Γράφει ο Σάββας Καλεντερίδης

Στην Τουρκία, μια μικρή –για την ακρίβεια ελάχιστη– ομάδα διπλωματών και αναλυτών βρήκε το θάρρος να αμφισβητήσει ανοιχτά το δόγμα της «Γαλάζιας Πατρίδας». Το βασικό τους επιχείρημα είναι ότι ο όρος «πατρίδα» παραπέμπει σε σκληρή κυριαρχία, δηλαδή σε πλήρη επικράτηση σε ξηρά, θάλασσα και αέρα: χωρικά ύδατα και εθνικός εναέριος χώρος. Όσοι επικρίνουν το δόγμα –και κάποιοι εξακολουθούν να το ψιθυρίζουν– υποστηρίζουν ότι από τη στιγμή που ονομάζεις και χαρτογραφείς μια περιοχή ως «πατρίδα», τότε αναλαμβάνεις και την υποχρέωση να τη υπερασπιστείς όπως υπερασπίζεσαι την εδαφική σου επικράτεια. Διαφορετικά, αυτοπαγιδεύεσαι σε μια φανταχτερή λέξη και σε έναν εντυπωσιακό χάρτη, χωρίς αντίκρισμα.

Το ζήτημα επανήλθε στο προσκήνιο με αφορμή την υπογραφή παραχώρησης των θαλασσοτεμαχίων Νοτίως της Κρήτης Ι και ΙΙ στην αμερικανική Chevron και την HELLENiQ Energy, για έρευνες με στόχο τον εντοπισμό υδρογονανθράκων.

Cumhuriyet: Η Chevron νότια της Κρήτης «ακυρώνει στην πράξη» τη “Γαλάζια Πατρίδα”! Κριτική για τα λάθη της Άγκυρας και το 2019

Ο δημοσιογράφος της Cumhuriyet Batu Bozkürk παραθέτει δηλώσεις δύο ειδικών. Ο πρώτος, ο ενεργειακός αναλυτής Ali Arif Aktürk, σχολιάζοντας την παρουσία του αμερικανικού κολοσσού νότια της Κρήτης, προειδοποιεί ότι οι ΗΠΑ αγνοούν στην πράξη το τουρκολιβυκό μνημόνιο. Όπως το θέτει: με τη συγκεκριμένη συμφωνία οι Αμερικανοί ουσιαστικά λένε «δεν μας αφορά η ρητορική της “Γαλάζιας Πατρίδας”». Υπενθυμίζεται ότι ο όρος «Γαλάζια Πατρίδα» απέκτησε ιδιαίτερη ένταση μετά την υπογραφή του τουρκολιβυκού μνημονίου το 2019.

Ο δεύτερος ειδικός, ο Αϊντίν Σεζέρ, με θητεία σε κρίσιμες κρατικές θέσεις εντός και εκτός Τουρκίας, εστιάζει στην ανακοίνωση του τουρκικού Υπουργείου Εθνικής Άμυνας για τη συμφωνία με τη Chevron και εντοπίζει ένα εμφανές λογικό κενό. Από τη μία, η ανακοίνωση υποστηρίζει ότι οι ελληνικές δραστηριότητες νότια της Κρήτης «δεν επηρεάζουν άμεσα» τις θαλάσσιες περιοχές δικαιοδοσίας της Τουρκίας. Από την άλλη, τις χαρακτηρίζει «παράνομες» επειδή –όπως λέει– παραβιάζουν το τουρκολιβυκό μνημόνιο του 2019 και τις θαλάσσιες ζώνες που η Λιβύη κοινοποίησε στον ΟΗΕ στις 27 Μαΐου 2025, δηλώνοντας μάλιστα ότι η Άγκυρα θα στηρίξει τη Λιβύη για πρωτοβουλίες κατά των «μονομερών» ενεργειών της Ελλάδας.

Ο Σεζέρ υπογραμμίζει την ανακολουθία: αν πράγματι «δεν επηρεάζει άμεσα» την τουρκική δικαιοδοσία, γιατί παρουσιάζεται ως ενέργεια που «ακυρώνει» στην πράξη το μνημόνιο, άρα αγγίζει τις περιοχές δικαιοδοσίας; Πρόκειται –κατά την ανάγνωσή του– για έναν εγγενή παραλογισμό που διατρέχει την τουρκική εξωτερική πολιτική.

Στο ίδιο πλαίσιο εξηγεί και την ουσία της αντίθεσής του στη «Γαλάζια Πατρίδα»: «Πατρίδα» είναι το κυρίαρχο έδαφος και στη θάλασσα αυτό μεταφράζεται στα χωρικά ύδατα, δηλαδή στον χώρο πλήρους κυριαρχίας. Αντίθετα, η υφαλοκρηπίδα, που παρέχει περιορισμένα δικαιώματα στον βυθό και στους πόρους, δεν μπορεί να βαφτίζεται «πατρίδα» χωρίς να διαστρεβλώνεται η έννοια.

Έπειτα, ο Σεζέρ παραθέτει το ιστορικό που οδήγησε στο τουρκολιβυκό μνημόνιο: την τουρκική εμπλοκή στον λιβυκό εμφύλιο από το 2011 με οικονομική στήριξη σε δυνάμεις που συνδέονταν με τη Μουσουλμανική Αδελφότητα, και την εξέλιξη που –όπως υποστηρίζει– κατέληξε στο 2019 σε μια «ανταπόδοση» από την κυβέρνηση της Τρίπολης, όταν βρισκόταν υπό πίεση από τον Χαφτάρ. Υποστηρίζει ότι την ίδια ημέρα υπογράφηκαν τόσο συμφωνία θαλάσσιας οριοθέτησης όσο και συμφωνία στρατιωτικής συνεργασίας, ανοίγοντας τον δρόμο για πιο ενεργή τουρκική παρέμβαση με συμβούλους και οπλισμένα drones.

Ωστόσο, αναδεικνύει ένα κρίσιμο νομικό πρόβλημα: η συμφωνία προβλεπόταν να τεθεί σε ισχύ μετά από επικύρωση και από τα δύο μέρη. Η τουρκική Εθνοσυνέλευση την επικύρωσε, αλλά το κοινοβούλιο της ανατολικής Λιβύης όχι. Κατά τον Σεζέρ, στο εσωτερικό η Τουρκία «πούλησε» τη συμφωνία ως νόμιμη επειδή ο ΟΗΕ αναγνώριζε τη δυτική κυβέρνηση, αλλά αυτή η νομιμοποίηση δεν κάλυπτε το πραγματικό κενό ισχύος/επικύρωσης.

Προσθέτει ότι τα τελευταία χρόνια η Άγκυρα αναπροσάρμοσε στάση στη Λιβύη, βελτιώνοντας σχέσεις με την Αίγυπτο και ανοίγοντας διαύλους και με την ανατολική πλευρά, χωρίς όμως να έχει λυθεί το ζήτημα επικύρωσης. Σε αυτό το φόντο, εξηγεί και γιατί –κατά τον ίδιο– η Τουρκία αποφεύγει την προσφυγή σε διεθνές δικαστήριο: επειδή τα επιχειρήματά της στο Αιγαίο, όπως λέει, έχουν χτιστεί επί δεκαετίες περισσότερο σε πολιτική παρά σε καθαρά νομική βάση.

Ο Σεζέρ συνδέει επίσης το τουρκολιβυκό μνημόνιο με την αντίδραση Ελλάδας και Αιγύπτου, που οδήγησε στη δική τους συμφωνία οριοθέτησης, υποστηρίζοντας ότι έτσι η Τουρκία βρέθηκε πρακτικά να «χάνει» δυτικά του 28ου μεσημβρινού, καθώς δεν δήλωσε θαλασσοτεμάχια και δεν μπορεί να κινηθεί όπως θα ήθελε, παρά τις προηγούμενες αξιώσεις της. Το συμπέρασμά του είναι ωμό: με αυτή τη λογική, «αυτοπυροβολήθηκε».

Τέλος, ο Σεζέρ αναδεικνύει τη διάσταση της ΕΕ: αφού Ελλάδα και Κύπρος είναι κράτη-μέλη, τα όρια που δηλώνουν μεταφέρονται ως ευρωπαϊκά σύνορα, άρα οι ελληνοτουρκικές και κυπροτουρκικές διαφορές στη Μεσόγειο επηρεάζουν άμεσα την Ένωση. Υποστηρίζει ότι από το 2019 και μετά η ΕΕ επιπλήττει σταθερά την Τουρκία για την Ανατολική Μεσόγειο, με αποτέλεσμα η Άγκυρα από το 2020 να έχει υποχωρήσει από την πρακτική προβολή της «Γαλάζιας Πατρίδας», μεταφέροντας δραστηριότητες αλλού.

Στο καταληκτικό του σημείο, συνδέει ευθέως τη συμφωνία Ελλάδας–Chevron με την ουσία του προβλήματος: για τον ίδιο, σημαίνει καθαρά ότι το τουρκολιβυκό μνημόνιο δεν αναγνωρίζεται στην πράξη. Και καθώς η Chevron θεωρείται εταιρεία με ισχυρή πλάτη από το αμερικανικό σύστημα, ο Σεζέρ καταλήγει ότι το «παραμύθι» της «Γαλάζιας Πατρίδας» τελειώνει εδώ: οι επικριτές της, λέει, δικαιώνονται.