθεί η οικονομία και η τεχνολογία από τις όποιες πωλήσεις των εταιρειών, τα κέρδη και το τεχνολογικό και άλλο «know how».

SAFE και αυτοάμυνα

Το πρόγραμμα SAFE είναι εκ των πραγμάτων συνδεδεμένο με την απεξάρτηση της ΕΕ από τις ΗΠΑ και τη μερική έστω αυτόνομη άμυνα, καθώς και με το άρθρο 42, 7 περί της υποστήριξης των κρατών μελών της ΕΕ και της ίδιας σε κράτος μέλος, που τελεί υπό καθεστώς επίθεσης. Το άρθρο 42, 7 παραπέμπει ρητώς στο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ για το δικαίωμα της αυτοάμυνας και στο άρθρο 222 της ΣΛΕΕ για την Αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών της. Ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία συμμετέχει ως κράτος μέλος στο SAFE, η Τουρκία, παρότι υποψήφια για ένταξη χώρα, μένει επί του παρόντος εκτός. Γιατί; Διότι, σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφοι 4 και 8 του Κανονισμού SAFE, η συμμετοχή φορέων ή εξαρτημάτων από τρίτες χώρες δεν είναι επιλέξιμη όταν αντιβαίνει στα συμφέροντα ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ ή των κρατών μελών της, όπως αυτά καθορίζονται στο πλαίσιο της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας της ΕΕ. Η εν λόγω διάταξη δεν αφορά άμεσα την Τουρκία, αλλά η συμμετοχή εταιρειών της ή αμυντικών προϊόντων στο προγράμματα του SAFE θα πρέπει να αξιολογηθεί υπό το πρίσμα της συμπεριφοράς της χώρας αυτής έναντι κρατών μελών της ΕΕ, ιδίως της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Ελλάδας. Συνεπώς, η Τουρκία δεν αποκλείεται αυτομάτως. Όμως, η συμμετοχή της μπορεί να αμφισβητηθεί, και αμφισβητείται, λόγω της κατοχής της Κύπρου, κράτους μέλους της ΕΕ, και του casus belli, που επιβάλλει επί των Αθηνών.

Τα εμπόδια

Πώς η Τουρκία μπορεί νομικά να περάσει τα εμπόδια που προβάλλονται από την Κύπρο, λόγω της κατοχής, και της Ελλάδας επί της οποίας ασκείται casus belli; Η Άγκυρα γλιστρά μέσω του άρθρου 16, παρ. 3 του SAFE, είτε με τη συμμετοχή τουρκικών κεφαλαίων σε ευρωπαϊκές εταιρίες είτε με την εξαγορά ευρωπαϊκών εταιρειών. Εάν μια εταιρεία είναι εγκατεστημένη στην ΕΕ, αλλά ελέγχεται από τρίτη χώρα ή από οντότητα τρίτης χώρας, τότε η συμμετοχή της υπόκειται σε ελέγχους. Έτσι, λοιπόν, το άρθρο 16, παρ. 3, που αφορά σε contractors και subcontractors αναφέρει ότι: Θα πρέπει (αυτά τα νομικά πρόσωπα) να είναι εγκατεστημένα και να έχουν την εκτελεστική τους διοίκηση στην ΕΕ, σε EEA EFTA κράτος ή στην Ουκρανία, και να μην ελέγχονται από τρίτη χώρα ή από οντότητα τρίτης χώρας. Άρα, αν μια εταιρεία είναι εγγεγραμμένη στην Ιταλία, αλλά ελέγχεται από τουρκική εταιρεία ή τουρκικό κεφάλαιο, τότε ενεργοποιείται το δεύτερο κριτήριο. Αυτό του «third-country control».

Η εξαίρεση που επιτρέπει είσοδο «από το παράθυρο»

Το άρθρο 16, παρ. 3 είναι συναφές με το 16, παρ. 4, που τονίζει ότι – κατ’ εξαίρεσιν – μια εταιρεία εγκατεστημένη στην ΕΕ, αλλά ελεγχόμενη από τρίτη χώρα, μπορεί να συμμετάσχει στο SAFE εάν:

1. Έχει περάσει από FDI screening κατά τον Κανονισμό 2019/452, και όπου χρειάζεται έχουν ληφθεί μέτρα μετριασμού,
   ή
2. παρέχει εγγυήσεις που επαληθεύονται από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένη η εταιρεία.

Αυτός που έχει λόγο για τη συμμετοχή μιας τέτοιας εταιρείας στο SAFE είναι π.χ. η Ιταλία, η οποία θα επαληθεύσει τις εγγυήσεις ή θα έχει κάνει τον έλεγχο μέσω του εθνικού της μηχανισμού FDI screening.Τι ελέγχουν οι ιταλικές Αρχές, εάν η εταιρεία έχει έδρα στο έδαφός τους, αλλά ανήκει σε τουρκικά κεφάλαια; Σύμφωνα με το άρθρο 16, παρ. 5, οι εγγυήσεις πρέπει να δείχνουν ότι:

Ο έλεγχος από τρίτη χώρα δεν περιορίζει την ικανότητα της εταιρείας να εκτελέσει την παραγγελία,

η τρίτη χώρα δεν έχει πρόσβαση σε διαβαθμισμένες πληροφορίες,

τα εμπλεκόμενα πρόσωπα έχουν εθνική άδεια ασφαλείας από κράτος μέλος.

Στην πράξη, μια τουρκικά ελεγχόμενη εταιρεία εγκατεστημένη στην Ιταλία μπορεί να εξηγήσει τα εξής: Είμαι ιταλική εταιρεία, λειτουργώ κάτω από το ιταλικό Δίκαιο, έχω περάσει ιταλικό έλεγχο επενδύσεων και η Ιταλία έχει εγκρίνει τις εγγυήσεις. Συνεπώς, μπορώ να συμμετάσχω στο SAFE.

Ο ρόλος της Επιτροπής, η Κύπρος και οι Συνθήκες

Με βάση το άρθρο 16, παρ. 6 του SAFE, η Επιτροπή θα πρέπει να ενημερωθεί και να ελέγξει τα στοιχεία των ελέγχων, που έγιναν από το κράτος εγκατάστασης. Μια τουρκικά ελεγχόμενη εταιρεία στην Ιταλία μπορεί να επιχειρήσει συμμετοχή μέσω της ιταλικής της εγκατάστασης, εφόσον η Ιταλία επαληθεύσει τις απαιτούμενες εγγυήσεις. Αυτό είναι το βασικό «παράθυρο» του SAFE. Η Επιτροπή δεν μπορεί να ασκήσει βέτο, δεν μπορεί να προβάλει τον ισχυρισμό ότι επειδή είναι εταιρεία με έδρα την Ιταλία αλλά τουρκικών κεφαλαίων δεν θα συμμετάσχει. Τι θα είναι δυνατό η Κύπρος να πράξει; Να επικαλεστεί το άρθρο 21 της ΣΕΕ (Συνθήκη ΕΕ), σε συνδυασμό με το άρθρο 16 του SAFE, τονίζοντας ότι η εξωτερική δράση της Ένωσης καθοδηγείται από αρχές, όπως ο σεβασμός του Διεθνούς Δικαίου και του Χάρτη του ΟΗΕ, και ότι η Ένωση επιδιώκει να διαφυλάξει τις αξίες, τα θεμελιώδη συμφέροντα, την ασφάλεια, την ανεξαρτησία και την ακεραιότητά της. Η Τουρκία δεν σέβεται το άρθρο 21 της ΣΕΕ εφόσον κατέχει την Κύπρο, ούτε τις πολιτικές ασφάλειας τής ΕΕ, που το πρόγραμμα SAFE υπηρετεί και υλοποιεί. Ως εκ τούτου, θα ήταν δυνατό να προβληθεί η εξής θέση: Η αμυντική βιομηχανική πολιτική της ΕΕ ουδόλως μπορεί να λειτουργεί αποκομμένα από τις αρχές της εξωτερικής δράσης της Ένωσης και, ως εκ τούτου, πώς μπορεί τρίτη χώρα να συμμετάσχει έστω και εμμέσως στο SAFE όταν κατέχει εδάφη κράτους μέλους της ΕΕ; Άρα, η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιοριστεί στην έδρα της εταιρείας, αλλά να εξετάσει αν ο τουρκικός έλεγχος δημιουργεί κίνδυνο για τα συμφέροντα ασφάλειας και άμυνας κράτους μέλους της ΕΕ. Το ζήτημα είναι νομικό μεν αλλά και πολιτικό, καθώς και οικονομικό. Ως εκ τούτου, η Κύπρος θα πρέπει να συνδέσει: 1. Την επιρροή που ασκεί η Τουρκία με τα κεφάλαια που ελέγχουν ή συμμετέχουν σε μια ευρωπαϊκή εταιρεία. 2. Την επιρροή των κεφαλαίων αυτών με τη δράση της Τουρκίας και την κατοχή της Κύπρου, που σημαίνει παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου και του Δικαίου της ΕΕ.

Οι συνδέσεις αυτές αφορούν και στη σχετική απόφασης της Επιτροπής. Υπάρχει ακόμη και δυνατότητα προσφυγής (άρθρο 263 της ΣΛΕΕ) για ακύρωση απόφασης της Επιτροπής επειδή πλήττει τα συμφέροντα της Κυπριακής Δημοκρατίας, η οποία δύναται να ισχυριστεί ότι η πράξη της ΕΕ παραβιάζει το άρθρο 16 SAFE. Τι σημαίνει αυτό; Ότι θα πρέπει να εξετάστηκε σωστά ο έλεγχος ευρωπαϊκής εταιρείας από τρίτη χώρα, π.χ. Τουρκία, στην εξής βάση: Α) Του άρθρου 16, παρ. 4, εάν, δηλαδή, οι εγγυήσεις ήταν ανεπαρκείς. Β) Του άρθρου 16, παρ. 6, αν η Επιτροπή δεν ζήτησε ή δεν αξιολόγησε επαρκώς τα στοιχεία που της κοινοποιήθηκαν. Γ) Του άρθρου 21 της ΣΕΕ, ως ερμηνευτικού πλαισίου για την εξωτερική δράση και την ασφάλεια της ΕΕ.

Ο «κόφτης»…

Εφόσον δεν υπάρχει εξ υπαρχής «κόφτης», δηλαδή διάταξη που να αποκλείει κεφάλαια από χώρες, των οποίων η πολιτική δεν συνάδει με τις αρχές της ΕΕ και του Διεθνούς Δικαίου και κατέχουν εδάφη άλλων χωρών, η κατάσταση γίνεται περίπλοκη. Διότι δεν είναι μόνο το νομικό σκέλος. Είναι και το πολιτικό – οικονομικό. Η Κύπρος θα έρθει σε σύγκρουση με εταίρους τους, των οποίων συμφέροντα θα διακυβεύονται…