Γράφει ο Κωνσταντίνος Γκόλφης

1. Εισαγωγή: Η Εκπαίδευση ως Εργαστήριο του Ολοκληρωτισμού

Η εργαλειοποίηση της δημόσιας εκπαίδευσης για την καλλιέργεια εθνικού φανατισμού, φυλετικής ανωτερότητας και γεωπολιτικού αναθεωρητισμού αποτελεί διαχρονικό γνώρισμα των ολοκληρωτικών καθεστώτων. Όπως σημείωνε ο Υπουργός Προπαγάνδας του Γ’ Ράιχ, Γιόζεφ Γκέμπελς, η εκπαίδευση οφείλει να εκμηδενίζει την ανεξάρτητη σκέψη πριν αυτή καν γεννηθεί, μετατρέποντας τις σχολικές αίθουσες στο απόλυτο εργαστήριο κατασκευής των μελλοντικών στρατιωτών ενός κράτους.

Η συστηματική σύγκριση ανάμεσα στη μεθοδολογία της Ναζιστικής Γερμανίας (1933–1945) και το τουρκικό κρατικό μοντέλο —τόσο κατά την πρώιμη κεμαλική περίοδο (δεκαετία του 1930) όσο και κατά τη σύγχρονη νεο-οθωμανική της φάση (2024–2026)— αποκαλύπτει μια τρομακτική κοινή συνισταμένη. Δεν πρόκειται για επιφανειακές ομοιότητες, αλλά για μια βαθιά, δομική και μεθοδολογική σύγκριση, όπου η επιστήμη, η ιστορία, η γεωγραφία, ακόμα και η θρησκεία, υποτάσσονται πλήρως στην κρατική προπαγάνδα με σκοπό την ψυχολογική προετοιμασία των μαζών για επεκτατικούς πολέμους.

2. Η Ιστορική Σύνδεση: Ο Ατατούρκ ως «Πρότυπο» του Αδόλφου Χίτλερ

Ένα από τα πιο συμπαγή και αδιαμφισβήτητα ιστορικά γεγονότα, το οποίο τεκμηριώνεται πλήρως από τη σύγχρονη διεθνή ιστοριογραφία (Ihrig, 2014), είναι ότι η ηγεσία του ναζιστικού κόμματος έβλεπε το κεμαλικό κίνημα ως το απόλυτο μοντέλο εθνικής αναγέννησης.

• Το Προσχέδιο του Πραξικοπήματος: Το αποτυχημένο Πραξικόπημα της Μπυραρίας του Χίτλερ στο Μόναχο (1923) σχεδιάστηκε με βάση την «εξέγερση της Άγκυρας». Ο Χίτλερ επεδίωκε να γίνει ο «Γερμανός Ατατούρκ», ο ηγέτης που θα ακύρωνε τη Συνθήκη των Βερσαλλιών, ακριβώς όπως ο Κεμάλ είχε σχίσει τη Συνθήκη των Σεβρών.
• Η Παραδοχή του Χίτλερ: Σε συνέντευξή του στην τουρκική εφημερίδα Milliyet το 1933, ο Χίτλερ δήλωσε: «Ο Μουσταφά Κεμάλ ήταν το φωτεινό μου αστέρι μέσα στο σκοτάδι της δεκαετίας του 1920, όταν ξεκινούσα τον δικό μου αγώνα για τη Γερμανία». Στις δε ιδιωτικές του συζητήσεις (Table Talks), τόνιζε: «Στο πολιτικό σκηνικό μετά τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Ατατούρκ ήταν ο δάσκαλος. Εγώ και ο Μουσολίνι ήμασταν απλώς οι μαθητές του».
• Η Δικαιολόγηση της Γενοκτονίας: Για τους Γερμανούς εθνικιστές και τους μετέπειτα Ναζί, η νέα Τουρκία αποτελούσε κράτος-μοντέλο επειδή είχε καταφέρει να λύσει το «μειονοτικό της πρόβλημα» μέσω ριζοσπαστικών μεθόδων και εθνικής κάθαρσης — εννοώντας τη Γενοκτονία των Αρμενίων, των Ελλήνων και των Ασσυρίων. Ο ναζιστικός τύπος παρουσίαζε τις σφαγές των χριστιανών στην Ανατολία ως ένα «αναπόφευκτο βιολογικό χειρουργείο» για τη σωτηρία του έθνους, προσφέροντας το ιδεολογικό προσχέδιο (blueprint) για το μετέπειτα Εβραϊκό Ολοκαύτωμα (Ihrig, 2016).

3. Η «Φυλετική» Αναθεώρηση της Ιστορίας και της Αρχαιολογίας

Τα ολοκληρωτικά καθεστώτα αδυνατούν να αποδεχθούν την ιστορική πραγματικότητα όταν αυτή δεν εξυπηρετεί τα αφηγήματά τους. Ως εκ τούτου, επιστρατεύουν την ψευδοαρχαιολογία για την εφεύρεση ανώτερων φυλετικών καταβολών.

• Η Ναζιστική Πλευρά (Ahnenerbe): Το 1935, ο αρχηγός των SS Χάινριχ Χίμλερ ίδρυσε την Ahnenerbe (Ινστιτούτο Προγονικής Κληρονομιάς). Σκοπός της ήταν η διεξαγωγή παράνομων ανασκαφών (δεκάδες εκ των οποίων έγιναν στην κατεχόμενη Ελλάδα) και η παραποίηση των ευρημάτων, ώστε να διδάσκεται στα παιδιά ότι οι Αρχαίοι Έλληνες, οι Σπαρτιάτες και οι Δωριείς ήταν στην πραγματικότητα «Άριοι» κατακτητές που μετανάστευσαν από τον Βορρά, οικειοποιούμενοι έτσι το κλασικό πνεύμα (Koonz, 2003).
• Η Τουρκική Πλευρά (Türk Tarih Tezi): Στο ίδιο ακριβώς μοτίβο, υπό την προσωπική επίβλεψη του Ατατούρκ, θεσπίστηκε το 1931 η «Τουρκικής Ιστορική Θέση» (Türk Tarih Tezi). Μέσω του Τουρκικού Ιστορικού Οργανισμού (Türk Tarih Kurumu), το κράτος δίδασκε στα σχολεία ότι οι Τούρκοι ήταν μια αρχαία, λευκή «Αλπική φυλή» από την Κεντρική Ασία, η οποία λόγω κλιματικής αλλαγής μετανάστευσε και ίδρυσε όλους τους μεγάλους πολιτισμούς της ανθρωπότητας: τους Σουμέριους, τους Χετταίους, τους Αιγυπτίους και τους Μινωίτες (Maksudyan, 2005).
• Η «Θεωρία της Γλώσσας του Ήλιου»: Συμπληρωματικά, η «Θεωρία της Γλώσσας του Ήλιου» (Güneş Dil Teorisi) υποστήριζε επισήμως στα τουρκικά πανεπιστήμια ότι η τουρκική ήταν η «μητέρα όλων των γλωσσών» παγκοσμίως (Ersanlı, 2002).

4. Το Σύγχρονο «Σβήσιμο» της Ιστορίας και η Καλλιέργεια του «Θύματος»

Στη σύγχρονη εποχή, η Άγκυρα εφαρμόζει μια αντίστοιχη μέθοδο ιστορικής αποκάθαρσης (historical sanitization) και ιδεολογικού επανακαθορισμού στα σχολικά βιβλία:

• Η Εξαφάνιση του Βυζαντίου: Ο όρος «Βυζάντιο» εξοβελίζεται πλήρως από τα τουρκικά σχολικά εγχειρίδια και αντικαθίσταται από τον όρο «Ανατολική Ρώμη». Στόχος είναι η αποδιαμορφοποίηση της περιοχής: αφαιρώντας τη λέξη «Βυζάντιο», η οποία διεθνώς είναι ταυτισμένη με τον μεσαιωνικό ελληνισμό, παρουσιάζουν την περιοχή ως ένα «ουδέτερο» ρωμαϊκό διοικητικό κενό, το οποίο ήρθαν δικαιωματικά να εκτουρκίσουν και να εξισλαμίσουν οι Οθωμανοί.
• Από τις «Σταυροφορίες» στις «Σταυροφορικές Επιθέσεις»: Σε μια προσπάθεια καλλιέργειας του συνδρόμου του «μόνιμου θύματος» (victimhood mentality), ο διεθνής όρος «Σταυροφορίες» αντικαθίσταται από τον όρο «Σταυροφορικές Επιθέσεις». Το κράτος διδάσκει ότι η Δύση και ο Χριστιανισμός επιτίθεντο ανέκαθεν με βάρβαρο τρόπο στο Ισλάμ. Οι Ναζί χρησιμοποιούσαν την ίδια ακριβώς ψυχολογική μέθοδο, πείθοντας τη γερμανική νεολαία ότι η Γερμανία ήταν το μόνιμο «θύμα» των ξένων δυνάμεων και των εβραϊκών συνωμοσιών, δικαιολογώντας έτσι την επιθετικότητά της.

5. Γεωπολιτικός Αναθεωρητισμός: Από το Lebensraum στο «Τουρκεστάν» και τη Mavi Vatan

Η χρήση της Γεωγραφίας ως εργαλείου ψυχολογικής προετοιμασίας για εισβολή αποτελεί τον πιο επικίνδυνο άξονα σύγκλισης, καθώς μετατρέπει τις μονομερείς διεκδικήσεις σε «εθνικό δίκαιο» μέσα στη συνείδηση των ανηλίκων.

• Ναζισμός και «Ζωτικός Χώρος»: Το ναζιστικό καθεστώς εισήγαγε στα σχολεία τη θεωρία του «Ζωτικού Χώρου» (Lebensraum). Οι μαθητές διδάσκονταν μέσω ειδικά διαμορφωμένων χαρτών ότι η Γερμανία «πνιγόταν» στα υφιστάμενα σύνορά της και δικαιούταν βιολογικά και ιστορικά να επεκταθεί ανατολικά.
• Τουρκία και «Γαλάζια Πατρίδα»: Στη σύγχρονη Τουρκία, το Υπουργείο Παιδείας, σε επίσημη συνεργασία με το Υπουργείο Άμυνας, ενέταξε στα σχολικά βιβλία Γεωγραφίας το επεκτατικό δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας» (Mavi Vatan), πλαισιωμένο από την «Πατρίδα των Αιθέρων» (Gök Vatan). Μαθητές της 9ης τάξης (ηλικίας 14 ετών) διδάσκονται πλέον με επίσημους χάρτες ότι το μισό Αιγαίο Πέλαγος και η ΑΟΖ της Κύπρου ανήκουν δικαιωματικά στην Τουρκία.Η ψυχολογική προετοιμασία είναι ταυτόσημη με αυτή του Μεσοπολέμου: το παιδί μεγαλώνει με το σύμπλεγμα ότι μια γειτονική χώρα (η Ελλάδα) του στερεί παράνομα τον φυσικό του χώρο και τον πλούτο, καλλιεργώντας το έδαφος για μελλοντική πολεμική σύρραξη.
• Η Κατάργηση της «Κεντρικής Ασίας» υπέρ του «Τουρκεστάν»: Το τουρκικό Υπουργείο Παιδείας αντικατέστησε τον γεωγραφικό όρο «Κεντρική Ασία» με τον όρο «Τουρκεστάν» (Η Γη των Τούρκων). Ο όρος αυτός φέρει βαρύ εθνικιστικό και παντουρκικό (Pan–Turkic) φορτίο. Αυτό θυμίζει άμεσα τη ναζιστική χρήση του όρου Heimat (Πατρίδα) ή Großdeutschland (Μεγάλη Γερμανία) για να περιγραφούν εκτάσεις πέρα από τα επίσημα σύνορα του κράτους, εκεί όπου κατοικούσαν πληθυσμοί με κοινή εθνοτική καταγωγή.

6. Μαθηματικά του Μίσους και η Στρατιωτικοποίηση της Πίστης (Τζιχάντ)

Η ολοκληρωτική κατήχηση ολοκληρώνεται όταν εισχωρεί στα θετικά και θρησκευτικά μαθήματα, εκμηδενίζοντας την ηθική και την ενσυναίσθηση των παιδιών.

• Τα Ναζιστικά Μαθηματικά: Στο Γ’ Ράιχ, ακόμη και η αριθμητική έγινε όπλο. Τα σχολικά βιβλία περιλάμβαναν προβλήματα που ανάγκαζαν τα παιδιά να υπολογίζουν το κόστος συντήρησης των ατόμων με αναπηρία (προετοιμάζοντας το έδαφος για το πρόγραμμα ευθανασίας T4) ή το φορτίο βομβών που μπορεί να ρίξει ένα πολεμικό αεροσκάφος.
• Το Σύγχρονο Τουρκικό «Τζιχάντ»: Στη σημερινή Τουρκία, η ιδεολογική στροφή πήρε θρησκευτικό και μιλιταριστικό χαρακτήρα. Μετά την πλήρη αφαίρεση της Θεωρίας της Εξέλιξης του Δαρβίνου από τα βιβλία Βιολογίας —μια κίνηση που θυμίζει την απόρριψη της «εβραϊκής επιστήμης» από τους Ναζί προς όφελος της ιδεολογικά καθαρής «Γερμανικής Φυσικής»— το κράτος εισήγαγε στα σχολικά εγχειρίδια «Θεμελιωδών Θρησκευτικών Γνώσεων» τη διδασκαλία του «Τζιχάντ» (Ιερός Πόλεμος).

Το Τζιχάντ δεν παρουσιάζεται ως μια εσωτερική πνευματική αναζήτηση, αλλά με καθαρά στρατιωτικούς όρους, συνδέοντας άμεσα την πίστη με το καθήκον του όπλου. Όπως η Ναζιστική Νεολαία (Hitlerjugend) γαλουχούνταν με το ιδανικό του θανάτου για τον Φύρερ, έτσι και τα νέα τουρκικά εγχειρίδια εξυμνούν το «μαρτύριο» (şehitlik) στο πεδίο της μάχης ως την ανώτερη κοινωνική και θρησκευτική αρετή για ένα παιδί.

7. Το Νέο Εκπαιδευτικό Μοντέλο της Τουρκίας και η «Ευθυγράμμιση» (Gleichschaltung)

Αυτές οι αλλαγές έχουν θεσμοθετηθεί πλήρως μέσω του νέου εκπαιδευτικού προγράμματος με τίτλο «Μοντέλο Παιδείας του Αιώνα της Τουρκίας» (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli).

• Η Κρατική Ευθυγράμμιση (Gleichschaltung): Η πλήρης υποταγή του εκπαιδευτικού συστήματος επετεύχθη μέσω των μαζικών εκκαθαρίσεων χιλιάδων ακαδημαϊκών και δασκάλων και της αντικατάστασής τους με κυβερνητικούς πιστούς. Η πρακτική αυτή ταυτίζεται απόλυτα με τη ναζιστική διαδικασία της Gleichschaltung (Ευθυγράμμισης) του 1933, κατά την οποία το Γ’ Ράιχ εξασφάλισε ότι το εκπαιδευτικό σύστημα θα υπηρετούσε τυφλά και χωρίς εσωτερικές αντιστάσεις το κόμμα.
• Ιδεολογική Κατήχηση: Η πρώτη ημέρα εφαρμογής του προγράμματος συνοδεύτηκε από υποχρεωτικό ομοιόμορφο μάθημα σε όλη την επικράτεια με τίτλο: «Το Πνεύμα της Ανεξαρτησίας και η Αγάπη για την Πατρίδα από την Καλλίπολη στη Γάζα».
• Θρησκευτική Υπερφόρτωση: Βάσει του προγράμματος, οι ώρες θρησκευτικής κατήχησης αυξήθηκαν δραματικά. Ενδεικτικά, οι μαθητές της 9ης τάξης λαμβάνουν 252 ώρες θρησκευτικής εκπαίδευσης ανά ακαδημαϊκό έτος (μαθήματα όπως «Η Ζωή του Προφήτη Μωάμεθ» και «Το Κοράνι»).

8. Επίλογος: Το Φαινόμενο της Ψευδούς Ψευδαίσθησης και το Μέλλον

Ο Γιόζεφ Γκέμπελς είχε διατυπώσει με κυνισμό τη βασική αρχή της προπαγάνδας: «Ένα ψέμα που επαναλαμβάνεται μία φορά παραμένει ψέμα. Ένα ψέμα που επαναλαμβάνεται χίλιες φορές γίνεται αλήθεια». Στη σύγχρονη Γνωστική Επιστήμη, αυτό ονομάζεται «Φαινόμενο της Ψευδούς Ψευδαίσθησης» (Illusion of Truth Effect). Ο ανθρώπινος εγκέφαλος τείνει να ταυτίζει την οικειότητα μιας πληροφορίας με την εγκυρότητά της. Όταν ένα παιδί ακούει καθημερινά, μέσα από την επίσημη κρατική εκπαίδευση, ότι το μισό Αιγαίο του ανήκει και ότι η πίστη του ολοκληρώνεται μέσω του Ιερού Πολέμου, η κριτική σκέψη παρακάμπτεται. Το ψέμα μετατρέπεται σε βιωμένο δεδομένο.

Όπως έχει επισημάνει ο καθηγητής Γεώργιος Μπαμπινιώτης, το πιο επικίνδυνο στοιχείο αυτής της στρατηγικής δεν είναι η προσωρινή διπλωματική ρητορική των πολιτικών, αλλά το γεγονός ότι «γαλουχούνται εκατομμύρια αθώα παιδιά με μια αήθη εθνική προπαγάνδα».

Όταν ένα κράτος αποφασίζει να δηλητηριάσει το μυαλό των επόμενων γενεών με κατασκευασμένους εχθρούς, ψευδείς χάρτες («Γαλάζια Πατρίδα») και θεωρίες θρησκευτικού-στρατιωτικού καθήκοντος («Τζιχάντ»), δεν προετοιμάζει την ειρήνη, αλλά τον επόμενο πόλεμο. Τα σχολικά βιβλία δεν αντικατοπτρίζουν απλώς το παρόν μιας χώρας· προαναγγέλλουν το μέλλον της. Η ιστορία του 20ού αιώνα μάς έδειξε με τον πιο αιματηρό τρόπο πού καταλήγουν αυτά τα σχολικά βιβλία. Το ερώτημα για τη διεθνή κοινότητα στον 21ο αιώνα είναι αν θα επιδείξει την απαραίτητη αντανακλαστική εγρήγορση για να αποτρέψει την επανάληψή της.

Διεθνής Επιστημονική Βιβλιογραφία 

• Ersanlı, B. (2002). The Ottoman Empire in the Historiography of the Kemalist Era: A Theory of Fatal Decline. Middle Eastern Studies, 38(1), 115-130.
• Ihrig, S. (2014). Atatürk in the Nazi Imagination. Harvard University Press.
• Ihrig, S. (2016). Justifying Genocide: Germany and the Armenians from Bismarck to Hitler. Harvard University Press.
• Koonz, C. (2003). The Nazi Conscience. Harvard University Press.
• Maksudyan, N. (2005). An Analysis of Turkish Nationalism: Theses on Turkish History and Language during the Early Republican Period. Middle East Technical University.
• IMPACT-se Report (2021-2024). The Turkish Curriculum: An Analysis of School Textbooks. Institute for Monitoring Peace and Cultural Tolerance in School Education.

*Ο Γκόλφης Κωνσταντίνος δραστηριοποιείται επαγγελματικά στον τομέα της Υγείας, με επίκεντρο την κοινωνική προσφορά και τη στήριξη του συνανθρώπου. Παράλληλα, εδώ και τρεις δεκαετίες, παρακολουθεί και μελετά συστηματικά τα αμυντικά και γεωπολιτικά θέματα της Ανατολικής Μεσογείου. Ξεκίνησε την αρθρογραφία του στο ειδικό περιοδικό “Αμυντικά Θέματα” τον Φεβρουάριο του 1996, ενώ κατά τη διάρκεια της στρατιωτικής του θητείας τιμήθηκε με έπαινο από Στρατιωτική Σχολή.

Μήνυμα ενίσχυσης των ελληνολιβυκών σχέσεων και εμβάθυνσης της συνεργασίας σε κρίσιμα ζητήματα έστειλε η συνάντηση που είχε τη Δευτέρα ο πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης με τον Υπαρχηγό της Γενικής Διοίκησης του Λιβυκού Εθνικού Στρατού, Σαντάμ Χαφτάρ, στο Μέγαρο Μαξίμου.

Η επίσκεψη πραγματοποιήθηκε σε μια περίοδο κατά την οποία οι εξελίξεις στη Λιβύη, οι μεταναστευτικές ροές στη Μεσόγειο και το ζήτημα των θαλάσσιων ζωνών παραμένουν ψηλά στην ατζέντα της Αθήνας, ενώ η Ελλάδα επιδιώκει να ενισχύσει την παρουσία και την επιρροή της στη γειτονική χώρα.

Σύμφωνα με την επίσημη ενημέρωση, κατά τη διάρκεια της συνάντησης επαναβεβαιώθηκαν οι ιστορικοί δεσμοί που συνδέουν τις δύο χώρες, με τις δύο πλευρές να εξετάζουν τρόπους περαιτέρω ενίσχυσης της διμερούς συνεργασίας.

Έμφαση στην οικονομία και τις επενδύσεις

Ιδιαίτερη βαρύτητα δόθηκε στις προοπτικές οικονομικής συνεργασίας μεταξύ Ελλάδας και Λιβύης, καθώς και στις δυνατότητες ανάπτυξης επενδυτικών πρωτοβουλιών το επόμενο διάστημα.

Η Αθήνα επιδιώκει να ενισχύσει την οικονομική της παρουσία στη Λιβύη, σε μια περίοδο όπου η χώρα της Βόρειας Αφρικής αναζητά επενδύσεις και έργα υποδομών στο πλαίσιο της μεταπολεμικής της ανασυγκρότησης.

Κοινή πρόκληση το μεταναστευτικό

Σημαντικό μέρος των συνομιλιών αφιερώθηκε στο μεταναστευτικό, το οποίο αποτελεί κοινή πρόκληση για τις δύο χώρες.

Οι δύο πλευρές συζήτησαν τρόπους περαιτέρω συνεργασίας για την αντιμετώπιση της παράτυπης μετανάστευσης, καθώς η Λιβύη εξακολουθεί να αποτελεί βασική πύλη αναχώρησης μεταναστευτικών ροών προς την Ευρώπη μέσω της Κεντρικής Μεσογείου.

Η ελληνική κυβέρνηση αποδίδει ιδιαίτερη σημασία στη συνεργασία με τις λιβυκές αρχές για τον περιορισμό των δικτύων διακίνησης και τη διαχείριση των μεταναστευτικών πιέσεων που επηρεάζουν συνολικά τη Μεσόγειο.

Στο τραπέζι οι θαλάσσιες ζώνες

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το γεγονός ότι στη συνάντηση τέθηκε και το ζήτημα της οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών.

Σύμφωνα με την ενημέρωση από το Μέγαρο Μαξίμου, οι δύο πλευρές συζήτησαν την προοπτική σχετικών συνομιλιών στο μέλλον, σε ένα θέμα που αποκτά ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία για την Ανατολική Μεσόγειο.

Η αναφορά στις θαλάσσιες ζώνες έρχεται σε μια συγκυρία κατά την οποία η Αθήνα παρακολουθεί στενά τις εξελίξεις στη Λιβύη και επιδιώκει να διατηρήσει ανοιχτούς διαύλους επικοινωνίας με όλες τις πλευρές που διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στο πολιτικό και στρατιωτικό σκηνικό της χώρας.

Η συνάντηση Μητσοτάκη – Σαντάμ Χαφτάρ επιβεβαιώνει το ενδιαφέρον της Ελλάδας για την ενίσχυση των σχέσεων με τη Λιβύη, τόσο σε διπλωματικό όσο και σε στρατηγικό επίπεδο, σε μια περίοδο όπου η σταθερότητα στη Βόρεια Αφρική συνδέεται άμεσα με ζητήματα ασφάλειας, ενέργειας και μεταναστευτικών ροών για ολόκληρη την περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Γράφει ο Γιάννος Χαραλαμπίδης, ΣΗΜΕΡΙΝΗ

Η υπογραφή της SOFA (Status of Force Agreement), μεταξύ Κύπρου και Γαλλίας, που αφορά στη στρατηγική συνεργασία, είναι συναφής με το πρόγραμμα SAFE (Security Action for Europe). Εκείνο που προκύπτει από κυβερνητικές πηγές είναι ότι, από τα 1,181 δις ευρώ, που μπορεί να δανειστεί η Κυπριακή Δημοκρατία από το SAFE για την περίοδο 2026-30 , τα 800 εκ. αφορούν προγράμματα με τη Γαλλία (67,7%).

Τομείς αναβάθμισης

Με άλλα λόγια, αμυντικές βιομηχανίες με έδρα την Κύπρο θα συνεργαστούν με αντίστοιχες γαλλικές για τη συμπαραγωγή οπλικών συστημάτων, που θα καλύπτουν μέρος των αναγκών της Εθνικής Φρουράς. Αυτές οι συνεργασίες αφορούν, μεταξύ άλλων, στη συμπαραγωγή σε:

1. Πυρομαχικά, όπως π.χ. βλήματα πυροβόλων.
2. Αμυντικά και επιθετικά drones, όπως τα περιφερόμενα πυρομαχικά (loitering ammunition), που είναι προγραμματισμένα για την επιλογή στόχων. Πώς ενεργούν; Περιφέρονται για ένα χρονικό διάστημα και μόλις εντοπίσουν τον στόχο πέφτουν πάνω του και τον καταστρέφουν (drone καμικάζι). Συναφής είναι και η συμμετοχή, μέσω του SAFE, για τη συμπαραγωγή με την Ελλάδα της νέας γενιάς drones τύπου «Κένταυρος». Το υφιστάμενο μοντέλο έχει χρησιμοποιηθεί με επιτυχία από τη φρεγάτα «Ψαρά» στην Ερυθρά Θάλασσα και είναι σύστημα ηλεκτρονικού πολέμου, αφού εξουδετερώνει το επιτιθέμενο drone με παρεμβολή, αποκόπτοντας την επικοινωνία με τον χειριστή. Εντοπίζει τον στόχο περί τα 150 χιλ. και διαθέτει εμβέλεια εξουδετέρωσης περί τα 25 χιλ.
3. Τεθωρακισμένα και άλλα στρατιωτικά οχήματα (δηλαδή συμμετοχή).
4. Συστήματα ραντάρ και δη αεράμυνας και ακτών, καθώς και συστήματα ηλεκτρονικού πολέμου.
5. Συστήματα καταστροφής ναρκών.

Ασκήσεις, οικονομία, τεχνολογία

Αυτοί είναι μερικοί από τους τομείς συμπαραγωγής με τη Γαλλία, στην οποία μπορούν να συμμετάσχουν και άλλες χώρες. Γίνεται, λοιπόν, αντιληπτό ότι η αμυντική συνεργασία με τη Γαλλία περνά μέσω της ΕΕ. Αφορά εκτός των άλλων: 1. Τη SOFA, δηλαδή τη διενέργεια κοινών ασκήσεων, που ήδη κατά καιρούς διεξάγονται, και τη φιλοξενία των ασκούμενων γαλλικών στρατευμάτων. Αυτό προϋποθέτει υποδομές ή βελτίωση και ενίσχυση υφιστάμενων, όπως π.χ. η ναυτική Βάση στο Μαρί. 2. Το πρόγραμμα SAFE δεν καλύπτει μόνο μέρος των αναγκών της ΕΦ, την οποία αναβαθμίζει και ενισχύει. Ο δανεισμός γίνεται μέσω της ΕΕ, η οποία δανείζεται από τις αγορές μέσω έκδοσης ομολόγων, που λόγω της μεγάλης πιστοληπτικής της ικανότητας και αξιοπιστίας (ΑΑΑ), το επιτόκιο είναι χαμηλό – περί το 2% με 3,5% (δεν είναι σταθερό). Η ΕΕ θα δανειστεί από τις αγορές περί τα 150 δις ευρώ για την κάλυψη των αναγκών του προγράμματος “SAFE”. Το χρονικό δικαίωμα αποπληρωμής φτάνει τα 45 χρόνια. Τα πρώτα 10 χρόνια πληρώνει κάποιος μόνο τόκους επί του δανείου. Μετά τα 10 χρόνια πληρώνει το κεφάλαιο συν τον τόκο επί του μειωμένου, όμως, κάθε φορά κεφαλαίου, εφόσον αρχίζει επί τούτου η αποπληρωμή. Επιβαρύνεται μεν ο προϋπολογισμός, αλλά με τον πιο ήπιο τρόπο, εάν λάβει κάποιος υπόψη πόσο θα ήταν για την Κύπρο το κόστος της αγοράς αντί της συμπαραγωγής και πώς μπορεί σταδιακά να βοηθηθεί η οικονομία και η τεχνολογία από τις όποιες πωλήσεις των εταιρειών, τα κέρδη και το τεχνολογικό και άλλο «know how».

SAFE και αυτοάμυνα

Το πρόγραμμα SAFE είναι εκ των πραγμάτων συνδεδεμένο με την απεξάρτηση της ΕΕ από τις ΗΠΑ και τη μερική έστω αυτόνομη άμυνα, καθώς και με το άρθρο 42, 7 περί της υποστήριξης των κρατών μελών της ΕΕ και της ίδιας σε κράτος μέλος, που τελεί υπό καθεστώς επίθεσης. Το άρθρο 42, 7 παραπέμπει ρητώς στο 51 του Χάρτη του ΟΗΕ για το δικαίωμα της αυτοάμυνας και στο άρθρο 222 της ΣΛΕΕ για την Αλληλεγγύη μεταξύ των κρατών μελών της. Ενώ η Κυπριακή Δημοκρατία συμμετέχει ως κράτος μέλος στο SAFE, η Τουρκία, παρότι υποψήφια για ένταξη χώρα, μένει επί του παρόντος εκτός. Γιατί; Διότι, σύμφωνα με το άρθρο 16, παράγραφοι 4 και 8 του Κανονισμού SAFE, η συμμετοχή φορέων ή εξαρτημάτων από τρίτες χώρες δεν είναι επιλέξιμη όταν αντιβαίνει στα συμφέροντα ασφάλειας και άμυνας της ΕΕ ή των κρατών μελών της, όπως αυτά καθορίζονται στο πλαίσιο της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας της ΕΕ. Η εν λόγω διάταξη δεν αφορά άμεσα την Τουρκία, αλλά η συμμετοχή εταιρειών της ή αμυντικών προϊόντων στο προγράμματα του SAFE θα πρέπει να αξιολογηθεί υπό το πρίσμα της συμπεριφοράς της χώρας αυτής έναντι κρατών μελών της ΕΕ, ιδίως της Κυπριακής Δημοκρατίας και της Ελλάδας. Συνεπώς, η Τουρκία δεν αποκλείεται αυτομάτως. Όμως, η συμμετοχή της μπορεί να αμφισβητηθεί, και αμφισβητείται, λόγω της κατοχής της Κύπρου, κράτους μέλους της ΕΕ, και του casus belli, που επιβάλλει επί των Αθηνών.

 

 

 

Τα εμπόδια

Πώς η Τουρκία μπορεί νομικά να περάσει τα εμπόδια που προβάλλονται από την Κύπρο, λόγω της κατοχής, και της Ελλάδας επί της οποίας ασκείται casus belli; Η Άγκυρα γλιστρά μέσω του άρθρου 16, παρ. 3 του SAFE, είτε με τη συμμετοχή τουρκικών κεφαλαίων σε ευρωπαϊκές εταιρίες είτε με την εξαγορά ευρωπαϊκών εταιρειών. Εάν μια εταιρεία είναι εγκατεστημένη στην ΕΕ, αλλά ελέγχεται από τρίτη χώρα ή από οντότητα τρίτης χώρας, τότε η συμμετοχή της υπόκειται σε ελέγχους. Έτσι, λοιπόν, το άρθρο 16, παρ. 3, που αφορά σε contractors και subcontractors αναφέρει ότι: Θα πρέπει (αυτά τα νομικά πρόσωπα) να είναι εγκατεστημένα και να έχουν την εκτελεστική τους διοίκηση στην ΕΕ, σε EEA EFTA κράτος ή στην Ουκρανία, και να μην ελέγχονται από τρίτη χώρα ή από οντότητα τρίτης χώρας. Άρα, αν μια εταιρεία είναι εγγεγραμμένη στην Ιταλία, αλλά ελέγχεται από τουρκική εταιρεία ή τουρκικό κεφάλαιο, τότε ενεργοποιείται το δεύτερο κριτήριο. Αυτό του «third-country control».

Η εξαίρεση που επιτρέπει είσοδο «από το παράθυρο»

Το άρθρο 16, παρ. 3 είναι συναφές με το 16, παρ. 4, που τονίζει ότι – κατ’ εξαίρεσιν – μια εταιρεία εγκατεστημένη στην ΕΕ, αλλά ελεγχόμενη από τρίτη χώρα, μπορεί να συμμετάσχει στο SAFE εάν:

1. Έχει περάσει από FDI screening κατά τον Κανονισμό 2019/452, και όπου χρειάζεται έχουν ληφθεί μέτρα μετριασμού,
   ή
2. παρέχει εγγυήσεις που επαληθεύονται από το κράτος μέλος στο οποίο είναι εγκατεστημένη η εταιρεία.

Αυτός που έχει λόγο για τη συμμετοχή μιας τέτοιας εταιρείας στο SAFE είναι π.χ. η Ιταλία, η οποία θα επαληθεύσει τις εγγυήσεις ή θα έχει κάνει τον έλεγχο μέσω του εθνικού της μηχανισμού FDI screening.Τι ελέγχουν οι ιταλικές Αρχές, εάν η εταιρεία έχει έδρα στο έδαφός τους, αλλά ανήκει σε τουρκικά κεφάλαια; Σύμφωνα με το άρθρο 16, παρ. 5, οι εγγυήσεις πρέπει να δείχνουν ότι:

Ο έλεγχος από τρίτη χώρα δεν περιορίζει την ικανότητα της εταιρείας να εκτελέσει την παραγγελία,

η τρίτη χώρα δεν έχει πρόσβαση σε διαβαθμισμένες πληροφορίες,

τα εμπλεκόμενα πρόσωπα έχουν εθνική άδεια ασφαλείας από κράτος μέλος.

Στην πράξη, μια τουρκικά ελεγχόμενη εταιρεία εγκατεστημένη στην Ιταλία μπορεί να εξηγήσει τα εξής: Είμαι ιταλική εταιρεία, λειτουργώ κάτω από το ιταλικό Δίκαιο, έχω περάσει ιταλικό έλεγχο επενδύσεων και η Ιταλία έχει εγκρίνει τις εγγυήσεις. Συνεπώς, μπορώ να συμμετάσχω στο SAFE.

Ο ρόλος της Επιτροπής, η Κύπρος και οι Συνθήκες

Με βάση το άρθρο 16, παρ. 6 του SAFE, η Επιτροπή θα πρέπει να ενημερωθεί και να ελέγξει τα στοιχεία των ελέγχων, που έγιναν από το κράτος εγκατάστασης. Μια τουρκικά ελεγχόμενη εταιρεία στην Ιταλία μπορεί να επιχειρήσει συμμετοχή μέσω της ιταλικής της εγκατάστασης, εφόσον η Ιταλία επαληθεύσει τις απαιτούμενες εγγυήσεις. Αυτό είναι το βασικό «παράθυρο» του SAFE. Η Επιτροπή δεν μπορεί να ασκήσει βέτο, δεν μπορεί να προβάλει τον ισχυρισμό ότι επειδή είναι εταιρεία με έδρα την Ιταλία αλλά τουρκικών κεφαλαίων δεν θα συμμετάσχει. Τι θα είναι δυνατό η Κύπρος να πράξει; Να επικαλεστεί το άρθρο 21 της ΣΕΕ (Συνθήκη ΕΕ), σε συνδυασμό με το άρθρο 16 του SAFE, τονίζοντας ότι η εξωτερική δράση της Ένωσης καθοδηγείται από αρχές, όπως ο σεβασμός του Διεθνούς Δικαίου και του Χάρτη του ΟΗΕ, και ότι η Ένωση επιδιώκει να διαφυλάξει τις αξίες, τα θεμελιώδη συμφέροντα, την ασφάλεια, την ανεξαρτησία και την ακεραιότητά της. Η Τουρκία δεν σέβεται το άρθρο 21 της ΣΕΕ εφόσον κατέχει την Κύπρο, ούτε τις πολιτικές ασφάλειας τής ΕΕ, που το πρόγραμμα SAFE υπηρετεί και υλοποιεί. Ως εκ τούτου, θα ήταν δυνατό να προβληθεί η εξής θέση: Η αμυντική βιομηχανική πολιτική της ΕΕ ουδόλως μπορεί να λειτουργεί αποκομμένα από τις αρχές της εξωτερικής δράσης της Ένωσης και, ως εκ τούτου, πώς μπορεί τρίτη χώρα να συμμετάσχει έστω και εμμέσως στο SAFE όταν κατέχει εδάφη κράτους μέλους της ΕΕ; Άρα, η αξιολόγηση δεν πρέπει να περιοριστεί στην έδρα της εταιρείας, αλλά να εξετάσει αν ο τουρκικός έλεγχος δημιουργεί κίνδυνο για τα συμφέροντα ασφάλειας και άμυνας κράτους μέλους της ΕΕ. Το ζήτημα είναι νομικό μεν αλλά και πολιτικό, καθώς και οικονομικό. Ως εκ τούτου, η Κύπρος θα πρέπει να συνδέσει: 1. Την επιρροή που ασκεί η Τουρκία με τα κεφάλαια που ελέγχουν ή συμμετέχουν σε μια ευρωπαϊκή εταιρεία. 2. Την επιρροή των κεφαλαίων αυτών με τη δράση της Τουρκίας και την κατοχή της Κύπρου, που σημαίνει παραβίαση του Διεθνούς Δικαίου και του Δικαίου της ΕΕ.

Οι συνδέσεις αυτές αφορούν και στη σχετική απόφασης της Επιτροπής. Υπάρχει ακόμη και δυνατότητα προσφυγής (άρθρο 263 της ΣΛΕΕ) για ακύρωση απόφασης της Επιτροπής επειδή πλήττει τα συμφέροντα της Κυπριακής Δημοκρατίας, η οποία δύναται να ισχυριστεί ότι η πράξη της ΕΕ παραβιάζει το άρθρο 16 SAFE. Τι σημαίνει αυτό; Ότι θα πρέπει να εξετάστηκε σωστά ο έλεγχος ευρωπαϊκής εταιρείας από τρίτη χώρα, π.χ. Τουρκία, στην εξής βάση: Α) Του άρθρου 16, παρ. 4, εάν, δηλαδή, οι εγγυήσεις ήταν ανεπαρκείς. Β) Του άρθρου 16, παρ. 6, αν η Επιτροπή δεν ζήτησε ή δεν αξιολόγησε επαρκώς τα στοιχεία που της κοινοποιήθηκαν. Γ) Του άρθρου 21 της ΣΕΕ, ως ερμηνευτικού πλαισίου για την εξωτερική δράση και την ασφάλεια της ΕΕ.

Ο «κόφτης»…

Εφόσον δεν υπάρχει εξ υπαρχής «κόφτης», δηλαδή διάταξη που να αποκλείει κεφάλαια από χώρες, των οποίων η πολιτική δεν συνάδει με τις αρχές της ΕΕ και του Διεθνούς Δικαίου και κατέχουν εδάφη άλλων χωρών, η κατάσταση γίνεται περίπλοκη. Διότι δεν είναι μόνο το νομικό σκέλος. Είναι και το πολιτικό – οικονομικό. Η Κύπρος θα έρθει σε σύγκρουση με εταίρους τους, των οποίων συμφέροντα θα διακυβεύονται…