Η ευρωπαϊκή οικονομία δέχεται ασφυκτική πίεση από τους αργούς εσωτερικούς ρυθμούς ανάπτυξης, τις απειλές δασμών από τις ΗΠΑ και την εισαγωγή προϊόντων από την Κίνα. Η απειλή της αποβιομηχάνισης «στοιχειώνει» την ήπειρο.

Ωστόσο, υπάρχει και ένα φωτεινό σημείο, αν και το αίτιο είναι μακάβριο: η ανάγκη επανεξοπλισμού για να αποτραπεί η επιθετικότητα της Ρωσίας και να υποστηριχθεί η Ουκρανία.

Η Γερμανία άλλαξε τους κανόνες για το έλλειμμα, επιτρέποντας απεριόριστες δαπάνες άμυνας μέσω ελλειμματικού δανεισμού. Άλλες χώρες, όπως η Δανία, η Σουηδία και η Πολωνία, ανακοίνωσαν αυξήσεις στον αμυντικό τους προϋπολογισμό, μεταξύ 3% και 5% του ΑΕΠ. Το ΝΑΤΟ θέτει ως νέο στόχο το 3,5% του ΑΕΠ. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη σχεδιάζει να αγοράσει πολύ περισσότερα όπλα τα επόμενα χρόνια — και επιδιώκει να τα παράγει κυρίως εντός της ηπείρου.

Το ερώτημα είναι αν οι αυξημένες δαπάνες άμυνας θα αντισταθμίσουν την πτώση στη βιομηχανική παραγωγή, διατηρώντας θέσεις εργασίας. Η απάντηση εξαρτάται από τον όγκο του κλάδου, τις εφοδιαστικές αλυσίδες και το κατά πόσο οι παραγωγικές δραστηριότητες στον αμυντικό τομέα ταιριάζουν με εκείνες που φθίνουν.

Η βιομηχανία και η άμυνα

Το 2024, η βιομηχανία παρήγαγε αξία πρόσθετης αξίας περίπου 2,5 τρισ. €, ή το 16% του ΑΕΠ της ΕΕ — μειωμένο από το 20% του 1995. Το ποσοστό είναι υψηλότερο σε χώρες ανατολικής και γερμανικής παράδοσης. Η μεταβλητή όμως είναι πόσο από αυτό αφορά την άμυνα και την εφοδιαστική της: τα επίσημα στοιχεία είναι περιορισμένα, αλλά εκτιμήσεις της EY δείχνουν ότι οι ευρωπαϊκές χώρες του ΝΑΤΟ θα χρειαστούν επιπλέον δαπάνη 137 δισ. € ετησίως για εξοπλισμούς, περίπου 65 δισ. € περισσότερα από σήμερα. Από αυτό το ποσό, 35,7 δισ. € θα λάβει η ευρωπαϊκή αμυντική βιομηχανία με προεκτάσεις στην εφοδιαστική, περίπου το 1,5% της βιομηχανικής παραγωγής της ΕΕ, δημιουργώντας ενδεχομένως 500.000 νέες θέσεις εργασίας.

Τα 35,7 δισ. € αντιστοιχούν σε περίπου 150.000 νέες θέσεις στον αμυντικό τομέα, σύμφωνα και με εκθέσεις των Bruegel και Kiel Institute. Οι θέσεις απασχόλησης στις μεγαλύτερες ευρωπαϊκές αμυντικές εταιρείες αυξήθηκαν από ~250.000 το 2021 σε ~280.000 το 2024, και οι νέες παραγγελίες είναι πολλές ακόμη σε εκκρεμότητα.

Αναδιάρθρωση εφοδιαστικών αλυσίδων και ειδίκευση

Πριν το 2022, η άμυνα ήταν κυρίως εθνικό προνόμιο. Η ΕΕ επιδίωκε μεγαλύτερη διασυνοριακή συνεργασία. Σήμερα, υπάρχει συναίνεση: €150 δισ. σε ευρωπαϊκά δάνεια για κοινές κρατικές εξοπλιστικές προσπάθειες, καθώς και οικονομική στήριξη από το European Defence Fund για συνεργασία στην έρευνα και ανάπτυξη.

Με αυτή τη σύνδεση της παραγωγής, προκύπτει και η εξειδίκευση: οι αλυσίδες θα διασχίζουν την ήπειρο και θα δημιουργούν παραγωγική δυναμικότητα όπου είναι πιο αποδοτικό. Αυτό θυμίζει τη μετάβαση άλλων βιομηχανιών ζωτικών για την επέκταση της ΕΕ και το ενιαίο της εμπόριο.

Η νέα ευρωπαϊκή δύναμη: Ουκρανία

Μια νέα αγορά εμφανίζεται: η Ουκρανία. Ευρωπαίοι κατασκευαστές όπλων, όπως KNDS και Thales, συρρέουν στην πληγείσα χώρα για να παράγουν πυρομαχικά, ανταλλακτικά και ακόμα να αναπτύξουν νέα συστήματα. Η Γερμανία θα χρηματοδοτήσει ακόμη και παραγωγή βαλλιστικών πυραύλων στην Ουκρανία, ακολουθώντας το παράδειγμα της Δανίας. Όπως λέει ο Jacob Funk Kirkegaard του Bruegel, «η Ουκρανία έχει μεγάλες υποδομές σοβιετικής εποχής και μπορεί να μετατραπεί στο χαμηλού κόστους οπλοστάσιο της Ευρώπης». Όμως, η δημιουργία θέσεων εργασίας θα γίνει εκεί, όχι στην ΕΕ.

Προκλήσεις και κενό δεξιοτήτων

Μένει το κρίσιμο ερώτημα: θα βρεθούν οι κατάλληλοι εργαζόμενοι. Η σύγχρονη παραγωγή απαιτεί υψηλές τεχνικές και ψηφιακές δεξιότητες. Η ταχύτατη εξέλιξη στο πεδίο της άμυνας εντείνει την ανάγκη —πάνω από τις παραδοσιακές βιομηχανίες όπως τα αυτοκίνητα. Σύμβουλοι όπως η Kearney επισημαίνουν έλλειψη ειδικευμένου ανθρώπινου δυναμικού.

Σε χώρες όπως η Γερμανία, η σχέση μεταξύ προσφοράς – ανεργίας έχει μεταβληθεί: πολλές θέσεις παραμένουν κενές, καθώς η ανεργία στον βιομηχανικό τομέα αυξάνεται από το 2023. Όπως εξηγεί ο Enzo Weber από το Ινστιτούτο Απασχόλησης της Νυρεμβέργης: «Αυτό που χρειάζεται είναι η περαιτέρω κατάρτιση των εργαζομένων». Υπάρχει όμως όρος: οι επενδύσεις πρέπει να μεταφραστούν σε μακροχρόνια συμβόλαια, ώστε οι δυνατότητες παραγωγής και εργασίας να «ξεκλειδώσουν».