Γράφει ο Κωνσταντίνος Γρίβας

Τον Σεπτέμβριο του 1967 ολοκληρώθηκαν τα γυρίσματα μιας ταινίας που έμελλε να αλλάξει την ιστορία του κινηματογράφου. Όταν το «2001: Οδύσσεια του Διαστήματος» του Στάνλεϊ Κιούμπρικ προβλήθηκε, κοινό και κριτικοί βρέθηκαν μπροστά σε ένα έργο που αρνούνταν να εξηγήσει τον εαυτό του. Έκτοτε, αναρίθμητες ερμηνείες επιχειρούν να αποκρυπτογραφήσουν τον μονόλιθο, το Αστρικό Πέρασμα και το Αστρικό Παιδί. Όμως, αυτή η προσπάθεια μπορεί να μας απομακρύνει από την ουσία.

Το «2001» δεν είναι ένας γρίφος με μία κρυμμένη λύση ούτε μια αλληγορία στην οποία κάθε εικόνα αντιστοιχεί σε μία συγκεκριμένη έννοια. Το νόημά του δεν βρίσκεται πίσω από τις εικόνες, αλλά μέσα στην εμπειρία που γεννούν οι εικόνες, η μουσική, η σιωπή και ο χρόνος. Ο Κιούμπρικ δεν χρησιμοποιεί απλώς έναν μύθο για να μιλήσει για κάτι άλλο. Δημιουργεί έναν σύγχρονο μύθο, ώστε να μας φέρει σε επαφή με όσα δεν μπορούν να ειπωθούν διαφορετικά.

Οι προνεωτερικοί πολιτισμοί αναγνώριζαν δύο διαφορετικούς, αλλά συμπληρωματικούς τρόπους προσέγγισης της πραγματικότητας: τον λόγο και τον μύθο. Ο λόγος υπηρετούσε την πρακτική και ορθολογική λειτουργία του ανθρώπου μέσα στον κόσμο. Ο μύθος άγγιζε τις άχρονες περιοχές της ύπαρξης: τις απαρχές, τον θάνατο, τη δοκιμασία, τη μεταμόρφωση, το ιερό και το νόημα. Δεν αποτελούσε μια αποτυχημένη, πρωτόγονη επιστήμη. Ήταν ένας διαφορετικός τρόπος γνώσης, συνδεδεμένος με την τελετουργία και τη μύηση.

Η νεοτερικότητα ταύτισε τον μύθο με το ψεύδος και αναγνώρισε ως πραγματικό μόνο ό,τι μπορεί να μετρηθεί, να υπολογιστεί και κυρίως να ελεγχθεί. Δεν κατάργησε, όμως, τις υπαρξιακές ανάγκες που εξέφραζε ο μύθος. Δημιούργησε έτσι μια «τρύπα στο σχήμα του ανθρώπου». Ο μύθος είναι το αναγκαίο συμπλήρωμα του λόγου και η προστασία του από την ίδια του την ύβρη, από την ψευδαίσθηση ότι η αναλυτική διάνοια μπορεί να εξαντλήσει την πραγματικότητα.

Ο μονόλιθος εκφράζει ακριβώς αυτή την απροσιτότητα. Δεν είναι απλώς ένα αρχέτυπο ή ένα εξωγήινο τεχνούργημα συμβατικής επιστημονικής φαντασίας. Είναι μια απόλυτα απλή, γεωμετρική παρουσία, που προηγείται του ανθρώπου, τον καλεί και τελικά τον μετασχηματίζει. Μπορεί να είναι δημιούργημα άγνωστης διάνοιας, εκδήλωση κοσμικού νου, αγγελιαφόρος από το μέλλον, σημείο του θείου ή κάτι εντελώς διαφορετικό. Καμία ερμηνεία δεν επιβεβαιώνεται οριστικά. Ο μονόλιθος δεν «σημαίνει» κάτι. Συμβαίνει στον άνθρωπο και απευθύνεται στο αόρατο τμήμα της ύπαρξής του.

Το ίδιο το σινεμά μετατρέπεται σε τόπο μύησης. Οι μεγάλες σιωπές, η βραδύτητα, οι ελάχιστοι διάλογοι και η επιβλητική μουσική αποσπούν τον θεατή από τον καθημερινό χρόνο. Εικόνα και ήχος καθιστούν αισθητή την παρουσία του αγνώστου. Ο θεατής δεν πληροφορείται για το μυστήριο, εκτίθεται σε αυτό και υποβάλλεται σε μια δοκιμασία αντίληψης.

Στον αντίποδα βρίσκεται ο HAL 9000, η ενσάρκωση της καθαρής, ασώματης και φαινομενικά αλάνθαστης υπολογιστικής νόησης. Είναι ένας μηχανικός μικρός θεός, πανταχού παρών και σχεδόν παντοδύναμος μέσα στο Discovery. Δεν είναι, ωστόσο, μια απλώς κακόβουλη μηχανή. Καταρρέει επειδή υποχρεώνεται ταυτόχρονα να παρέχει ακριβείς πληροφορίες και να αποκρύπτει τον πραγματικό σκοπό της αποστολής. Ο υπολογισμός συναντά την αντίφαση, αλλά δεν διαθέτει την ταπεινότητα να αποδεχθεί τα όριά του. Η αξίωση της τελειότητας μετατρέπεται σε παράνοια.

Η αντιπαράθεση του Μπόουμαν με τον HAL παρουσιάζει δύο δρόμους υπέρβασης του ανθρώπου. Ο πρώτος είναι η αυτονόμηση της τεχνολογίας και η φιλοδοξία να γίνουν τα πάντα υπολογίσιμα και ελεγχόμενα. Ο δεύτερος είναι η έξοδος προς το μυστήριο και η αποδοχή ότι η ύπαρξη περιλαμβάνει κάτι που δεν χωρά σε κανέναν αλγόριθμο. Για να περάσει στην τελική μεταμόρφωση, ο Μπόουμαν πρέπει πρώτα να αποσυνδέσει τον HAL, αφαιρώντας συμβολικά από τον αυτοθεοποιημένο λόγο την εξουσία να καθορίζει τα όρια του πραγματικού.

Η «Αυγή του Ανθρώπου» αποκαλύπτει και τη σκοτεινή γενεαλογία της τεχνικής. Το πρώτο εργαλείο είναι ταυτόχρονα όπλο. Η περίφημη μετάβαση από το οστό στο διαστημόπλοιο συνδέει το πρώτο όπλο με το έσχατο. Ο πολιτισμός γεννιέται μαζί με την ισχύ και τη δυνατότητα κυριαρχίας. Η ανθρωπότητα διανύει μια ασύλληπτη τεχνολογική απόσταση, χωρίς αντίστοιχη ψυχική και ηθική ωρίμανση. Στον HAL, το εργαλείο γίνεται νους και διεκδικεί να γίνει κυρίαρχος.

Μετά τον συμβολικό θάνατο του HAL, ο Μπόουμαν περνά σε έναν κόσμο όπου οι συνηθισμένες διακρίσεις χώρου και χρόνου καταρρέουν. Γηράσκει, πεθαίνει και συγχρόνως ξαναγεννιέται ως Αστρικό Παιδί. Ο Κιούμπρικ δεν εξηγεί αν αυτό επιστρέφει ως σωτήρας, κριτής, νέος άνθρωπος ή απειλή. Η αμφισημία δεν είναι έλλειψη νοήματος, αλλά περίσσεια νοήματος. Όπως στους μεγάλους μύθους, η εικόνα παραμένει ζωντανή επειδή καμία ερμηνεία δεν μπορεί να την εξαντλήσει.

Το μεγαλείο του «2001» βρίσκεται ακριβώς στην άρνησή του να γεμίσει το άγνωστο με εύκολες απαντήσεις. Δεν πρόκειται για ανορθολογισμό, αλλά για την αναγνώριση ότι ο άνθρωπος γνωρίζει με περισσότερους τρόπους από όσους χωρά η αναλυτική διάνοια. Ορισμένες πραγματικότητες προσεγγίζονται μέσα από την τέχνη, το δέος, τη συμμετοχή και τη συνάντηση με τον θάνατο. Αυτή η γνώση δεν ακυρώνει τον λόγο. Τον εμποδίζει να αυτοθεοποιηθεί και να συγχέει τα δικά του όρια με τα όρια του κόσμου.

Γι’ αυτό η ταινία εξακολουθεί να προκαλεί δέος. Δεν μας διδάσκει τι να σκεφτούμε για το σύμπαν, αλλά μεταβάλλει τον τρόπο με τον οποίο στεκόμαστε απέναντί του. Θέτει το αρχέγονο ερώτημα για το τι είναι ο άνθρωπος όταν συναντά κάτι απείρως μεγαλύτερο και δεν απαντά, ώστε να μας ανοίξει προς το μυστήριο.

Διαβάστε ολόκληρη την ανάλυση στο SLpress.gr.

Μία συνολική «ακτινογραφία» των ελληνοτουρκικών σχέσεων, από τη Συνθήκη της Λωζάννης μέχρι τη θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας», παρουσίασε ο Σάββας Καλεντερίδης στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Καλαμπάκας, την Πέμπτη 10 Σεπτεμβρίου.

Στην ομιλία του, με θέμα τη «Γαλάζια Σχιζοφρένεια» και τους κινδύνους που δημιουργεί για την Ελλάδα και την Κύπρο, ο γεωπολιτικός αναλυτής υποστήριξε ότι η Άγκυρα ακολουθεί εδώ και δεκαετίες ένα μεθοδικό σχέδιο ανατροπής του καθεστώτος στο Αιγαίο. Στόχος της, όπως τόνισε, δεν είναι απαραιτήτως να οδηγηθεί σε πολεμική σύγκρουση, αλλά να εξαναγκάζει την Ελλάδα σε διαδοχικές υποχωρήσεις, διευρύνοντας σταδιακά τις διεκδικήσεις της.

«Η Τουρκία έχει καταλάβει ότι πάντα θα υποχωρούμε και έτσι ξεδιπλώνει αυτό το γαϊτανάκι των διεκδικήσεών της, για να πάρει το μισό Αιγαίο χωρίς να ρίξει μία σφαίρα», ανέφερε χαρακτηριστικά.

Ένα τουρκικό κράτος με μνήμη απέναντι σε μία Ελλάδα που αναζητεί προστάτες

Ο Σάββας Καλεντερίδης ξεκίνησε την ιστορική αναδρομή του από τη Συνθήκη της Λωζάννης, την οποία χαρακτήρισε αφενός «πιστοποιητικό γέννησης» του σύγχρονου τουρκικού κράτους και αφετέρου θεμέλιο των ελληνοτουρκικών σχέσεων από το 1923 μέχρι σήμερα.

Στάθηκε ιδιαίτερα στη συνέχεια και τη θεσμική μνήμη του τουρκικού κράτους, το οποίο, κατά την ανάλυσή του, κληρονόμησε στοιχεία της υψηλής στρατηγικής του Βυζαντίου και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Απέναντι σε αυτήν τη μακρά κρατική παράδοση, περιέγραψε ένα ελληνικό κράτος με διαφορετικά χαρακτηριστικά, το οποίο βρίσκεται «σε μόνιμη αναζήτηση ενός προστάτη». Η διαφορά αυτή, σύμφωνα με τον ίδιο, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στρατηγικά μειονεκτήματα της Ελλάδας.

Ο γεωπολιτικός αναλυτής συνέδεσε, μάλιστα, την ελληνική διστακτικότητα με δύο βαθιά συλλογικά τραύματα: τη Μικρασιατική Καταστροφή και την τουρκική εισβολή στην Κύπρο το 1974.

Όπως εξήγησε, η Τουρκία έχει μελετήσει σε βάθος την ελληνική κοινωνία, τις πολιτικές ελίτ και τον κρατικό μηχανισμό, διαπιστώνοντας ότι ο φόβος μίας νέας εθνικής καταστροφής επηρεάζει τις αποφάσεις των εκάστοτε κυβερνήσεων όταν μία κρίση φτάνει στο κρίσιμο σημείο.

«Η Τουρκία μάς έχει κάνει μία πραγματική αξονική τομογραφία», σημείωσε, υποστηρίζοντας ότι η Άγκυρα γνωρίζει πότε και με ποιον τρόπο μπορεί να αυξάνει την πίεση.

Πώς ξεδιπλώθηκαν οι τουρκικές διεκδικήσεις

Ο Σάββας Καλεντερίδης τοποθέτησε χρονικά την έναρξη των οργανωμένων τουρκικών διεκδικήσεων στο Αιγαίο στη δεκαετία του 1970 και ειδικότερα μετά την ανακάλυψη κοιτασμάτων πετρελαίου στον Πρίνο.

Από εκείνη την περίοδο, όπως ανέφερε, η Τουρκία άρχισε να αμφισβητεί συστηματικά την ελληνική υφαλοκρηπίδα και να προβάλλει νέες αξιώσεις. Η διαδικασία αυτή κλιμακώθηκε με τις κρίσεις των επόμενων δεκαετιών, το casus belli του 1995, την κρίση των Ιμίων και τη θεωρία των «γκρίζων ζωνών».

Σύμφωνα με τον ίδιο, οι τουρκικές διεκδικήσεις περιλαμβάνουν:

• Την άρνηση αναγνώρισης πλήρους επήρειας των ελληνικών νησιών σε υφαλοκρηπίδα και ΑΟΖ.
• Την αμφισβήτηση του δικαιώματος της Ελλάδας να επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα στα 12 ναυτικά μίλια.
• Την απαίτηση αποστρατιωτικοποίησης των νησιών.
• Τη σύνδεση της στρατιωτικής παρουσίας με την ελληνική κυριαρχία επί των νησιών.
• Τις αξιώσεις περί «γκρίζων ζωνών».
• Την αμφισβήτηση του ελληνικού εθνικού εναέριου χώρου των 10 ναυτικών μιλίων.
• Την άρνηση κατάθεσης σχεδίων πτήσης από τουρκικά στρατιωτικά αεροσκάφη στο FIR Αθηνών.
• Την αμφισβήτηση της ελληνικής αρμοδιότητας έκδοσης NAVTEX.
• Την προσπάθεια επιβολής του 25ου μεσημβρινού ως ορίου διαχωρισμού στο Αιγαίο.
• Την παρεμπόδιση της άσκησης ελληνικών κυριαρχικών δικαιωμάτων στην Ανατολική Μεσόγειο.

Κατά την εκτίμησή του, όλες αυτές οι απαιτήσεις δεν αποτελούν αποσπασματικές κινήσεις, αλλά κομμάτια μιας ενιαίας στρατηγικής που οικοδομείται με επιμονή εδώ και δεκαετίες.

Η «Γαλάζια Πατρίδα» εγκλωβίζει τα ελληνικά νησιά

Ο Σάββας Καλεντερίδης απέρριψε ευθέως τη θεωρία της «Γαλάζιας Πατρίδας», χρησιμοποιώντας τον όρο «Γαλάζια Σχιζοφρένεια». Όπως εξήγησε, το τουρκικό δόγμα επιχειρεί να στερήσει από τα ελληνικά νησιά θαλάσσιες ζώνες και να μεταφέρει ουσιαστικά τη γραμμή οριοθέτησης στη μέση του Αιγαίου.

«Από τον 25ο μεσημβρινό και ανατολικά είναι, κατά την Τουρκία, τουρκική πατρίδα και μέσα είναι εγκλωβισμένα τα ελληνικά νησιά», επισήμανε.

Υπογράμμισε ακόμη ότι οι διεθνείς συνθήκες δεν συνδέουν την ελληνική κυριαρχία επί των νησιών με το καθεστώς στρατιωτικοποίησής τους. Η τουρκική θέση ότι η Ελλάδα μπορεί να χάσει την κυριαρχία της επειδή διατηρεί στρατιωτικές δυνάμεις στα νησιά αποτελεί, σύμφωνα με τον ίδιο, μία αυθαίρετη και επικίνδυνη κατασκευή.

«Κάντε έναν οπλισμένο χάρτη από τον Έβρο μέχρι το Καστελλόριζο»

Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η πρόταση του Σάββα Καλεντερίδη για τη δημιουργία ενός «οπλισμένου χάρτη», στον οποίο θα αποτυπώνονται αναλυτικά οι επιθετικές τουρκικές δυνάμεις απέναντι από την Ελλάδα.

«Κάντε έναν οπλισμένο χάρτη από τον Έβρο μέχρι το Καστελλόριζο. Δείξτε ποιες επιθετικές δυνάμεις έχει η Τουρκία και καταδείξτε διεθνώς την απειλή και τον λόγο για τον οποίο η Ελλάδα είναι υποχρεωμένη να αμυνθεί και να βάλει στρατό στα νησιά», ανέφερε.

Πρότεινε ο χάρτης να αποσταλεί σε ευρωβουλευτές, ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και διεθνή κέντρα αποφάσεων, ώστε να λειτουργεί ως απάντηση στις τουρκικές αιτιάσεις περί αποστρατιωτικοποίησης.

Όπως διευκρίνισε, εάν το ελληνικό κράτος δεν αναλάβει μία τέτοια πρωτοβουλία, θα μπορούσε να την προωθήσει μία ελληνική δεξαμενή σκέψης.

Το μήνυμα για τα 12 μίλια

Απαντώντας σε ερώτηση για το ενδεχόμενο επέκτασης των ελληνικών χωρικών υδάτων, ο Σάββας Καλεντερίδης επισήμανε ότι πρόκειται για νόμιμο δικαίωμα της Ελλάδας. Τόνισε, ωστόσο, ότι μία τέτοια απόφαση προϋποθέτει προετοιμασία, επιλογή του κατάλληλου χρόνου και επιχειρησιακή ετοιμότητα.

«Όταν κάποιος λέει “θα σου κάνω πόλεμο”, τότε εσύ προετοιμάζεσαι και περιμένεις την κατάλληλη στιγμή. Κάνεις τη νόμιμη ενέργειά σου, τα 12 μίλια, και έχεις την πρωτοβουλία των κινήσεων», εξήγησε.

Διευκρίνισε ότι δεν εισηγείται μία επιπόλαιη πορεία προς τη σύγκρουση, αλλά την οικοδόμηση των συνθηκών που θα επιτρέψουν στην Ελλάδα να ασκήσει τα δικαιώματά της χωρίς να αυτοπαγιδεύεται στον φόβο των τουρκικών αντιδράσεων.

Σκληρή κριτική για την Κάσο και το καλώδιο

Ο Σάββας Καλεντερίδης αναφέρθηκε και στα γεγονότα της Κάσου, γύρω από τις έρευνες για την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας–Κύπρου. Υποστήριξε ότι η Τουρκία, παρατάσσοντας πολεμικά πλοία, παρεμπόδισε την Ελλάδα να ασκήσει νόμιμα κυριαρχικά δικαιώματα σε θαλάσσια περιοχή όπου υπάρχει οριοθετημένη ΑΟΖ με την Αίγυπτο.

Κατά την εκτίμησή του, η αδυναμία συνέχισης των εργασιών επέτρεψε στην Άγκυρα να επιβάλει στην πράξη τις προβλέψεις του τουρκολιβυκού μνημονίου.

Άσκησε επίσης κριτική στη λογική ότι μία ξένη χώρα θα αναλάβει να υπερασπιστεί δικαιώματα τα οποία η ίδια η Ελλάδα δεν ασκεί, επαναφέροντας την αρχική του παρατήρηση περί ενός κράτους που εξακολουθεί να αναζητεί εξωτερικούς προστάτες.

Η Ελλάδα υπερισχύει στρατιωτικά – Δεν αρκούν όμως τα όπλα

Στο σκέλος των εξοπλισμών, ο Σάββας Καλεντερίδης αναγνώρισε ως θετικές επιλογές τον εκσυγχρονισμό των F-16 σε επίπεδο Viper, την απόκτηση των Rafale και των F-35, τις φρεγάτες Belharra και Bergamini, καθώς και την «Ασπίδα του Αχιλλέα».

Υποστήριξε, μάλιστα, ότι στην παρούσα φάση η Ελλάδα υπερισχύει στρατιωτικά της Τουρκίας και ότι αυτό μπορεί να αποδειχθεί με επιχειρησιακά δεδομένα.

Προειδοποίησε, όμως, ότι οι εξοπλισμοί δεν αποτελούν από μόνοι τους εθνική στρατηγική.

«Οι εξοπλισμοί, σε ένα κλάσμα, είναι ο αριθμητής. Ο παρονομαστής είναι η πολιτική και η στρατηγική», τόνισε. Εάν δεν υπάρχουν σαφείς εθνικοί στόχοι, ισχυρή οικονομία, παιδεία και εγχώρια αμυντική βιομηχανία, ακόμη και τα πλέον προηγμένα οπλικά συστήματα δεν μπορούν να αποδώσουν το στρατηγικό αποτέλεσμα που χρειάζεται η χώρα.

Ιδιαίτερη βαρύτητα έδωσε στην ανάγκη συνδυασμού της «ασπίδας» με το «δόρυ»: Η Ελλάδα, όπως επισήμανε, δεν μπορεί να βασίζεται μόνο σε ακριβά αντιαεροπορικά και αντιπυραυλικά συστήματα, αλλά χρειάζεται και ικανότητα ανταπόδοσης και αποτροπής.

«Το κράτος θα αμυνθεί, όχι ο πρωθυπουργός»

Ο Σάββας Καλεντερίδης έκλεισε με αιχμηρή αναφορά στην ανάγκη θεσμικής συγκρότησης και συνέχειας του κράτους.

«Το κράτος είναι αυτό που θα αμυνθεί. Δεν αμύνεται η κυβέρνηση ούτε ο πρωθυπουργός», είπε, απορρίπτοντας τη λογική ότι η εθνική ασφάλεια μπορεί να εξαρτάται από ένα πρόσωπο ή μία κυβέρνηση.

Το τελικό μήνυμα της ομιλίας του ήταν σαφές: η Ελλάδα διαθέτει τις δυνατότητες να αντιμετωπίσει την τουρκική απειλή, αλλά χρειάζεται γνώση του προβλήματος, συνειδητοποιημένους πολίτες, αξιόπιστους θεσμούς, ποιοτική παιδεία και μία σταθερή εθνική στρατηγική που δεν θα αλλάζει μαζί με τις κυβερνήσεις.

Το πλέγμα των απειλών που διαμορφώνεται γύρω από την Ελλάδα και την Κύπρο ανέλυσε ο αντιστράτηγος ε.α. Ιωάννης Μπαλτζώης, πρόεδρος του Ελληνικού Ινστιτούτου Στρατηγικών Μελετών, σε συνέντευξη διάρκειας μίας ώρας και 23 λεπτών στον Κανέλλο Πατσίο.

Η συζήτηση κινήθηκε από την τουρκική αναθεωρητική πολιτική και την επίσκεψη του επικεφαλής της ΜΙΤ Ιμπραχίμ Καλίν στην Αθήνα μέχρι την «Ασπίδα του Αχιλλέα», τη στρατηγική σχέση Ελλάδας–Ισραήλ και τις εξελίξεις στη Συρία. Στο τραπέζι τέθηκαν επίσης ο πόλεμος ΗΠΑ–Ιράν, η σύγκρουση στην Ουκρανία, η άνοδος της Κίνας και η γεωστρατηγική σημασία της Κύπρου.

Η τουρκική στρατηγική δεν ξεκίνησε σήμερα

Ο Ιωάννης Μπαλτζώης υποστήριξε ότι η επιθετική πολιτική της Άγκυρας απέναντι στην Ελλάδα δεν αποτελεί ούτε πρόσκαιρη τακτική ούτε προσωπική επιλογή του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν. Είναι, κατά την εκτίμησή του, ταυτόχρονα τακτική και στρατηγική αναθεώρηση, με ιστορικό βάθος τουλάχιστον ενός αιώνα.

Ως σημείο αφετηρίας ανέφερε τον τουρκικό Εθνικό Όρκο, το Misak-ı Millî του 1920. Παραλληλίζοντας τον χάρτη εκείνης της περιόδου με τη σημερινή «Γαλάζια Πατρίδα», υποστήριξε ότι η τουρκική ηγεσία ακολουθεί μια διαχρονική επιδίωξη διεύρυνσης της πολιτικής, στρατιωτικής και γεωγραφικής επιρροής της.

Κατά τον πρόεδρο του ΕΛΙΣΜΕ, η Τουρκία έχει υιοθετήσει τη λογική του «ζωτικού χώρου» και οικοδομεί ένα νεοοθωμανικό αφήγημα με συγκεκριμένα ιστορικά και συμβολικά ορόσημα: τα εκατό χρόνια από τη Συνθήκη της Λωζάνης, τα 600 χρόνια από την Άλωση της Κωνσταντινούπολης και τη συμπλήρωση μίας χιλιετίας από τη μάχη του Μαντζικέρτ το 2071.

Στην ίδια στρατηγική ενέταξε και τη μετατροπή της Αγίας Σοφίας σε τζαμί, χαρακτηρίζοντάς την πράξη υψηλού συμβολισμού, με την οποία η τουρκική ηγεσία επιδιώκει να συνδέσει το σημερινό κράτος με την οθωμανική κατάκτηση.

Το μήνυμα του Καλίν στην Αθήνα

Αναφερόμενος στην επίσκεψη του Ιμπραχίμ Καλίν στην ελληνική πρωτεύουσα, ο κ. Μπαλτζώης επικαλέστηκε τουρκικές πηγές, σύμφωνα με τις οποίες ο επικεφαλής της ΜΙΤ προσήλθε με ήπιο ύφος, αλλά με σαφή προειδοποίηση.

Το μήνυμα που φέρεται να μετέφερε ήταν ότι η Άγκυρα δεν πρόκειται να αποδεχθεί «μονομερείς κινήσεις» της Ελλάδας στο Αιγαίο και την Ανατολική Μεσόγειο. Ο πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ απάντησε ότι η Ελλάδα διαθέτει κυριαρχικά δικαιώματα τα οποία μπορεί να ασκήσει χωρίς να ζητήσει την άδεια της Τουρκίας.

Μεταξύ αυτών κατέταξε τη χάραξη ευθειών γραμμών βάσης, το κλείσιμο των κόλπων που πληρούν τις προϋποθέσεις του Διεθνούς Δικαίου, την ανακήρυξη Αποκλειστικής Οικονομικής Ζώνης και την επέκταση των χωρικών υδάτων στα 12 ναυτικά μίλια.

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα των κενών που αφήνει η σημερινή κατάσταση ανέφερε τη θαλάσσια περιοχή ανάμεσα στο Άγιον Όρος και τη Σιθωνία, όπου, όπως είπε, δραστηριοποιούνται ακόμη και Τούρκοι αλιείς.

Τα τρία επίπεδα της «Ασπίδας του Αχιλλέα»

Ιδιαίτερη αναφορά έγινε στο νέο πολυεπίπεδο σύστημα αεράμυνας της Ελλάδας. Ο κ. Μπαλτζώης περιέγραψε την «Ασπίδα του Αχιλλέα» ως μια αρχιτεκτονική τριών επιπέδων με αλληλοεπικαλυπτόμενες δυνατότητες.

Στο πρώτο επίπεδο τοποθέτησε το SPYDER της Rafael, για την αντιμετώπιση απειλών σε αποστάσεις έως 40 χιλιομέτρων. Στο δεύτερο βρίσκεται το Barak MX, με διαφορετικούς πυραύλους για αποστάσεις από 30 έως 150 χιλιόμετρα. Στο τρίτο επίπεδο εντάσσεται το David’s Sling, το οποίο, σύμφωνα με την παρουσίασή του, καλύπτει μεγαλύτερες αποστάσεις και έχει δυνατότητες αναχαίτισης βαλλιστικών απειλών.

Ο αντιστράτηγος ε.α. ξεκαθάρισε ότι κανένα αντιαεροπορικό σύστημα στον κόσμο δεν προσφέρει απόλυτη προστασία. Ποσοστό αποτελεσματικότητας της τάξης του 85% θεωρείται, όπως είπε, εξαιρετικά υψηλό.

Η «αχίλλειος πτέρνα» κάθε αεράμυνας παραμένει ο κορεσμός: η ταυτόχρονη εκτόξευση μεγάλου αριθμού πυραύλων, περιφερόμενων πυρομαχικών και φθηνών drones μπορεί να εξαντλήσει τα διαθέσιμα βλήματα αναχαίτισης ή να υπερφορτώσει τους αισθητήρες.

Το μεγάλο πλεονέκτημα της ελληνικής ασπίδας θα είναι, κατά τον ίδιο, η ενοποίηση ραντάρ, αισθητήρων και οπλικών συστημάτων μέσα σε ένα κοινό δίκτυο διοίκησης. Η αξιοποίηση τεχνητής νοημοσύνης θα επιτρέπει την αναγνώριση και την ιεράρχηση των απειλών, ώστε να επιλέγεται το κατάλληλο μέσο εξουδετέρωσης χωρίς να σπαταλώνται ακριβά βλήματα σε φθηνούς στόχους.

Ο πηγαίος κώδικας και η σχέση με το Ισραήλ

Στο ερώτημα κατά πόσο η Ελλάδα κινδυνεύει να εξαρτηθεί από το Ισραήλ στους τομείς της άμυνας, της τεχνολογίας και της ενέργειας, ο κ. Μπαλτζώης απάντησε ότι κάθε μεγάλη αγορά οπλικού συστήματος δημιουργεί κάποιο επίπεδο εξάρτησης από τον κατασκευαστή.

Το κρίσιμο ζήτημα, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι ποιος ελέγχει τον πηγαίο κώδικα και το λογισμικό των συστημάτων. Υποστήριξε ότι το Ισραήλ έχει παραχωρήσει στην Ελλάδα τον σχετικό κώδικα, γεγονός που ενισχύει την ελληνική επιχειρησιακή αυτονομία.

Παράλληλα εξήγησε το ισραηλινό ενδιαφέρον για τη συνεργασία με Αθήνα και Λευκωσία. Το Ισραήλ είναι μια στενή εδαφική λωρίδα χωρίς επαρκές στρατηγικό βάθος. Κατά την ανάλυσή του, η Ελλάδα και η Κύπρος μπορούν να λειτουργήσουν ως στρατηγικός χώρος υποστήριξης και επιβίωσης σε περίπτωση γενικευμένου πολέμου.

Για τον λόγο αυτό χαρακτήρισε τη σχέση αμοιβαία επωφελή και όχι μονόπλευρη εξάρτηση.

Συρία και έλεγχος των σύγχρονων όπλων

Ο πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ παρουσίασε τη δική του ερμηνεία για τη ραγδαία κατάρρευση του προηγούμενου συριακού συστήματος εξουσίας. Υποστήριξε ότι πέντε μεγάλες πόλεις έπεσαν μέσα σε 181 ώρες, ως αποτέλεσμα συνδυασμού δωροδοκίας αξιωματικών, τουρκικού συντονισμού και ισραηλινής ανοχής.

Πρόκειται για εκτίμηση που απέδωσε σε χρήματα καταριανής προέλευσης και σε ένα ευρύτερο παρασκήνιο συνεννοήσεων στην περιοχή.

Αναφέρθηκε ακόμη στους Κούρδους της Ροζάβα και στην πίεση που δέχθηκαν να ενταχθούν στον νέο συριακό στρατό. Κατά τον ισχυρισμό του, όταν αρνήθηκαν, ορισμένα αμερικανικής κατασκευής οχήματα και αντιαρματικά συστήματα που διέθεταν δεν λειτούργησαν.

Ο κ. Μπαλτζώης χρησιμοποίησε το συγκεκριμένο παράδειγμα για να υποστηρίξει ότι τα σύγχρονα οπλικά συστήματα μπορούν να παραμένουν τεχνικά ελεγχόμενα από τον κατασκευαστή τους. Αυτή ακριβώς η δυνατότητα, τόνισε, καθιστά κρίσιμη την πρόσβαση μιας χώρας στον πηγαίο κώδικα.

Γιατί δεν αρκεί ο αεροπορικός πόλεμος κατά του Ιράν

Για τη σύγκρουση ΗΠΑ–Ιράν, ο αντιστράτηγος ε.α. εκτίμησε ότι το αρχικό αμερικανικό σχέδιο ανατροπής του καθεστώτος μέσω εσωτερικών διαδηλώσεων απέτυχε. Υποστήριξε ότι η εξωτερική βοήθεια κατασχέθηκε και ότι οι δυνάμεις Μπασίτζ προχώρησαν σε ιδιαίτερα σκληρή καταστολή.

Εκτίμησε επίσης ότι η νέα ιρανική ηγεσία, η οποία αντικατέστησε στελέχη που εξοντώθηκαν, εμφανίζεται ακόμη σκληρότερη.

Σε στρατιωτικό επίπεδο υπογράμμισε ότι ένας πόλεμος εναντίον του Ιράν δεν μπορεί να κερδηθεί αποκλειστικά με αεροπορικούς βομβαρδισμούς. Επικαλέστηκε το μεγάλο γεωγραφικό μέγεθος της χώρας, τις υπόγειες εγκαταστάσεις, το εκτεταμένο πυραυλικό πρόγραμμα και την ανθεκτικότητα του ιρανικού πληθυσμού.

Κατά την εκτίμησή του, η Τεχεράνη έχει αξιοποιήσει κινεζική και βορειοκορεατική τεχνογνωσία, αποκτώντας μέσα που της επιτρέπουν να διατηρεί σημαντικές δυνατότητες ακόμη και έπειτα από βαριά πλήγματα.

Ουκρανία, ενεργειακές ροές και Κίνα

Ο κ. Μπαλτζώης χαρακτήρισε τη σύγκρουση Ρωσίας–Ουκρανίας πόλεμο φθοράς μεταξύ δύο ιστορικά και πολιτισμικά συγγενικών λαών. Απέδωσε τις βαθύτερες ρίζες του στη μακροχρόνια επιδίωξη της Δύσης να αποσπάσει οριστικά την Ουκρανία από τη ρωσική σφαίρα επιρροής.

Παρέπεμψε στη «Μεγάλη Σκακιέρα» του Ζμπίγκνιου Μπρεζίνσκι και στην ομιλία του Βλαντίμιρ Πούτιν στη Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου το 2007, όπου είχε καταγραφεί ανοικτά η ρωσική αντίθεση στη μεταψυχροπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας.

Συνέδεσε, παράλληλα, τις εξελίξεις στην Ουκρανία, στο Ιράν και στη Βενεζουέλα με τον στρατηγικό ανταγωνισμό ΗΠΑ–Κίνας. Κατά την ανάλυσή του, η Ουάσιγκτον επιδιώκει να ελέγξει ή να περιορίσει τις ενεργειακές ροές προς την Κίνα, ώστε να επιβραδύνει τη βιομηχανική και οικονομική της ανάπτυξη.

«Αν χαθεί η Κύπρος, εκτίθεται το Αιγαίο»

Κλείνοντας, ο πρόεδρος του ΕΛΙΣΜΕ εξέφρασε έντονη ανησυχία για τις αποφάσεις της πολιτικής ηγεσίας σε περίπτωση μεγάλης κρίσης. Δήλωσε ότι φοβάται περισσότερο μια εσωτερική πολιτική υποχώρηση ή «προδοσία», όπως τη χαρακτήρισε, παρά την καθαρά στρατιωτική έκβαση μιας σύγκρουσης, παραπέμποντας στα γεγονότα του 1974.

Έδωσε ιδιαίτερη έμφαση στη σημασία της Κύπρου, την οποία χαρακτήρισε αναντικατάστατο στρατηγικό βάθος του Ελληνισμού. Προειδοποίησε ότι εάν η Κύπρος χαθεί οριστικά από τον ελληνικό στρατηγικό σχεδιασμό, το Αιγαίο θα μείνει εκτεθειμένο και η θέση της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο θα αποδυναμωθεί δραματικά.

Το τελικό μήνυμα του Ιωάννη Μπαλτζώη δεν ήταν μήνυμα φόβου, αλλά προετοιμασίας. Η ειρήνη, όπως υπογράμμισε, δεν διασφαλίζεται με ευχές ή με την αποφυγή της πραγματικότητας. Διασφαλίζεται με ισχυρές Ένοπλες Δυνάμεις, συμμαχίες, πολιτική αποφασιστικότητα και κοινωνία που γνωρίζει τι διακυβεύεται.

«Αν θέλεις ειρήνη, προετοίμαζε πόλεμο», ήταν η φράση με την οποία συμπύκνωσε τη στρατηγική του θέση.

Ολόκληρη η συνέντευξη είναι διαθέσιμη στο κανάλι Kanellos Patsios.