Τον κίνδυνο να μετατραπεί η ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου σε μέσο έμπρακτης αναγνώρισης των τουρκικών διεκδικήσεων επισήμανε ο πρέσβης ε.τ. Περικλής Νεάρχου, στην εκπομπή «Geopolitics» της «Ναυτεμπορικής», με τον Σάββα Καλεντερίδη. Σε μια συζήτηση για τις ανατροπές στις ΗΠΑ, τις ισορροπίες στη Μέση Ανατολή και την ευρωπαϊκή πολιτική, υπογράμμισε ότι η Αθήνα χρειάζεται συστηματικότερη διπλωματική κινητοποίηση και σαφή αντίδραση απέναντι στην τουρκική αναθεωρητική πολιτική.

Η ουσία της αντιπαράθεσης για το υποθαλάσσιο καλώδιο, σύμφωνα με τον Περικλή Νεάρχου, βρίσκεται στις επιδιώξεις που επιχειρεί να εξυπηρετήσει η Άγκυρα μέσω της παρεμπόδισης του έργου. Ο ίδιος εκτίμησε ότι η Τουρκία επιδιώκει να αξιοποιήσει τις έρευνες και την πόντιση του καλωδίου προκειμένου να κατοχυρώσει στην πράξη αξιώσεις στην Ανατολική Μεσόγειο.

«Με το καλώδιο θέλει να κατοχυρώσει δικαιώματα η Τουρκία», ανέφερε χαρακτηριστικά, συνδέοντας την τουρκική στάση με το τουρκολιβυκό μνημόνιο και το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας».

Το καλώδιο ως εργαλείο πίεσης

Ο πρέσβης ε.τ. υποστήριξε ότι η Άγκυρα επιχειρεί να στηριχθεί και στο προηγούμενο της Κάσου, τον Ιούλιο του 2024, ώστε να επιβάλει την αντίληψη ότι εργασίες στην περιοχή προϋποθέτουν τη δική της συναίνεση.

Κατά την ανάλυσή του, ο στόχος υπερβαίνει την Ελλάδα. Επειδή η διασύνδεση έχει ευρωπαϊκή διάσταση και συνδέεται με γαλλικά συμφέροντα, η Τουρκία επιδιώκει να οδηγήσει και άλλους εμπλεκομένους στην αποδοχή ενός δικού της ρόλου στην περιοχή. Μια τέτοια εξέλιξη, προειδοποίησε, θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί από την Άγκυρα ως έμμεση ενίσχυση των θέσεών της για τις θαλάσσιες ζώνες.

Στη συζήτηση έγινε αναφορά και σε διαφορετικό έργο, το καλώδιο οπτικών ινών με σαουδαραβική συμμετοχή. Ο Σάββας Καλεντερίδης έθεσε ερωτήματα για τη γνωστοποίηση συντεταγμένων στις τουρκικές αρχές και για τη στάση της ελληνικής πλευράς. Ο Νεάρχου ενέταξε την υπόθεση στην ίδια ευρύτερη προσπάθεια δημιουργίας προηγουμένων, επιμένοντας ότι οι σχετικές παρεμβάσεις δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως δευτερεύοντα τεχνικά ζητήματα.

Διπλωματική κινητοποίηση απέναντι στην Άγκυρα

Ιδιαίτερη έμφαση έδωσε ο Περικλής Νεάρχου στον τρόπο με τον οποίο η Τουρκία οργανώνει τη διπλωματική παρουσία και την άσκηση επιρροής της στο εξωτερικό.

Ανακαλώντας την εμπειρία του ως πρέσβης της Κυπριακής Δημοκρατίας στο Παρίσι, περιέγραψε συνάντηση στην οποία η τουρκική αντιπροσωπεία αριθμούσε 35 μέλη. Όπως εξήγησε, η συμμετοχή νεότερων και παλαιότερων διπλωματών αποτύπωνε την επένδυση της Άγκυρας τόσο στην εκπαίδευση στελεχών όσο και στη συστηματική προβολή των θέσεών της.

Από την ελληνική πλευρά ζήτησε ενεργοποίηση σε όλα τα επίπεδα, υποστηρίζοντας ότι η Αθήνα εμφανίζεται σε κρίσιμες περιπτώσεις απροετοίμαστη.

Στο ίδιο πλαίσιο άσκησε κριτική στην ελληνική υποστήριξη προς τον Φεριντούν Σινιρλίογλου για την ηγεσία του ΟΑΣΕ. Κατά τη θέση του, η στάση απέναντι σε έναν Τούρκο διπλωμάτη πρέπει να αξιολογείται σε συνάρτηση με τη συνεχιζόμενη κατοχή στην Κύπρο και τις τουρκικές διεκδικήσεις στο Αιγαίο.

Οι αμερικανικές εκλογές και τα περιθώρια του Τραμπ

Σημαντικό μέρος της εκπομπής αφιερώθηκε στην αλλαγή των πολιτικών ισορροπιών στις ΗΠΑ. Οι Δημοκρατικοί εξασφάλισαν τον έλεγχο της Βουλής των Αντιπροσώπων και της Γερουσίας στις ενδιάμεσες εκλογές, με τη νέα σύνθεση του Κογκρέσου να αναλαμβάνει τον Ιανουάριο.

Ο Νεάρχου απέδωσε το πολιτικό πλήγμα για τον Ντόναλντ Τραμπ σε τρεις βασικούς παράγοντες: στον πόλεμο με το Ιράν, στην ακρίβεια και την οικονομική πίεση, καθώς και στον τρόπο άσκησης της προεδρικής εξουσίας.

Εκτίμησε ότι ο Αμερικανός πρόεδρος θα αντιμετωπίσει δυσκολότερες συνθήκες προώθησης της πολιτικής του και συνεχή αντιπαράθεση με το Κογκρέσο. Παράλληλα, προέβλεψε ενίσχυση των εσωτερικών αντιδράσεων στους Ρεπουμπλικανούς, εφόσον συνεχιστούν οι ίδιες επιλογές.

Για τις σχέσεις με την Ελλάδα και την Τουρκία, δεν προέβλεψε δυσμενή μεταβολή εις βάρος της Αθήνας. Αντίθετα, εξέφρασε την προσδοκία ότι η προσωπική σχέση Τραμπ–Ερντογάν θα συναντήσει περισσότερα θεσμικά αντίβαρα.

Αναφέρθηκε επίσης στα F-35, στους κινητήρες του τουρκικού μαχητικού KAAN και στις κυρώσεις CAATSA, συνδέοντας τις δυνατότητες αλλαγής του πλαισίου με τη στάση της Άγκυρας απέναντι στους S-400. Ταυτόχρονα, χαρακτήρισε σημαντική την ενίσχυση της ελληνοαμερικανικής παρουσίας στα κέντρα λήψης αποφάσεων.

Ιράν: Ο κίνδυνος να ωφεληθεί η Τουρκία

Στο σκέλος της Μέσης Ανατολής, ο Σάββας Καλεντερίδης έθεσε το ζήτημα των ανταγωνιστικών περιφερειακών συσπειρώσεων και του διλήμματος που αντιμετωπίζουν ΗΠΑ και Ισραήλ απέναντι στο Ιράν.

Ο Περικλής Νεάρχου υποστήριξε ότι μια παρατεταμένη στρατιωτική εμπλοκή εναντίον της Τεχεράνης θα μπορούσε να λειτουργήσει προς όφελος της Τουρκίας και των δυνάμεων που συνδέονται με τον σουνιτικό άξονα. Κατά την εκτίμησή του, η απορρόφηση αμερικανικών και ισραηλινών δυνάμεων σε αυτό το μέτωπο ενδέχεται να δημιουργήσει περιθώρια ενίσχυσης άλλων περιφερειακών παικτών.

Έδωσε μεγαλύτερη βαρύτητα στις εξελίξεις στη Συρία και στον Λίβανο και στην αντιμετώπιση της περιφερειακής επιρροής του Ιράν, επισημαίνοντας τις δυσκολίες μιας επιχείρησης ανατροπής του καθεστώτος.

Συζητήθηκε ακόμη το ενδεχόμενο αξιοποίησης εθνοτικών αντιθέσεων στο εσωτερικό του Ιράν. Ο Νεάρχου το αντιμετώπισε ως δύσκολο και μακροπρόθεσμο σενάριο, λόγω της οργάνωσης και της ισχύος των μηχανισμών εσωτερικής ασφάλειας.

Για το Ισραήλ, εξέτασε τα σενάρια κυβερνητικών συνεργασιών και τον ρόλο των αραβικών κομμάτων, εκτιμώντας ότι οι εξελίξεις στην Ουάσιγκτον επηρεάζουν και τα πολιτικά περιθώρια του Μπενιαμίν Νετανιάχου.

Ευρώπη, μεταναστευτικό και Ουκρανία

Στο ευρωπαϊκό σκέλος, ο πρέσβης ε.τ. άσκησε έντονη κριτική στις πολιτικές για τη μετανάστευση και την πολυπολιτισμικότητα. Συνέδεσε τη φθορά παραδοσιακών κομμάτων στη Γαλλία και τη Γερμανία με την αδυναμία τους, όπως υποστήριξε, να ανταποκριθούν στις ανησυχίες για τα σύνορα, την κοινωνική συνοχή και την εθνική ταυτότητα.

Ο Σάββας Καλεντερίδης έκανε ιδιαίτερη διάκριση ανάμεσα στα ακραία χαρακτηριστικά που μπορεί να έχει ένας κομματικός πυρήνας και στους λόγους για τους οποίους πολίτες επιλέγουν να τον ψηφίσουν.

Για τον πόλεμο Ρωσίας–Ουκρανίας, ο Νεάρχου προέβλεψε ότι το 2027 μπορεί να υπάρξει τερματισμός του. Στήριξε την εκτίμησή του στην εξάντληση των αντιμαχομένων και στην πιθανότητα αλλαγών στην ευρωπαϊκή πολιτική, ιδίως εάν μεταβληθούν οι κυβερνητικοί συσχετισμοί στη Γαλλία και τη Γερμανία.

Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο έπραξε αυτό που η Ουάσιγκτον πιέζει τους συμμάχους της να κάνουν τον τελευταίο χρόνο. Κάλεσε τις ευρωπαϊκές κυβέρνησεις να αντιμετωπίσουν τη Μουσουλμανική Αδελφότητα ως πρόβλημα ασφαλείας και όχι ως μια απλή περιέργεια της εξωτερικής πολιτικής.

Στις 8 Οκτωβρίου 2026, οι νομοθέτες στο Στρασβούργο υιοθέτησαν ψήφισμα με το οποίο ζητούν μια στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την αντιμετώπιση του «ισλαμιστικού εισοδισμού» (entryism) και προτρέπουν τα κράτη-μέλη να αξιολογήσουν εάν άτομα και οργανώσεις που συνδέονται με την Αδελφότητα πρέπει να συμπεριληφθούν στη λίστα τρομοκρατών του μπλοκ. Η ψηφοφορία συγκέντρωσε 381 ψήφους υπέρ, 167 κατά και 15 αποχές. Η Γαλλίδα νομοθέτης Céline Imart συνέταξε το κείμενο για το κεντροδεξιό Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ), τη μεγαλύτερη ομάδα του Σώματος, ενώ οι Ευρωπαίοι Συντηρητικοί και Μεταρρυθμιστές (ECR) πίεσαν σθεναρά για την διεξαγωγή της ψηφοφορίας.

Το μέτρο φέρει πολιτικό βάρος, αλλά δεν διαθέτει νομική ισχύ. Δεν υποχρεώνει καμία κυβέρνηση να αναλάβει δράση, ενώ δεν ακολούθησε καμία απόφαση για δαπάνες. Οποιαδήποτε ένταξη σε λίστα τρομοκρατών θα απαιτούσε απόφαση από εθνική δικαστική ή διοικητική αρχή και την ομόφωνη υποστήριξη των κρατών-μελών στο Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Εκεί μεταφέρεται πλέον η μάχη.

Η διακυβέρνηση Τραμπ προηγήθηκε. Η εκστρατεία της ξεκίνησε με ένα προεδρικό διάταγμα τον Νοέμβριο του 2025, και τον Ιανουάριο τα Υπουργεία Οικονομικών και Εξωτερικών χαρακτήρισαν ως τρομοκρατικά τα παρακλάδια της Αδελφότητας στην Αίγυπτο, την Ιορδανία και τον Λίβανο, κατηγορώντας τα για υποστήριξη της Χαμάς. Το παρακλάδι του Σουδάν προστέθηκε τον Μάρτιο του 2026.

Στη συνέχεια, το αμερικανικό Υπουργείο Οικονομικών επέκτεινε τη δράση του εντός της ίδιας της Ευρώπης, επιβάλλοντας κυρώσεις στον ακτιβιστή Zaher Birawi με έδρα τη Βρετανία τον Ιανουάριο και, τον Ιούλιο, στον Mahmoud al-Abyari, τον οποίο αναγνώρισε ως γενικό γραμματέα της Γενικής Γραμματείας της Αδελφότητας, σύμφωνα με επισκόπηση του αναλυτή καταπολέμησης της τρομοκρατίας Robin Simcox. Ο Birawi απορρίπτει τις κατηγορίες, ενώ ο al-Abyari χαρακτήρισε τον χαρακτηρισμό του ως ψευδή.

Το Παρίσι κινήθηκε παράλληλα. Μετά από έκθεση του 2025 που ανατέθηκε από την κυβέρνηση σχετικά με τη διείσδυση της Αδελφότητας εντός της Γαλλίας, η Γαλλική Εθνοσυνέλευση ψήφισε δικό της ψήφισμα τον Ιανουάριο, ζητώντας από την ΕΕ να εντάξει το κίνημα στη λίστα των τρομοκρατικών οργανώσεων. Μέσα σε λίγες ημέρες από την ψηφοφορία στο Στρασβούργο, ο Massad Boulos, ανώτερος σύμβουλος του Προέδρου Ντόναλντ Τραμπ για αραβικές και αφρικανικές υποθέσεις, χαιρέτισε δημόσια την εξέλιξη.

Οι ευρωπαϊκές υπηρεσίες πληροφοριών περιγράφουν το αποτύπωμα της Αδελφότητας στην ήπειρο εδώ και χρόνια. Μια σύνθεση δημόσιων αξιολογήσεων του 2023 από τις υπηρεσίες ασφαλείας της Αυστρίας, του Βελγίου, της Γαλλίας, της Γερμανίας, της Ολλανδίας, της Ισπανίας και της Σουηδίας διαπίστωσε ευρεία σύγκλιση: ένας μυστικοπαθής, ιεραρχικός εσωτερικός πυρήνας, κρυφή ιδιότητα μέλους και ένας κύκλος τυπικά ανεξάρτητων τζαμιών, φιλανθρωπικών οργανώσεων, φοιτητικών ομάδων και οργανώσεων νεολαίας. Η εγχώρια υπηρεσία πληροφοριών στο γερμανικό κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας αποκαλεί τη στρατηγική αυτή «ισλαμοποίηση από τα κάτω».

Αυτές οι ίδιες υπηρεσίες, ωστόσο, απέφυγαν να χαρακτηρίσουν το κίνημα ως τρομοκρατικό. Κανένα ευρωπαϊκό κράτος δεν το έχει χαρακτηρίσει ως τέτοιο, και ο συντάκτης της σύνθεσης, Lorenzo Vidino, το θεωρεί μη βίαιο, αν και προβληματικό. Ακόμη και ο Υπουργός Εσωτερικών της Γαλλίας, Laurent Nuñez, προειδοποίησε τους νομοθέτες τον Ιανουάριο ότι η Αδελφότητα δεν είναι τρομοκρατικό κίνημα. Η απόσταση μεταξύ του «προβληματικού» και του «τρομοκρατικού» είναι ακριβώς το σημείο όπου το Συμβούλιο θα δώσει μάχη. Οι καταχωρίσεις στη λίστα τρομοκρατών πρέπει να αντέχουν στον δικαστικό έλεγχο, και τα ευρωπαϊκά δικαστήρια έχουν ακυρώσει καταχωρίσεις στο παρελθόν όταν βασίζονταν σε δημοσιογραφικές αναφορές παρά σε αποφάσεις εθνικών αρχών.

Το χρήμα είναι το σημείο όπου το κείμενο θα μπορούσε να έχει τον πρωιμότερο αντίκτυπό του. Οι νομοθέτες θέλουν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή να διακόψει τις επιχορηγήσεις σε ομάδες που συνδέονται με την Αδελφότητα και να δημοσιοποιήσει τη ξένη χρηματοδότηση τέτοιων ομάδων. Ξεχωρίζουν επίσης το Φόρουμ Ευρωπαϊκών Μουσουλμανικών Οργανώσεων Νεολαίας και Φοιτητών (FEMYSO), ένα δίκτυο με έδρα τις Βρυξέλλες που ιδρύθηκε το 1996, το οποίο εκπαιδεύει νεαρούς ακτιβιστές και πραγματοποιεί εκστρατείες κατά των διακρίσεων σε βάρος των μουσουλμάνων. Το ψήφισμα ζητά τον αποκλεισμό του FEMYSO από τις θεσμικές συναντήσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την αφαίρεσή του από το Μητρώο Διαφάνειας, τη βάση δεδομένων της ΕΕ για τους εγγεγραμμένους εκπροσώπους συμφερόντων (lobbies). Η οργάνωση αρνείται σταθερά οποιονδήποτε δεσμό με την Αδελφότητα.

Ο Τσέχος νομοθέτης Tomáš Zdechovský, εκπρόσωπος του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος για τον προϋπολογιστικό έλεγχο, διατύπωσε το αίτημα ξεκάθαρα πριν από την ψηφοφορία της 8ης Οκτωβρίου: «Πρέπει να γνωρίζουμε ποιος λαμβάνει χρήματα της ΕΕ, πόσα και μέσω ποιον προγραμμάτων».

Στην Ουάσιγκτον, ορισμένοι αναλυτές βλέπουν ένα παράθυρο ευκαιρίας για διατατλαντική συνεργασία. Μια πρόταση από δεξαμενή σκέψης (think tank) καλεί τα Υπουργεία Εξωτερικών και Οικονομικών να δημιουργήσουν μια μόνιμη ομάδα ανταλλαγής πληροφοριών με τις ευρωπαϊκές αρχές σχετικά με ύποπτες χρηματοροές, ηγεσίες και ενδιάμεσους.

Η αντίσταση προήλθε κυρίως από τους Σοσιαλδημοκράτες, τους Πράσινους και την Αριστερά, ενώ η κεντρώα ομάδα Renew υποστήριξε το κείμενο. Οι επικριτές υποστηρίζουν ότι το κείμενο εκτείνεται πολύ πέρα από την Αδελφότητα, αγγίζοντας γενικότερα μουσουλμανικές οργανώσεις πολιτών και κατά του ρατσισμού. Ο Μαλτέζος Ευρωβουλευτής του Εργατικού Κόμματος Alex Agius Saliba ισχυρίστηκε ότι, αν και το ψήφισμα φέρει το όνομα της Μουσουλμανικής Αδελφότητας, το περιεχόμενό του επεκτείνεται σε ένα πολύ ευρύτερο φάσμα ισλαμικών οργανώσεων. Ένα άρθρο γνώμης χαρακτήρισε την ψηφοφορία ως απόδειξη ότι η ευρωπαϊκή κεντροδεξιά διολισθαίνει προς την ακροδεξιά σε ζητήματα που αφορούν τους μουσουλμάνους.

Η Imart προσπάθησε να απαντήσει σε αυτή την κατηγορία, επιμένοντας ότι η θρησκευτική πίστη και η πολιτική ιδεολογία πρέπει να διαχωρίζονται. Η Βέλγιδα νομοθέτης Assita Kanko από την ομάδα των Ευρωπαίων Συντηρητικών και Μεταρρυθμιστών προέβαλε παρόμοιο επιχειρηματολογία, υποστηρίζοντας ότι η εναντίωση στον πολιτικό ισλαμισμό προστατεύει τους απλούς μουσουλμάνους από τη φονταμενταλιστική πίεση, παρά τους στοχοποιεί.

Οι συμβουλές του Simcox προς τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ξεκινούν από τις υπηρεσίες πληροφοριών. Οι υπηρεσίες ασφαλείας κάθε χώρας, υποστηρίζει, θα πρέπει να εξακριβώσουν ποιοι ανήκουν στο δίκτυο της Αδελφότητας στο εσωτερικό και να διαβιβάσουν αυτή την εικόνα στους γείτονές τους και στην Ουάσιγκτον. Φιλανθρωπικές οργανώσεις που λειτουργούν ως προκάλυμμα για τη συγκέντρωση χρημάτων υπέρ της Χαμάς θα πρέπει να κλείσουν. Για τη πολύ μεγαλύτερη ομάδα ακτιβιστών που δεν παραβιάζουν τους νόμους περί τρομοκρατίας, ζητά ένα ξεχωριστό σχέδιο για την αντιμετώπιση του μηνύματος και της στρατολόγησής τους.

Αυτό το τελευταίο κομμάτι ίσως έχει τη μεγαλύτερη σημασία. Η Ευρώπη έχει περάσει δύο δεκαετίες διαφωνώντας για το αν η Μουσουλμανική Αδελφότητα είναι τρομοκρατικό κίνημα, μια συζήτηση που τα στοιχεία δεν κατάφεραν ποτέ να επιλύσουν. Ένα ερώτημα που μπορεί να απαντηθεί πιο εύκολα είναι το αν φορείς που συνδέονται με την Αδελφότητα θα πρέπει να αντλούν δημόσιο χρήμα και να απολαμβάνουν προνομιακή πρόσβαση στους θεσμούς τους οποίους επιδιώκουν να επηρεάσουν.

Το Στρασβούργο έδωσε την απάντησή του. Το αν οι 27 κυβερνήσεις που συναποφασίζουν θα ακολουθήσουν, μένει να φανεί.

Middle East Forum

Η τελευταία έκθεση της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Τουρκία καταγράφει την κατεύθυνση προς την οποία κινείται η χώρα και τον ιδεολογικό της προσανατολισμό. Τα προγράμματα σπουδών δίνουν τόση έμφαση στις «εθνικές, ηθικές και πολιτιστικές αξίες», ώστε αυτές υπερισχύουν της επιστημονικά τεκμηριωμένης μάθησης. Οι θρησκευτικές ομάδες αποκτούν ολοένα και μεγαλύτερη επιρροή στα σχολεία. Η βιομηχανία θεάματος ξαναγράφει την τουρκική ιστορία όπως τη θέλει η Τουρκία του Ερντογάν.

Η μηχανή προπαγάνδας στήνεται πρώτα στο εσωτερικό και στη συνέχεια εξάγεται προς κάθε κατεύθυνση. Προτεραιότητα έχουν η Αφρική και η Ασία, όμως στο στόχαστρο βρίσκονται και η Νότια Αμερική και η ίδια η Ευρώπη.

• Το «Μοντέλο Παιδείας του Αιώνα της Τουρκίας», ένα πρόγραμμα σπουδών προσανατολισμένο στις δεξιότητες, εισήχθη το 2024, εφαρμόζεται σταδιακά και ισχύει ήδη στη 2η, την 6η και την 9η τάξη. Η έντονη έμφαση των νέων προγραμμάτων στις εθνικές, ηθικές και πολιτιστικές αξίες υπερισχύει της επιστημονικής και τεκμηριωμένης μάθησης.
• Τα σχολεία επαγγελματικής εκπαίδευσης και κατάρτισης (ΕΕΚ) και τα θρησκευτικά σχολεία συγκεντρώνουν περίπου το 40,6% των εγγραφών στην ανώτερη δευτεροβάθμια εκπαίδευση της Τουρκίας, με επίμονες ανισορροπίες μεταξύ των φύλων.
• Το Υπουργείο Εθνικής Παιδείας επιτρέπει ολοένα και περισσότερο σε θρησκευτικές ομάδες και σε δομές που συνδέονται με ταρίκατ να επηρεάζουν το εκπαιδευτικό σύστημα. Η τάση αυτή απειλεί να υπονομεύσει την κοσμική και ποιοτική εκπαίδευση και αποδυναμώνει τους μηχανισμούς εποπτείας και λογοδοσίας.
• Εγκύκλιος του Υπουργείου Εθνικής Παιδείας, τον Φεβρουάριο του 2026, για δραστηριότητες του Ραμαζανιού στα σχολεία άναψε ξανά τη συζήτηση για την κοσμικότητα και τον πλουραλισμό στην εκπαίδευση. Ο υπουργός Παιδείας κίνησε νομικές διαδικασίες εναντίον διανοουμένων και οργανώσεων της κοινωνίας πολιτών που πρωτοστάτησαν σε διακήρυξη υπέρ της κοσμικότητας. Το υπουργείο ανανέωσε πρωτόκολλο με ίδρυμα νεολαίας, δίνοντάς του πρόσβαση σε χιλιάδες δημόσια σχολεία κατά τις θερινές διακοπές για θρησκευτικά μαθήματα, παρόλο που το Συμβούλιο της Επικρατείας είχε ακυρώσει παρόμοιο πρωτόκολλο στο παρελθόν. Άθεοι και αγνωστικιστές αντιμετωπίζουν διακρίσεις, στιγματισμό, κοινωνική πίεση ή περιορισμούς στο δικαίωμα στην εκπαίδευση. Το τουρκικό εκπαιδευτικό σύστημα δεν εγγυάται ουδετερότητα και αμεροληψία απέναντι στις διάφορες θρησκείες, δόγματα και πεποιθήσεις. Δεν έχουν ληφθεί μέτρα για τις ελλείψεις που εντόπισε το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) στα υποχρεωτικά μαθήματα θρησκευτικού πολιτισμού και ηθικής. Κατά την περίοδο αναφοράς, παιδιά προτεσταντικών οικογενειών υποχρεώθηκαν να επιλέξουν ένα από τα τέσσερα σουνιτικά μαθήματα επιλογής, αν και δικαιούνταν απαλλαγή.
• Στον πολιτισμό, παρά την αύξηση των δραστηριοτήτων και των φεστιβάλ σε κεντρικό και τοπικό επίπεδο, και παρά τις επενδύσεις σε υποδομές, παραμένουν δομικά προβλήματα, ιδίως στη στήριξη της πολιτιστικής πολυμορφίας και στον θεσμικό συντονισμό. Το ευρύτερο περιβάλλον εξακολουθεί να επηρεάζει αρνητικά τον πλουραλισμό και αφήνει λίγο χώρο σε ανεξάρτητους φορείς και κριτικές φωνές. Οι δημόσιες δαπάνες για τον πολιτισμό παραμένουν σχετικά χαμηλές. Το Υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού συνέχισε να προωθεί εκδηλώσεις μεγάλης κλίμακας, χωρίς όμως να διασφαλίζεται η διαφανής συμμετοχή των ενδιαφερόμενων φορέων. Οι πολιτικές παρεμβάσεις και οι αυθαίρετες απαγορεύσεις εκδηλώσεων συνεχίστηκαν. Η Σύμβαση της UNESCO του 2005 για την Προστασία και την Προώθηση της Πολυμορφίας των Πολιτιστικών Εκφράσεων εφαρμόζεται με αργό ρυθμό, χωρίς νέα ουσιαστικά μέτρα. Η Τουρκία δεν συμμετέχει στο πρόγραμμα «Δημιουργική Ευρώπη» 2021–2027.

Η έκθεση αφορά όσα συμβαίνουν μέσα στην Τουρκία. Τα πράγματα όμως δεν μένουν εντός συνόρων: η Άγκυρα έχει στήσει μια καλά οργανωμένη μηχανή προπαγάνδας, που εξάγει τον τουρκικό «πολιτισμό» προς κάθε κατεύθυνση.

Στις αρχές της δεκαετίας του 2000 οι τουρκικές σειρές απέφεραν από το εξωτερικό περίπου 10 εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο. Σήμερα τα έσοδα από τις εξαγωγές ξεπερνούν το 1 δισ. δολάρια και οι παραγωγές, κατά την Άγκυρα, φτάνουν σε περισσότερους από ένα δισεκατομμύριο θεατές σε 170 χώρες. Η Τουρκία δηλώνει ότι διαθέτει μία από τις τρεις μεγαλύτερες τηλεοπτικές βιομηχανίες του κόσμου. Το ενδιαφέρον για το τουρκικό περιεχόμενο αυξήθηκε κατά 184% από το 2020 ως το 2023.

• Η βιομηχανία κινείται σε δύο ράγες. Η πρώτη είναι εμπορική: ιδιωτικά στούντιο που πουλούν μελόδραμα στη Λατινική Αμερική, στα Βαλκάνια, στην Ανατολική Ευρώπη και στην Αφρική. Οι σειρές αυτές δεν μεταφέρουν ιδεολογία αλλά οικειότητα: το τουρκικό σπίτι, την Κωνσταντινούπολη, τη γλώσσα.
• Η δεύτερη είναι κρατική: τα ιστορικά έπη της TRT, ο «Ερτογρούλ», ο «Οσμάν», ο «Αβδούλ Χαμίτ», που προσθέτουν και το ιδεολογικό αφήγημα. Ο «Ερτογρούλ» πουλήθηκε σε 71 χώρες και μεταφράστηκε σε 25 γλώσσες. Το Ραμαζάνι του 2020 τον παρακολούθησαν από την κρατική τηλεόραση του Πακιστάν περισσότεροι από 130 εκατομμύρια άνθρωποι, και η σειρά έγινε η οθόνη στην οποία ένα ολόκληρο έθνος πρόβαλε το όνειρο μιας υπερεθνικής μουσουλμανικής κοινότητας.

Έτσι, η Τουρκία επιχειρεί να ξαναγράψει την ιστορία όπως την αντιλαμβάνεται σήμερα και όχι όπως ήταν στην πραγματικότητα. Φτιάχνει το δικό της αφήγημα και το πλασάρει διεθνώς.

Το κράτος πληρώνει τον λογαριασμό: τον Φεβρουάριο του 2026 ο υπουργός Πολιτισμού και Τουρισμού, Μεχμέτ Νουρί Έρσοι, ανακοίνωσε επιδότηση έως 100.000 δολαρίων ανά επεισόδιο για σειρές που πωλούνται στο εξωτερικό. Τα κριτήρια είναι αποκαλυπτικά. Η σειρά πρέπει να έχει μεταδοθεί σε τουλάχιστον τρεις ηπείρους και δέκα χώρες. Πρέπει να συμβάλλει στην προβολή της Τουρκίας και στη διάδοση της τουρκικής γλώσσας. Και πρέπει να γυρίζεται σε τουριστικούς προορισμούς που επιλέγει το κράτος. Ο ίδιος ο υπουργός χαρακτήρισε τις σειρές «το μεγαλύτερο μάθημα τουρκικών στον κόσμο» και δήλωσε ότι οι πρωταγωνιστές τους θα γίνουν «πρέσβεις τουρισμού».

Η δική της βιτρίνα: η Άγκυρα δεν θέλει να εξαρτάται από το Netflix. Τον Μάιο του 2023 η TRT έστησε τη δική της παγκόσμια πλατφόρμα, το tabii, με τον τότε διευθυντή Επικοινωνίας της Προεδρίας, Φαχρετίν Αλτούν, στα εγκαίνια. Οι γλώσσες της πρώτης φάσης λένε μόνες τους την ιστορία: τουρκικά, αγγλικά, ισπανικά, αραβικά και ούρντου. Δηλαδή οι δύο Αμερικές, ο αραβικός κόσμος και το Πακιστάν, οι τρεις αγορές που έχουν ήδη αγκαλιάσει τον «Ερτογρούλ».

Η βιομηχανία θεάματος είναι η πρώτη πόρτα. Δεν ζητά άδεια, δεν χρειάζεται συμφωνίες κυβερνήσεων, μπαίνει στο σαλόνι πριν από οτιδήποτε άλλο. Κι όπου το αφήγημα αμφισβητείται, η Άγκυρα δεν διστάζει να πιέσει: το 2024, μετά από διαμαρτυρίες του τουρκικού ΥΠΕΞ, το Netflix ανέστειλε τη διεθνή προβολή της σειράς «Famagusta» για την εισβολή του 1974.

Οι δεκαεπτά βραχίονες της Άγκυρας

Πίσω από κάθε τουρκικό σχολείο στο Σαχέλ, κάθε τέμενος στα Βαλκάνια και κάθε σειρά στην πακιστανική τηλεόραση υπάρχει ένας κρατικός φορέας. Συνολικά, τουλάχιστον δεκαεπτά.

Το 2026 οι φορείς που δραστηριοποιούνται στο εξωτερικό διαθέτουν συνολικά περίπου 475 εκατομμύρια ευρώ, χωρίς να υπολογίζεται η διεθνής TRT. Ο προϋπολογισμός ολόκληρου του τουρκικού υπουργείου Εξωτερικών είναι περίπου 835 εκατομμύρια. Η ήπια ισχύς κοστίζει, δηλαδή, περισσότερο από το μισό της τουρκικής διπλωματίας.

Το σχολείο: Το Ίδρυμα Maarif ιδρύθηκε το 2016, στον απόηχο της απόπειρας πραξικοπήματος, με έναν στόχο: να περάσουν στον έλεγχό του τα σχολεία του Γκιουλέν στο εξωτερικό. Δέκα χρόνια μετά λειτουργεί 524 σχολεία σε 66 χώρες, με περισσότερους από 75.000 μαθητές, και λαμβάνει φέτος έως 134 εκατομμύρια ευρώ από τον προϋπολογισμό της τουρκικής Παιδείας. Τον ίδιο προϋπολογισμό που, κατά την Κομισιόν, αφήνει 804.000 παιδιά εκτός σχολείου μέσα στην ίδια την Τουρκία.

Η Αφρική είναι το κύριο πεδίο. Η μέθοδος είναι απλή και την έχουν περιγράψει οι ίδιοι οι εκπρόσωποι του Ιδρύματος: εντοπίζεις τους καλύτερους μαθητές, τους βυθίζεις στην τουρκική γλώσσα και κουλτούρα και τους στέλνεις να σπουδάσουν στην Τουρκία. Εκεί τους περιμένει η YTB με τις υποτροφίες Türkiye Bursları: περίπου 5.000 θέσεις τον χρόνο, για τις οποίες το 2026 έκαναν αίτηση 200.000 νέοι από 164 χώρες. Η αλυσίδα ξεκινά από ένα νηπιαγωγείο στο Ναϊρόμπι και καταλήγει σε ένα υπουργικό γραφείο όπου μιλούν τουρκικά.

Ο ιμάμης: Το Diyanet είναι ο μεγαλύτερος από αυτούς τους φορείς, με προϋπολογισμό περίπου 3,1 δισ. ευρώ, αν και τα περισσότερα χρήματα πηγαίνουν σε μισθούς στο εσωτερικό. Στο εξωτερικό διαθέτει 77 θρησκευτικούς συμβούλους, 54 ακολούθους σε πρεσβείες και περισσότερους από 1.500 θρησκευτικούς λειτουργούς. Το Διεθνές Πρόγραμμα Ιεροδιδασκαλείων φέρνει στην Τουρκία σχεδόν 2.000 μαθητές από περισσότερες από 110 χώρες. Στην τελευταία αφρικανική σύνοδο θρησκευτικών ηγετών που οργάνωσε στην Κωνσταντινούπολη συμμετείχαν μουφτήδες και υπουργοί Θρησκευμάτων από 52 χώρες.

Δίπλα στο κράτος δραστηριοποιούνται οι θρησκευτικές κοινότητες, οι cemaat. Οργανώσεις όπως το Ίδρυμα Hüdayi και οι Süleymancılar λειτουργούν ιεροδιδασκαλεία στο Τσαντ, στην Αιθιοπία, στη Γκάνα, στον Νίγηρα και στη Νιγηρία. Είναι η εξωτερική όψη αυτού που βλέπει η Κομισιόν στα σχολεία της Τουρκίας: το κράτος και τα ταρίκατ στο ίδιο σχέδιο.

Η γλώσσα και η βοήθεια: Το Yunus Emre, το τουρκικό αντίστοιχο του Goethe-Institut, διαθέτει φέτος περίπου 41 εκατομμύρια ευρώ και ανοίγει νέα κέντρα στη Λατινική Αμερική, παρά το σκάνδαλο απάτης που οδήγησε σε συλλήψεις στελεχών του. Η TİKA έχει γύρω στα 60 γραφεία στο εξωτερικό και, μαζί με το πρόγραμμα αναπτυξιακής συνεργασίας, διαχειρίζεται περίπου 165 εκατομμύρια ευρώ. Χτίζει νοσοκομεία και σχολεία, αναστηλώνει οθωμανικά μνημεία και μοιράζει τρόφιμα το Ραμαζάνι, φέτος σε 600.000 ανθρώπους σε 89 χώρες. Κάθε έργο φέρει την τουρκική πινακίδα και σημαία.

Τα κατεχόμενα ως δοκιμαστήριο: Οι οργανώσεις αυτές είναι ήδη παρούσες στα κατεχόμενα. Η TİKA άνοιξε γραφείο στη Λευκωσία τον Δεκέμβριο του 2019, με την ηγεσία του καθεστώτος να κάνει λόγο για έργα «για τη διατήρηση και την προώθηση της τουρκικής παρουσίας». Το Yunus Emre διατηρεί κέντρο στη Λευκωσία. Το 2011 άνοιξε το Σχολείο Hala Sultan, το πρώτο ιεροδιδασκαλείο στο κατεχόμενο τμήμα της Κύπρου, παρά τις αντιδράσεις των κοσμικών Τουρκοκυπρίων. Δίπλα του, το Ίδρυμα Diyanet έχτισε το τέμενος Hala Sultan, αντίγραφο του Σελιμιγιέ της Αδριανούπολης, για 7.500 πιστούς, στον δρόμο από το αεροδρόμιο της Τύμπου, ώστε να το βλέπει κάθε επισκέπτης.

philenews.com